Málfríður - 15.05.2002, Qupperneq 22

Ræddu þeir
báðir saman á
fornensku, sem
var móðurmál
Aðalsteins? Það
felur í sér að
Egill hafi orðið
nokkurn veginn
altalandi á þá
tungu á þeim
stutta tíma sem
hann dvaldist á
Englandi.
22
skuld úr því að nema vísuna þá arna eða
annan kveðskap sem íslenski skáldbónd-
inn fór með. Má í því sambandi minna á
að Egill orti heila drápu um hinn tigin-
borna enska vin sinn, vitaskuld á íslensku.
Sérstaklega er getið um einkasamtöl
þeirra Egils og Aðalsteins við tvö tækifæri.
I fyrra skiptið ræðast þeir við þegar kon-
ungur fær Agli í hendur silfrið fræga til að
deila með Skalla-Grími og öðrum Mýra-
mönnum (þótt Egill sæi sér raunar ekki
fært að verða við þeirri ósk — en það er
önnur saga). I síðara skiptið trúir Egill
konungi fyrir því að hann ætli á brott í því
skyni að vita hvað títt sé um Asgerði,
ekkju Þórólfs bróður síns. Rennur þá upp
fyrir konungi að Egill muni ekki staðfest-
ast á Englandi. Þeir kveðjast engu að síður
með mikilli vináttu og lýkur þar samskipt-
um þeirra.
Enska eða íslenska?
Hvort einhver flugufótur er fýrir þessum
frásögnum skiptir ekki ýkja miklu máh
hér. Aðalatriðið er að í sögunni er gengið
út frá því sem sjálfsögðum hlut að á miðri
10. öld hafi Islendingur og Englendingur
rabbað saman vandræðalaust. Ekki er get-
ið um neina túlka sem hafi verið viðstadd-
ir samtöl þeirra kumpána. Þá vaknar
spurningin: Hvaða mál töluðu þeir Egill
og Aðalsteinn konungur við þessi tæki-
færi?
Ræddu þeir báðir saman á fornensku,
sem var móðurmál Aðalsteins? Það felur í
sér að Egill hafi orðið nokkurn veginn
altalandi á þá tungu á þeim stutta tíma sem
hann dvaldist á Englandi. Eins og vikið
verður að á eftir voru enska og íslenska
miklu líkari á þeim tíma þegar Egils saga
á að gerast en síðar varð. Margt bar þó í
milli í hljóð- og beygingakerfi, setninga-
gerð og orðaforða. Þrátt fyrir ótvíræðar
yfirburðagáfur Egils Skalla-Grímssonar
(að minnsta kosti á sumum sviðum) verð-
ur því að teljast ólíklegt að hann hefði lært
fornensku svo fljótt að hann gæti haldið
uppi samræðum við konung á henni.
Voru samtöl þeirra þá á íslensku (nor-
rænu, danskri tungu) eins og ætla mætti af
sögunni? Svarið við því er: varla. Að vísu
mun Aðalsteinn hafa vingast við Harald
hárfagra og haft um sig sveit norrænna
manna enda voru þeir fjölmenmr á sum-
um svæðum á Bretlandseyjum um þessar
mundir, í kjölfar innrása víkinga sem
hófust um árið 790. Með því að norræna
hafði hlotið þar talsverða útbreiðslu er
hugsanlegt að Aðalsteinn hafi kunnað eitt-
hvað fyrir sér í því máli. En engar heim-
ildir eru um það.
Þriðji kosturinn er að hvor um sig hafi
spjallað við hinn á sínu móðurmáh, Egill á
íslensku og Aðalsteinn á fornensku. Það
felur í sér að sá sem talaði annað máhð hafi
getað skilið hitt án þess að hafa beinlínis
lært það. Hugsanlega hefur þá annar hvor
eða báðir komið til móts við hinn með
því að tala hægt og skýrt þegar viðmæl-
andinn skildi ekki vel — og ef til vill notað
orð sem hann kunni úr hinu máhnu á
stöku stað (Aðalsteinn hefði ffekar verið í
stakk búinn til þess þar sem kynni hans af
norrænum mönnum voru vætnanlega
meiri en kynni Egils af enskum). Þessi til-
gáta virðist sennilegri en hinar og hér á
eftir verður reynt að tína til ýmis atriði
henni til stuðnings.
Ein tunga
Af fornum heimildum má ráða að glögg-
um mönnum voru snemma ljós líkindin
með íslensku og ensku, svo og munurinn
á þeim. Einn nákvæmasti vísindamaður
sem Island hefur alið var upp á sitt besta á
síðari hluta 12. aldar og skrifaði bókarkorn
um íslenska hljóðkerfið sem nefnt er
Fyrsta málfræðiritgerðin. I þessu frábæra
riti kemur fram að höfundur gerir annars
vegar skýran greinarmun á íslensku og
málum eins og grísku, latínu og hebresku.
Þegar hins vegar er vikið að enskum
mönnum og máli þeirra er umfjöllunin
svona (sbr. Hreinn Benediktsson 1972:
208):
„Nú eftir þeirra dæmum, alls vér erum einnar
tungu þó að greinst hafi mjög önnur tveggja
eða nokkuð báðar ...“