Morgunblaðið - 26.03.2021, Blaðsíða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 26. MARS 2021
Gígar Vindátt snerist þannig í gær að nýtt sjónarhorn skapaðist á gígana sem skvetta upp glóandi hrauninu í Geldingadölum. Um miðjan dag var lítill vindur og blá móðan steig til himins.
Árni Sæberg
Það er áleitin
spurning hvort frjáls-
borinn maður geti
haft vald á eigin mál-
um. Þannig eru
mannréttindi fólgin í
því að hver fái að vera
svo heimskur sem
hann vill. Það eru
mannréttindi að taka
lán og það eru mann-
réttindi að eiga frjáls-
an sparnað. Það er stjórn-
arskrárbundin skylda að
stjórnvöld geri þegnum sínum
kleift að vernda verðgildi frjáls
sparnaðar.
Það kann að vera að umboðs-
lausir verkalýðsrekendur geti tek-
ið sér vald til að ákveða lánskjör
annarra en ég frábið mér afskipti
verkalýðsrekenda af mínum lána-
málum. Það er skerðing á mínum
mannréttindum.
Enn frekar sem aldur færist
yfir mig, að lánstími á mínum lán-
um eigi að laga sig að duttlungum
þessa umboðslausa fólks. Vandi
verkalýðsrekenda er sá að þegar
þeir byrja að ljúga af vanþekkingu
sinni og fara með bull og fleipur,
þá er erfitt að segja satt á eftir.
Áleitin spurning
Það er einnig áleitin spurning á
hvern veg verkalýðsrekendur í
einu stéttarfélagi geta ákveðið
lánskjör félaga í öðru og óskyldu
stéttarfélagi, eða þeirra sem
standa utan stéttarfélaga. Af
hverju á mannvitsbrekkan forseti
ASÍ að ákveða lánskjör hjá félaga
í BSRB eða BHM? Er félögum í
BSRB og BHM of gott að vera
fífl, ef svo ber undir! Hvern varð-
ar slíkt?
„Rétt eiga menn á að stofna
stéttarfélög og stéttarfélaga-
sambönd í þeim tilgangi, að vinna
sameiginlega að hagsmunamálum
verkalýðsstéttarinnar og launtaka
yfirleitt.“ Svo er það orðað í
vinnulöggjöfinni. Það felur ekki í
sér að verkalýðsrekendur geti tek-
ið sér vald til hagstjórnar á heim-
ilum.
Hvað með
lánasamninga?
Lán er samningur
milli tveggja aðila,
lánveitanda og lán-
taka. Báðir aðilar
lánasamningsins bera
réttindi og skyldur.
Að auki gilda almennt
samþykktar reglur
margföldunar og deil-
ingar þar sem breyti-
stærðirnar eru:
- Höfuðstóll og gjald-
miðill
- Lánstími í dögum, mánuðum
eða árum
- Gjalddagar og skilmálar.
- Vextir, eða ávöxtun á ári
- Dýrleiki láns er metinn af
ávöxtun
Ef vextir eru breytilegir, þá er
eðlilegt að breytileikinn sé ekki
ákvarðaður af lánveitandunum án
ytri tilvísunar.
Það er ástæða til að staldra við
hugtakið vexti. Vextir eru gjald
fyrir afnot af fjármagni. Gjaldið
tekur mið af almennu vaxtastigi á
fjármálamarkaði, áhættulausum
vöxtum, áhættu og verðbólgu. Að
auki eru nokkrir aðrir þættir sem
skipta takmörkuðu máli.
Hinir áhættulausir vextir eru
taldir vera vextir á lánum sem rík-
issjóður tekur. Áhætta tekur mið
af greiðslugetu og aðstæðum lán-
taka. Verðbólga er sú sama, hvort
heldur ríkissjóðir, fyrirtæki eða
einstaklingar eiga í hlut.
Vaxtakjör og verðtrygging
Algengasti breytileikinn í vaxta-
kjörum er verðbólga.
Vaxtakjör allra lána taka mið af
verðbólgu. Orðfærið á íslenskum
fjármálamarkaði er með því vit-
lausasta sem um getur. Enda eng-
um of gott að vera heimskur!
Lán þar sem vaxtakjör eru
ákvörðuð með hlutlægri mælingu
verðbólgu eru talin „verðtryggð“.
Lán þar sem breytileiki vaxta er
ákvarðaður af lánveitanda eru tal-
in „óverðtryggð“!
Allt tal um „óverðtryggð“ lán er
þvæla úr munni lýðsleikja og
rugludalla.
Algengasta dæmi um verðtrygg-
ingu eru lán á áfengi yfir helgi þar
sem endurgreiða á með sams kon-
ar áfengi. Verðbreyting á áfengi
yfir helgi hefur engin áhrif á það
hve miklu áfengi skuli skilað.
Umboðsvandi lánveitanda
Lántaki getur ekki ætlast til að
lánveitandi gangi á rétt umbjóð-
enda sinna um sameiginlegan
sparnað til lífeyris, að endur-
greiðsla lánsins rýri rétt umbjóð-
endanna, væntanlegra lífeyris-
þega, um væntan lífeyri vegna
skyldubundins sparnaðar. Þá er
forsenda fyrir skylduaðild að líf-
eyrissjóðum brostin.
Það hefur enginn heimild til að
úthluta annarra manna gæðum að
geðþótta.
Frumvarp um lánstíma
Fjármála- og efnahagsráðherra
lætur sig hafa það að bera fram
frumvarp til laga um breytingu á
lögum um „vexti og verðtrygg-
ingu“ nr. 38/2001.
Frumvarpið virðist fram borið
til að standa við fyrirheit í ein-
hvers konar samkomulagi „aðila
vinnumarkaðarins“. Ég er á vinnu-
markaði og ég hef aldrei framselt
til nokkurs aðila rétt minn til að
ákvarða sjálfur lánstíma á lánum
mínum, sem ég geri með sam-
komulagi við lánveitanda minn. Ég
óska aðeins eftir því að lánveitandi
minn bjóði sanngjarnan og viðráð-
anlegan lánstíma. Ef ég vil taka
lán til 40 ára til bílakaupa, þá er
það mitt mál. Það er mál lánveit-
andans að veð til tryggingar lán-
inu haldi verðgildi sinu sem veð-
trygging út lánstímann.
Ef lánveitandinn veitir mér þá
sanngirni að heimila mér að greiða
aukagreiðslur eftir efnum mínum
og ástæðum, þá þarf ég ekki að
lúta duttlungum verkalýðsrekenda
um lánstíma.
Aldurstengdur lánstími
Svo á að aldurstengja lánstíma.
Hvað með aldurstengda mis-
munun?
Þeir sem eldri eru þurfa að lúta
kröfum verkalýðsrekenda um
styttri lánstíma en þeir sem eru
ungir! Hvað segja Samtök aldr-
aðra um slíka forsjárhyggju og of-
stopa? Sá er þetta ritar hefur allt-
af álitið það upphaf allrar
vellíðunar að vera ekki að skipta
sér af því hvert aðrir ætla og hvað
aðrir gera. Og svo er hverjum
manni alls ekki of gott að vera svo
heimskur sem hann vill! Vitsmunir
verkalýðsrekenda bæta þar engu
um.
Þar sem alla virðist varða svo
mjög um þjóðarhag, þá er rétt að
benda á að jöfn greiðslubyrði á
löngum tíma veldur ekki sveiflum
á fjármálamarkaði. Það er ört vax-
andi hópur sem hefur einstakan
áhuga á peningastefnu Seðlabank-
ans og framkvæmd hennar!
Ef til vill er ætlan ríkisstjórnar-
innar að hækka andlag til erfða-
fjárskatts. Aldurstenging bætir
ekki velferð eldri borgara. Skuldir
eða skuldleysi er ákvörðun ein-
staklingsins en ekki ráðherra eða
verkalýðsrekenda.
Áhrif á greiðslubyrði
Greiðslubyrði lána tekur mið af
lánstíma. Því styttri lánstími, því
þyngri greiðslubyrði. Það kann að
verða sæla eftir að endurgreiðslu
lýkur. Verkalýðsrekendur, for-
sætisráðherra og fjármálaráðherra
varðar ekkert um það hvenær
þegnar njóta sælu. Það kann að
vera að einhverjir vilji dreifa sæl-
unni á langan tíma, án afskipta
annarra. Það er gert með löngum
lánstíma.
En þá má einnig spyrja: Hafa
lánveitendur skaðað umbjóðendur
sína með löngum lánstíma til lán-
taka? Þeim er þetta ritar er ekki
kunnugt um neina slíka rannsókn.
Í umsögn Samtaka fjármálafyr-
irtækja kemur slíkur skaði ekki
fram. Seðlabankinn kannast ekki
við nein áhrif lánstíma á virkni
peningamálastefnu.
Og hefur hver sem er ekki leyfi
til að vera skynsamari en í fyrra?
Ólíkindi
Það er með miklum ólíkindum
að fjármála- og efnahagsráðherra
skuli bera fram á vettvangi Al-
þingis það frumvarp, sem hér til
umræðu. Samtöl ráðherra við
verkalýðsrekendur geta aldrei
bundið vilja Alþingis. Sérstaklega
þegar samtalið varðar að mestu
aðra en þá sem verkalýðsrekendur
þykjast hafa umboð fyrir. Verka-
lýðsrekendur geta aðeins samið
um kaup og kjör, og þrifnað á
vinnustöðum. Önnur mál geta ver-
ið umræðuefni til ábendingar.
Efni frumvarpsins felst að
mestu í afnámi mannréttinda hjá
heiðvirðu fólki, þar sem samingar
heiðvirðs fólks hafa dugað.
En eins og skáldið segir í Kraft-
birtingarhljómi guðdómsins: „Öll
skáld eru helvítis ræflar og óbóta-
menn, nema hann Hallgrímur heit-
inn Pétursson.“
Gleðilega páska!
Eftir Vilhjálm
Bjarnason
» Það er með miklum
ólíkindum að fjár-
mála- og efnahags-
ráðherra skuli bera
fram á vettvangi Al-
þingis það frumvarp,
sem hér til umræðu.
Vilhjálmur
Bjarnason
Höfundur var alþingismaður.
Mannréttindi á fjármálamarkaði
Lánstími Vextir á ári Ársgreiðsla
Hækkun
greiðslubyrði með
styttum lánstíma
Verðtryggt
jafngreiðslulán
40 ár 2,50% 39.800
25 ár 2,50% 54.300 36%
Lánstími Vextir á ári Ársgreiðsla á fyrsta ári
Verðtryggt lán með
jöfnum afborgunum
40 ár 2,50% 50.000
25 ár 2,50% 65.000 30%
Samanburður á greiðslubyrði lána
Ársgreiðsla af 1.000.000 kr. láni miðað við lánstíma