Morgunblaðið - 26.07.2021, Qupperneq 16

16 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 26. JÚLÍ 2021
Óseyrarbraut 12, 220 Hafnarfirði | Klettagörðum 5, 104 Reykjavík | stolpigamar@stolpigamar.is
Gámaleiga
Er gámur lausnin fyrir þig?
Við getum líka geymt gáminn fyrir þig
568 0100
stolpigamar.is
HAFÐU
SAMBAND
Búslóðageymsla ❚ Árstíðabundinn lager ❚ Lager ❚ Sumar-/vetrarvörur
Frystigeymsla ❚ Kæligeymsla ❚ Leiga til skemmri eða lengri tíma
Síðustu árhundruðin
hefur farið fram marg-
vísleg réttindabarátta
þar sem ýmsir hópar
þjóðfélagsins sem
minna mega sín hafa
reynt að sækja aukinn
rétt til valda og fjár-
muna, jafnan rétt sinn
við þá sem sátu að meiri
og hærri rétti og/eða
betri efnum; höfðu for-
réttindi.
Lengst af voru völd og réttur í
höndum karlmanna og það oft þeirra
eldri, einkum ef þeir réðu fyrir mikl-
um fjármunum og/eða komu af ættum
sem höfðu í gegnum ár og aldir tryggt
sína stöðu og forréttindi í þjóðfélag-
inu. Sir á Englandi og von í Þýska-
landi voru vísbendingar um slíkt.
Á seinni hluta nítjándu aldar fóru
kvenskörungar í vaxandi mæli af stað
með kröfugerð, fyrst um rétt til að
greiða atkvæði um hverjir skyldu fara
með völdin og stjórna og svo eða jafn-
hliða um það að geta boðið sig fram til
setu á þingi eða annarra álíka emb-
ætta og valda.
Eftir því sem best verður séð voru
það Nýsjálendingar sem
fyrstir veittu konum það
sem kallaðist „virkur
kosningaréttur“, rétt-
urinn til að kjósa, 1893.
Á Norðurlöndum riðu
Finnar á vaðið með full-
an kosningarétt kvenna
1906, Norðmenn 1913,
Danir 1915 og við Ís-
lendingar komum svo
með óvenjulegan kosn-
ingarétt kvenna, líka
1915. Bara fyrir 40 ára
og eldri. Svisslendingar
veittu konum fyrst fullan kosninga-
rétt 1971.
Í millitíðinni hafa alls kyns hópar
háð baráttu fyrir stöðu sinni og rétt-
indum í þjóðfélaginu og bar þar fram-
an af hæst baráttu hinsegin fólks fyrir
sínum réttindum, mest um það að
samkynhneigð ákveðins hluta mann-
kyns sé eðlileg og hluti af nátt-
úrulegum margbreytileika.
Skv. því skuli samkynhneigðir hafa
sama rétt til sinna hneigða og lífs og
gagnkynhneigðir til sinna. Sums stað-
ar virðist þessi barátta langt komin en
annars staðar er enn langt í land.
Margvísleg önnur réttindabarátta
hefur verið í gangi: Barátta kvenna
fyrir meintum rétti sínum til fóstur-
eyðinga (hér hefur rétti fóstursins
reyndar mikið verið ýtt til hliðar þótt
það breytist í lifandi veru, mannveru,
eftir 6-7 vikur þegar hjartað byrjar
að slá), baráttan fyrir rétti til mennt-
unar, launa og lífskjara, velferðar og
öryggis, sjúkraþjónustu og nú
kannski síðast fyrir rétti kvenna til að
fá frið fyrir áleitni karla nema ef/
þegar þær vilja og þeim hentar.
Metoo.
Í harðri samkeppni um velferð og
völd í þjóðfélaginu gildir oft einfalt
lögmál: Þeir sterku verða ofan á og
þeir veiku, sem minna mega sín,
verða undir. Lögmál frumskógarins.
Þegar menn eldast og horfa upp á
aldurinn með öllu því sem honum
fylgir færast yfir sjálfa sig, ættingja,
vini og aðra samferðamenn opnast
augun fyrir því að ellin er all-laskað
lífsskeið fyrir flestum. Heilsa spillist
oft, bæði andleg og líkamleg, þrek
rýrnar, vilji og geta til áhrifa og valda
fyrnist. Margur eldri borgarinn miss-
ir tök á lífi og þjóðfélagsþátttöku og
þar með á möguleikanum til að
tryggja afkomu sína og öryggi. Á
margan hátt verður staðan auðvitað
verst ef andleg heilsa og geta bila.
Hvernig eiga menn þá að bjarga sér í
gegnum þann brimgarð kvaða og
skyldna sem þjóðfélagið leggur þeim
á herðar?
Á síðustu árum hefur undirritaður
horft upp á það hvernig eldri borg-
arar hafa hvað eftir annað setið eftir
þegar þeim fjármunum sem þjóðfé-
lagið hefur til skiptanna hefur verið
útdeilt. Hér kemur auðvitað að því
sem áður var nefnt; rétti hins sterka.
Yngri kynslóðir virðast jafnan hafa
tilhneigingu til að skammta sér fyrst.
Fatlaðir, sjúkir og aldnir koma svo
aftar á merinni. Ef menn fara um
stræti og torg þorpa og bæja, eða um
sveitir landsins vítt og breitt, blasa við
innviðir – margvísleg verk manna og
mannvirki; vegir, brýr, hafnir, flug-
vellir, virkjanir, gróðursvæði og skóg-
ar, skólar, sjúkrahús og byggingar
hvers konar – sem yngri kynslóð-
irnar, ráðandi kynslóðir, nota sér og
nýta til síns lífs og allra athafna.
Að verulegu leyti eru það eldri
borgararnir, kannski 65-70 ára og
eldri, sem lögðu alla þessa innviði af
mörkum, gerðu yngri kynslóðunum
fært að njóta lífsins í þeim mæli sem
þær gera með löngu og miklu vinnu-
framlagi, útsjónarsemi og úrræðum,
svo og sínum skattgreiðslum, sem op-
inberir aðilar nýttu svo til reksturs,
framkvæmda og uppbyggingar þjóð-
félagsins. Mat undirritaðs er að eldri
borgarar hafi þá þegar jafnað skyldur
sínar og skuld við samfélagið eftir 50
ára vinnu og skattgreiðslur og að tími
sé til kominn þegar menn verða 70 til
75 ára að þeir fái frið fyrir fjárhags-
legri kröfugerð og framlagi til sam-
félagsins.
Eftir 50 ár sé nóg komið, ekki síst
þegar margvíslegur annar vandi sem
aðeins getur þyngst sækir að. Með til-
liti til þess réttar sem eldri borgarar
hafa áunnið sér og eiga skilið vil ég
leggja fyrir þá tillögu að frá og með 70
ára aldri lækki allir skattar og skyld-
ur til þjóðfélagsins um 20% á ári
þannig að þegar 75 ára aldri er náð
verði skattaskyldur við þjóðfélagið
komnar niður á núll. Fyrir alla, líka
þá efnameiri. Þeir hafa þá þegar
greitt skatta af sínum tekjum og efn-
um.
Fjármagnstekjuskattur verði und-
anskilinn. Auðvitað snerist þetta mest
um fjármuni en líka um að auðvelda
eldri borgurum lífið. Losa þá við
framtalsskyldur og flækjur skatta-
skila. Ætla má að allir eldri borgarar
sem vettlingi geta valdið myndu nýta
aukin fjárráð til eyðslu og neyslu –
flestir vita að þeir fara ekki með neitt
með sér – og myndi niðurfelling
beinna skatta á 75 ára og eldri skila
sér í aukinni neyslu, sem um leið
þýddi ákveðna viðbótargrósku fyrir
efnahagslífið og auknar skatta- og
virðisaukaskattstekjur frá verslun,
þjónustu og atvinnulífinu öllu.
Nýtt stig jafnréttisbaráttunnar:
Hlutur eldri borgara verði réttur
Eftir Ole Anton
Bieltvedt »Eftir 50 ára vinnu-
og skattaframlag
eigi eldri borgarar að fá
frið fyrir fjárhagslegri
kröfugerð og framlagi
til samfélagsins.
Ole Anton Bieltvedt
Höfundur er alþjóðlegur kaup-
sýslumaður og stjórnmálarýnir.
Það þykir nýstárlegt
að á framboðslista
Sjálfstæðisflokksins í
Suðvesturkjördæmi sé
starfandi dómari, Arn-
ar Þór Jónsson að
nafni. Hann hefur látið
eftir sér fara að verja
lýðræðislegt stjórn-
arfar, vernda nátt-
úruauðlindir, efla
menntun og tryggja að
vald og ábyrgð fari saman. Þetta eru
mikil og göfug markmið sem verðugt
er að hafa í huga. En lítum aðeins
betur á annað: Hann hyggst ekki láta
af störfum héraðsdómara eins og til-
hlýðilegt þykir þá júristi tekur þá
ákvörðun að bjóða sig fram. Nú skal
ekkert um það fullyrt hvernig Arnar
hafi staðið sig sem dómari, það verða
aðrir að segja til um sem betur
þekkja til. Það þykir t.d. markvert
þegar meta ber störf dómara, hvern-
ig niðurstöðum hans hafi verið tekið á
æðri dómstigum. Það bendir til að
dómari sé farsæll í sínum störfum ef
æðri dómstóll staðfestir dóma hans.
Hins vegar þykir miður hafi þeim oft
verið breytt og hvað þá ef dómari fær
ákúrur fyrir einhverjar formlegar yf-
irsjónir en það kemur stundum fyrir.
Mikla athygli hefur vakið að Arnar
hyggst ekki segja sig frá dóm-
arastörfum og þykja það
eðlilega mikil tíðindi.
Fyrr á árum var
nokkuð um að sýslu-
menn sætu á þingi en
þeir voru fyrst og
fremst fulltrúar fram-
kvæmdarvaldsins í hér-
aði og einnig héraðs-
dómarar. Á þeim árum
var löggjafarsamkoman
tiltölulega veik gagnvart
framkvæmdarvaldinu
sem hafði nánast alla
þrjá þætti samfélagsins
og þar með opinbers valds á eigin
hendi. Að undanförnu hefur Arnar
Þór farið mikinn í greinaskrifum í
dagblöðum. Mörgum hefur þótt hann
reiða öxi sína nokkuð hátt og tekið
fulldjúpt í árina einkum varðandi
Evrópusambandið. Þar hefur hann
gagnrýnt mjög góðan júrista á borð
við Þorstein Pálsson sem verður að
telja einn þann varkárasta af öllum
þeim sem komið hafa við sögu Sjálf-
stæðisflokksins. Vonandi er að Arnar
skipi sér ekki í flokk hörðustu og þar
með þröngsýnustu hægrimanna
landsins. Það yrði að telja honum til
vansa. Að fullyrða að Ísland hafi jafn-
vel glutrað niður fullveldi sínu fyrir
aldarfjórðungi með samningunum
um EES er fullyrðing sem er al-
gjörlega út í hött og einungis til þess
fallin að rugla kjósendur í ríminu. Það
er háttur þeirra sem sækjast eftir
völdum og það stundum á óvæginn
hátt. Kannski mætti telja aðild okkar
að Nató af sama meiði en um það
verður ekkert fullyrt.
Í öllum frjálsum ríkjum ríkir samn-
ingafrelsi þar sem öllum þegnum, fé-
lagasamtökum og stofnunum er
frjálst að semja um sín mál. Einnig
gildir þetta á sviði alþjóðasamskipta,
þar á meðal milli ríkja. Getur verið að
júristanum, dómaranum og fram-
bjóðandanum hafi yfirsést þetta mik-
ilvæga atriði í sínum málflutningi?
Samningar eiga að standa sinn gild-
istíma sem getur verið um eilífð sé
rétt staðið að í þeim málum. Og við
Íslendingar höfum verið þekktir fyrir
að halda vel á okkar rétti gagnvart
öðrum þjóðum og geta Bretar stað-
fest þá skoðun í samskiptum okkar
við þá um landhelgismál fyrr á tím-
um.
Dómari býður sig til þingmennsku
Eftir Guðjón
Jensson
Guðjón Jensson
» Að fullyrða að Ísland
hafi jafnvel glutrað
niður fullveldi sínu fyrir
aldarfjórðungi með
samningunum um EES
er fullyrðing sem er
algjörlega út í hött.
Höfundur er eldri borgari og
leiðsögumaður
arnartangi43@gmail.com
Gagnmerk grein birt-
ist í Morgunblaðinu 22.
júlí sl., þar sem Pétur
Guðgeirsson fjallar um
málstefnu Ríkisútvarps-
ins. Hann hefur mikið til
síns máls. Þá ber að
þakka ágæta grein í
sama blaði 23. júlí eftir
Svein Einarsson um sölu
íslenskunnar.
Ekki einasta mál-
stefna Ríkisútvarpsins hefur breyst,
heldur og fréttamat. Slúður er nú iðu-
lega látið ganga fyrir fréttum. Á lið-
inni öld gerði Útvarpið sér far um að
vera öðrum til fyrirmyndar. Útvarps-
menn vönduðu mál sitt, og gera
reyndar sumir enn. Tímasetning í út-
varpi miðaðist við 24 stundir í sólar-
hring, og var með sama hætti og tíðk-
ast þá og reyndar enn þá í
stundaskrám í skólum, og í dagskrá
útvarpsins sjálfs.
Löngum hefur verið venja í mæltu
máli að tala um að klukkan sé fjögur,
sjö eða tíu þegar hún er 16, 19 eða 22.
Engin ástæða er til að amast við slíku,
enda sé bætt við „e.h.“ eða „síðdegis“
ef hætta er á misskilningi. Við frétta-
lestur í RÚV síðdegis er sagt: Klukk-
an er fjögur. Klukkan er
sjö. Klukkan er tíu. Og
reyndar líka árdegis. Án
þess að tilgreint sé hvort
er fyrir hádegi eða eftir.
Flestir hlustendur fara
nærri um hvort er, en svo
þarf ekki að vera um alla,
– og getur komið sér illa.
Í útvarpi, skólum og
annars staðar þar sem
tímasetning skiptir máli er
sjálfsagt að miða við 24
tíma sólarhring. Ef jarð-
skjálfti verður kl. 14:47 má búast við
að heyra í útvarpsfréttum tímasetn-
inguna „þrettán mínútur í þrjú“; verði
hann kl. 03:23 kannski „sjö mínútur í
hálffjögur“. Slíkt nær ekki nokkurri
átt. Hér á auðvitað að segja „klukkan
fjórtán fjörutíu og sjö“ og „klukkan
þrjú tuttugu og þrjú“.
Vonandi er að röggsamur útvarps-
stjóri láti til sín taka.
Útvarp Reykjavík.
Klukkan er sjö.
Eftir Hauk
Jóhannsson
Haukur Jóhannsson
» Vonandi er að rögg-
samur útvarpsstjóri
láti til sín taka.
Höfundur er strætófarþegi
og verkfræðingur.
haujo@simnet.is