Morgunblaðið - 23.08.2021, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 23. ÁGÚST 2021
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Skelfingin í
Afganistan
eftir ákvörð-
un Bidens forseta
Bandaríkjanna hélt
áfram um helgina. Í
það minnsta sjö létu
lífið á flugvellinum í
Kabúl þar sem al-
gert öngþveiti ríkir og ástandið
er meira að segja svo slæmt að
leiðtogar talíbana geta leyft sér
að gagnrýna ástandið og halda
því fram að hvergi í landinu sé
það verra.
Ömurlegt er að Bandaríkja-
forseti skuli hafa komið þjóð
sinni og Vesturlöndum í þá stöðu
að þurfa að horfa upp á talíbana
hreiðra um sig á ný í Afganistan
og sitja máttvana undir slíkum
köpuryrðum frá forystu þeirra.
Ekki þarf að koma á óvart að
gagnrýni beinist að Biden frá
forystumönnum í ýmsum þeim
ríkjum sem staðið hafa við hlið
Bandaríkjanna í baráttunni gegn
öfgafullum íslamistum. Nefna
má að í Þýskalandi, þar sem al-
mennt er ekki von á harðri gagn-
rýni af því tagi, tjáði Armin
Laschet, frambjóðandi kristi-
legra demókrata, CDU, sig um
ákvörðun Bidens í samtali við
dagblaðið FAZ. Laschet sagðist
hafa orðið fyrir miklum von-
brigðum með ákvörðun Bidens
og bætti við að Þýskaland og
Evrópa þyrftu eftir þetta að vera
fær um að standa á eigin fótum í
slíkum aðstæðum, ekki væri
hægt að treysta á Bandaríkin.
Enn harðari gagnrýni og úr
jafnvel óvæntari átt kom um
helgina frá fyrrverandi forsætis-
ráðherra Bretlands, Tony Blair.
Hann skrifaði grein sem hófst á
þessum orðum: „Það að yfirgefa
Afganistan og almenning þar í
landi er sorglegt, hættulegt,
óþarft og hvorki þeirra hagur né
okkar.“ Blair var forsætisráð-
herra Bretlands þegar hryðju-
verkasamtök öfgafullra ísl-
amista, al-Kaída, réðust á
Bandaríkin úr skjóli talíbana í
Afganistan. Þá var George Bush
forseti Bandaríkjanna og þessir
tveir stóðu saman að því að slá til
baka og hafa þær aðgerðir gert
íslömskum öfgamönnum erfitt
fyrir að fara aftur með svipuðum
hernaði gegn Vesturlöndum.
En Vesturlönd verða að vita
við hvað er að eiga, hvert þau eru
að fara og hafa úthald til að
fylgja eftir þeim aðgerðum sem
ráðist er í. Blair gagnrýnir mjög
að nú skuli ákveðið að yfirgefa
Afganistan þrátt fyrir að ein-
ungis lágmarksherlið hafi verið
eftir í landinu og að enginn her-
maður bandamanna hafi fallið í
orrustu þar í 18 mánuði. Afgan-
istan hafi verið yfirgefið til að
„þóknast bjánalegu pólitísku
slagorði um að „enda endalausu
stríðin“ eins og aðgerðir okkar
árið 2021 hafi verið með ein-
hverjum hætti sambærileg við
aðgerðirnar fyrir tuttugu eða
jafnvel tíu árum“.
Ákvörðun Bidens veldur
margvíslegum
vanda sem sést með-
al annars á því að nú
hefur Bandaríkja-
stjórn virkjað laga-
ákvæði um að
skylda flugfélög þar
í landi til að flytja
fólk sem þurft hefur
að flýja Afganistan og er komið á
herstöðvar Bandaríkjanna í Mið-
austurlöndum og víðar. Og enn á
eftir að flytja tugi þúsunda úr
Afganistan, bæði Bandaríkja-
menn og aðra Vesturlandabúa,
sem og Afgani sem unnu fyrir þá
síðustu tvo áratugi og eru nú í
lífshættu vegna ofbeldismann-
anna sem leyft var að taka völdin
í landinu.
En ákvörðun Bidens var ekki
aðeins vanhugsuð að því leyti að
hún hefur valdið því að ástandið
á flugvellinum í Kabúl er orðið
margfalt verra en það var í Sai-
gon á sínum tíma, þvert á fullyrð-
ingar forsetans. Afleiðingarnar
verða jafnvel enn verri til lengri
tíma litið þegar fer að reyna á
hvort að bandamenn Bandaríkj-
anna og aðrir treysta á þá. Lík-
legt er að fljótt reyni á það
traust, eða öllu heldur vantraust,
og er óhætt að segja að Banda-
ríkin hafi ekki mátt við auknu
vantrausti eftir ýmis mistök
tengd „vorinu“ í Arabaheim-
inum.
Blair fer einnig nokkrum orð-
um um þetta í grein sinni og ber
til að mynda saman viðbrögð
Vesturlanda og Pútíns, forseta
Rússlands. Pútín hafi áttað sig á
því þegar umrótið hafi verið í
Arabaheiminum og hver stjórn-
völdin af öðrum hafi fallið, að
hagsmunir Rússlands væru í
húfi. Hann hafi staðið þétt með
harðstjóranum Assad í Sýrlandi
og tryggt að hann næði mark-
miðum sínum, en Vesturlönd hafi
hikað og ekki náð árangri. Er
óhætt að segja að með þessum
orðum sé Blair að gagnrýna
Obama, fyrrverandi forseta
Bandaríkjanna, þó að hann nefni
hann ekki á nafn. Þá segir Blair
að þó að Vesturlönd hafi fjarlægt
Gaddafí úr valdastóli, þá sé það
Rússland, ekki Vesturlönd, sem
hafi meira um framtíð Lýbíu að
segja.
Vitaskuld vill enginn stríð, en
rétta leiðin til að forðast stríð er
ekki að gefast upp fyrir kúgurum
og ofbeldismönnum eins og gert
var í Afganistan. Og rétta leiðin
til að hamla útbreiðslu öfgafullra
íslamista eins og talíbana, Ríkis
íslams, al-Kaída, Boko Haram
eða annarra álíka, er ekki að láta
þá vaða uppi. Vesturlönd eiga
mikilla hagsmuna að gæta að
halda slíkum öfgahópum í skefj-
um og koma í veg fyrir að þeir
leggi undir sig lönd og land-
svæði. Það verður ekki auðvelt
en það verður að reyna. Þetta
þýðir ekki að Vesturlönd eigi að
vera með hermenn hvarvetna, en
þau verða að reka trúverðuga
stefnu og hafa úthald til að hún
geti mögulega orðið að veruleika.
Ekki verður auðvelt
fyrir Vesturlönd að
endurvinna traust
eftir mistök Bidens
í Afganistan}
Réttmæt gagnrýni
Ú
tgerðarmenn telja að fiskimiðin
séu þeirra eign. Lagaákvæðið
um „sameign þjóðarinnar“ sé
merkingarlaust. Stjórn-
málamenn hafa í áratugi út-
hlutað lokuðum hópi vina sinna veiðiheimildum,
fyrst endurgjaldslaust og svo gegn málamynda-
gjaldi. Þess vegna séu miðin eign útgerðarað-
alsins og erfast eins og aðalstign í Bretlandi.
Kvótakerfinu hefur verið líkt við íbúð sem
eigandinn lánar auralitlum námsmanni, án end-
urgjalds. Eftir próflok byrjar neminn að borga
smá fjárhæð til þess að gerningurinn líti ekki út
eins og ölmusa. Ákveður svo að leigja frá sér
herbergi á markaðsverði, sem er miklu hærra
en það sem hann greiðir eigandanum. Eftir
nokkur ár afræður neminn útskrifaði að selja
eitt herbergi og loks íbúðina alla, þegar verð á
markaði er hagstætt. Þegar velgjörðarmaður hans kvartar
hlær íbúðargreifinn og bendir á að hann hafi með tímanum
eignast íbúðarréttinn, en nýi kaupandinn muni halda
áfram að borga fyrri eiganda þetta lítilræði sem hefð sé
komin á.
Til er annars konar veiði á Íslandi, sportveiði sem stund-
uð er í ám og vötnum. Litlum sögum fer af gróða þeirra
sem veiðarnar stunda, en veiðileyfin eru seld á markaðs-
virði og verð ákvarðast af framboði og eftirspurn. Hag-
fræðistofnun Háskóla Íslands mat umfang þessara veiði-
gjalda árið 2018. Niðurstaða könnunarinnar var að þetta
ár hefðu veiðileyfi í ám og vötnum á Íslandi verið seld fyrir
5,2 milljarða króna miðað við verðlag ársins 2020.
Til eru eldri tölur um sölu sportveiðileyfa.
Árið 2004 var umfang þeirra um 1,2 milljarðar
króna og 2009 rúmlega 2,5 milljarðar (verðlag
2020). Verðið hefur fjórfaldast á um 15 árum.
Þó að margir veiðimenn kvarti undan verðinu
deila fáir um verðmyndunina. Hún ræðst ein-
faldlega af framboði og eftirspurn.
Stjórnarflokkarnir hafna því aftur á móti að
nýta hið ágæta tæki markaðinn. Veiðiárið
2016-17 greiddu íslenskir útgerðarmenn aðeins
tvöfalt meira fyrir Íslandsmið en sport-
veiðimenn fyrir sína veiðidaga. Flestir hristu
hausinn yfir slíkri fásinnu.
Hvað skyldu útgerðarmenn hafa greitt fyrir
þá afþreyingu að veiða á Íslandsmiðum árið
2020?
Heldur minna (rétt lesið) en sportveiðimenn-
irnir eða 4,8 milljarða króna! Finnst nokkrum
sem ekki er á mála hjá útgerðinni það eitthvert vit?
Í markaðsleið felst að árlega er hluti kvótans boðinn
upp. Hlutfallið gæti verið milli 5 og 10% á ári. Hver útgerð
fær þá endurgjaldslaust 90-95% af kvóta fyrra árs, en er
heimilt að bjóða í hinar heimildirnar. Nýir aðilar geta líka
tekið þátt í uppboðinu. Leiðin er sanngjörn og leiðir til
hagræðingar, stöðugleika og hámarks arðsemi. Þjóðin fær
loksins sitt.
Forréttindin hverfa. Flestar þjóðir hafa lagt af kerfi að-
als og lénsherra meðan vinstristjórnin, undir forystu VG,
festir í sessi nýja yfirstétt. bj@heimur.is
Benedikt
Jóhannesson
Pistill
Aðallinn veiðir sér til gamans
Höfundur er stærðfræðingur og stofnandi Viðreisnar.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Urður Egilsdóttir
urdur@mbl.is
A
tli Viðar Thorstensen, sviðs-
stjóri hjálpar- og mann-
úðarsviðs Rauða krossins,
segir að ógnir við öryggi
Afgana séu mun fjölþættari en ein-
ungis yfirtaka talíbana þar í landi.
Miklir þurrkar séu í landinu og yfir-
vofandi Covid-bylgja geri þörfina á
mannúðaraðstoð brýna. Rauði kross-
inn á Íslandi hefur staðið fyrir neyð-
arsöfnun, sem að sögn Atla hefur
gengið mjög vel og fjölmargir hafi
lagt fram aðstoð. „Fjármagnið fer
fyrst og fremst í að tryggja nauðsyn-
lega heilbrigðis-
þjónustu fyrir fólk
á átakasvæðum.
Þá fer það líka í að
bregðast við
þurrkum sem
hafa herjað á
landið og hafa
leitt til þess að um
ellefu milljónir
manna búa við
fæðuskort,“ segir
Atli og nefnir að á
bilinu 12 til 20 milljónir manna þarfn-
ist mannúðaraðstoðar eða allt að
helmingur þjóðarinnar. Hann segir
þann fjölda geta aukist hratt á næstu
vikum. „Fljótlega gæti ný Covid-
bylgja skollið á Afganistan,“ segir
Atli og nefnir að einungis 0,5 prósent
landsmanna hafi verið bólusett að
fullu og að um 2 prósent hafi fengið
annan skammtinn.
Nýtur griða talíbana
Atli nefnir að mikilvægt sé að gera
sér grein fyrir því að þó að frétta-
flutningur gefi það í skyn að gífur-
legur fjöldi sé nú að reyna að flýja
land um flugvöllinn þá sé það ekki
endilega raunin. „Myndir sem við
sjáum af öngþveitinu á flugvellinum í
Kabúl sýna mjög afmarkaðan hluta
þess vanda sem fólkið í Afganistan
stendur frammi fyrir. Þetta er fólkið
sem telur öryggi sínu ógnað í landinu
vegna tengsla við Vesturlönd eða það
hefur staðið í einhvers konar mann-
réttindabaráttu. Þó að þetta sé hópur
sem telur þúsundir þá er hann fá-
mennasti hópurinn sem á við vanda
að stríða.“ Mun fjölmennari hópur er
að reyna að flýja í átt að landamærum
Írans og Pakistan. „Það eru hundruð
þúsunda manna sem flýja í átt að
landamærunum og eiga von á að
komast yfir. Á sama tíma hafa yfir-
völd í Íran og Pakistan gefið það út að
það verði ekki tekið á móti flóttafólki
frá Afganistan,“ segir Atli og nefnir
að nú þegar búi að lágmarki ein til
tvær milljónir flóttamanna í þessum
ríkjum. „Á þessu ári hefur um 600
þúsund afgönskum flóttamönnum
verið snúið til baka og það hefur ein-
ungis aukið á neyðina. Átökin,
Covid-19 og þurrkarnir koma svo
ofan á þetta allt saman.“ Bróður-
partur þjóðarinnar er ekki að fara
neitt út af ýmsum ástæðum, en er í
brýnni þörf að fá mannúðaraðstoð.
„Það er sá hópur sem Rauði krossinn
horfir helst á og vill tryggja heilbrigð-
isþjónustu, Covid-forvarnir, aðgang
að hreinu vatni og tryggja fæðu-
öryggi.“ Atli segir að talíbanar hafi
gefið það út að starfsmenn Rauða
krossins njóti griða, en hann hefur
haft starfsemi í landinu í hátt í 40 ár.
„Rauði krossinn starfar alltaf með
leyfi allra stríðandi aðila og hefur
einnig gert það í Afganistan. Við ger-
um því ráð fyrir að öll okkar starf-
semi haldi áfram og að það verði frek-
ar gefið í heldur en hitt.“
Tilbúin í að senda fólk út
Aðspurður hvort einhverjir Íslend-
ingar verði sendir út á vegum Rauða
krossins segir Atli það enn óljóst.
Hann segir fjölmarga Íslendinga hafa
starfað fyrir Rauða krossinn í Afgan-
istan. „Við erum hluti af Alþjóða-
hreyfingu Rauða krossins og Rauða
hálfmánans og erum auðvitað tilbúin
að senda fólk á vettvang ef það verður
kallað eftir því.“
Ríkisstjórn Íslands hefur gefið það
út að tekið verði á móti flóttafólki frá
Afganistan og segir Atli Rauða kross-
inn fagna stuðningi ríkisstjórnar-
innar. „Móttaka þessa fólks verður
ekki endilega dæmigerð sé miðað við
hefðbundna móttöku flóttafólks og
það á eftir að koma í ljós hvernig út-
færslan verður.“
Brýn þörf fyrir neyðar-
aðstoð í Afganistan
AFP
Neyð Rauði krossinn telur að á bilinu 12 til 20 milljónir þarfnist mannúðar-
aðstoðar í Afganistan eða allt að helmingur þjóðarinnar.
Atli Viðar
Thorstensen
Að sögn Diljár Mistar Einars-
dóttur, sem á sæti í flótta-
mannanefnd, var nefndin að
leggja lokahönd á minnisblað
um tillögur varðandi móttöku
flóttamanna frá Afganistan.
Minnisblaðinu verður síðan skil-
að til félagsmálaráðherra sem
mun bera tillögurnar undir rík-
isstjórnina, að öllum líkindum á
fundi á morgun. „Það er mikill
vilji til þess að leggja fram
hjálparhönd,“ segir Diljá Mist.
Hún gerir ráð fyrir að samstaða
muni ríkja innan ríkisstjórn-
arinnar um tillögur flótta-
mannanefndar. Þá segir Diljá
Mist að flóttamannanefnd fylg-
ist grannt með stöðunni í Afg-
anistan dag frá degi og sé í
nánu sambandi við nágranna-
þjóðir Íslands.
Tillögur
ræddar
HJÁLPARHÖND