Morgunblaðið - Sunnudagur - 23.01.2022, Blaðsíða 16

16 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 23.1. 2022
T
alsmenn stjórnarandstöðu fundu að
því á dögunum að fjármálaráðherr-
ann hafi verið í fríi þegar mál sem
undir hann heyrðu voru tekin til um-
ræðu. Varð ekki betur séð en að þau
lægju ljós fyrir. Reyndu fyrrnefndir
að gera nokkurt mál úr þessum söknuði, sem bendir
til að þeir hafi ekki úr miklu öðru að moða.
Alþekkt verklag
Frá tíð bréfritara í forsætisráðherrastóli minnist
hann þess að fjármálaráðherrar hafi iðulega reynt að
finna sér smugu í fáeinar vikur til að taka sér frí í jan-
úar. Aðrir ráðherrar sóttust sjaldnast eftir fríi á þeim
tíma, ætluðu þeir og áttu inni að hvíla sig með fjöl-
skyldu heima eða erlendis. Þeir vildu, eins og flestir,
fá að skjótast úr hinu daglega puði þegar veður var
haganlegra hannað fyrir stuttbuxur og bol, hvort sem
það var heima eða erlendis.
En ástæða þessarar sérvisku fjármálaráðherranna
var skiljanleg þegar horft var út frá þeirra sjón-
arhorni á hverjum tíma. Enginn einn ráðherra hefur
verið með annað eins starfsefni mánuðina á undan.
Þeir eru á sinni vertíð, og í mokstri. Fyrst við undir-
búning fjárlaga, síðan við kynningu þeirra inn á við
og tryggja samstöðu og sátt og síðan út á við fyrir al-
menning, hagsmunaaðila og stjórnarandstöðu. Og við
þau kaflaskil er iðulega farið í þrefalt maraþonþref
við að „koma þeim í gegn“. Fjármálaráðherrann,
hver sem hann var, á hverjum tíma, komst ekki hjá
því að vera nánast orðinn alfræðirit um allt sem að
frumvarpinu laut og gat að auki lýst þeim áhrifum
sem það myndi hafa eða kynni að hafa, á þróun efna-
hagsmála þjóðarbúsins, fjármál heimila og ein-
staklinga, stöðu fyrirtækja í landinu og stöðugleika
gjaldmiðilsins.
Þegar ráðherra víkur frá, og þá ekki síst verði hann
staddur erlendis um hríð, er það væntanlega skeið
bókað í ríkisstjórn og eins hitt hver samráðherra
hans skuli fara með forræði mála hans. Þess er jafnan
gætt við þetta mikilvæga formsatriði, að fjarvera af
þessu tagi fari ekki á skjön við pólitískt valda-
jafnvægi í ríkisstjórn. Þess vegna er reynt að tryggja
að flokksbróður eða -systur sé falið að gegna starf-
anum meðan á fjarvist stendur.
Það gera sér allir þingmenn fulla grein fyrir því, að
varaskeifan, þótt góð væri, mun ekki vera með fing-
urgómana á öllum fróðleik úr fjármálaráðuneytinu.
Geri menn sér leik að því að krefjast umræðu um til-
tekið efni, þá verður sá sem gegnir að heyja sér við-
bótarfróðleiks. Það er ekki vísbending um að sá sé
ekki starfi sínu vaxinn. Þingmenn leitast því við að
geyma sér andófið, þar til skipaður ráðherrann er
kominn á ný á staðinn og getur staðið fyrir vandaðri
umræðu af sinni hálfu.
Fordæmin sýna reglu
en ekki vanrækslu
Í tilvikinu sem hér var undir lágu allar forsendur
ljósar fyrir og mátti því lýsa afstöðu sinni til málsins
þó að fjármálaráðherra væri aðeins viðstaddur að
formi til. Það uppfyllti öll skilyrði.
Bréfritari gegndi iðulega starfi fjármálaráðherra
fleiri eða færri vikur í janúar. Það var ekki mikil
byrði af því, af framangreindum ástæðum. Staðgeng-
illinn sást ekki meira en vant er í fjármálaráðuneyt-
inu á þeim tíma, en þaðan komu ráðuneytisstjóri eða
aðrir lykilstarfsmenn yfir í forsætisráðuneytið ef
þurfti, sem var ekki oft, hvort sem það var til að
svara fyrir eitthvert mál í þinginu, sem sjaldnast var
stórmál, eða undirrita skjöl, bréf eða önnur erindi
sem máttu síður eða ekki bíða heimkomu ráðherrans
sjálfs.
Tilraun til upphlaups á þingi á dögunum vegna
nánast hefðbundinnar fjarveru fjármálaráðherra á
þessum vikum ársins, fór því fyrir lítið. Og þess má
geta í framhjáhlaupi að fjármálaráðherrann var auð-
vitað áfram fjármálaráðherra, þótt samráðherra
gegndi fyrir hann á heimaslóð, og hann gat því átt
það til að svara spurningum fjölmiðlamanna eða ann-
arra úr fríi sínu, margverðskulduðu, þótt flestir
sæmilegir menn forðuðust að vera með ónot að
óþörfu.
Varð 130 ára í vikunni
Ólafur Thors, forsætisráðherra og formaður Sjálf-
stæðisflokksins um langt árabil, var fæddur 19. jan-
úar 1892 og hefði því orðið 130 ára í vikunni sem er að
líða.
Og það gefur gott tilefni til að hugsa til Ólafs, svo
merkur þátttakandi sem hann var í íslenskri tilveru,
og lét rækilega til sín taka og hafði meiri áhrif en
margir ef ekki flestir samferðamenn hans. Ólafur var
forsætisráðherra í 9 ár og rúma 8 mánuði á 21 árs
timabili. Tvær stjórna hans voru minnihlutastjórnir
sem eðli máls samkvæmt stóðu stutt við. Tvær stóðu í
annars vegar tæp tvö og hálft ár og hins vegar rúm-
lega það. Ólafur stýrði Viðreisnarstjórninni sem
hann stofnaði til í rétt fjögur ár, en sú stjórn sat leng-
ur en aðrar stjórnir fram að því eða í tólf ár, undir
stjórn þriggja formanna Sjálfstæðisflokksins, lengst
Bjarna Benediktssonar.
Flokkur Ólafs Thors hafði mikið fylgi í tíð hans sem
formanns, en brengluð kjördæmaskipan hafði
löngum þau áhrif að aflið sem flokkurinn fékk frá
kjósendum dugði honum ekki til réttmætra áhrifa á
þingi.
Elskaður flokksforingi
Þótt Ólafur sæti svo lengi sem formaður flokks síns,
eða í 27 ár, voru aldrei efasemdir um innan hans að
best væri fyrir flokkinn að njóta forystu hans eins
lengi og mætti. Ólafur mundi tímana tvenna í ís-
lenskri pólitík. Hann var 12 ára gamall þegar Hannes
Hafstein varð ráðherra í upphafi heimastjórnar.
Hann naut dugandi foreldra og öflugs systkinahóps
og samhentra ættmenna. Faðir hans óx af eigin afli
og varð fjársterkasti maður landsins um skeið þótt á
ýmsu gengi í upphafi þess tímabils. Ólafur tók, ásamt
bræðrum sínum, virkan þátt í þeim mikla rekstri, uns
stjórnmálin kröfðust allra krafta hans.
Í tilefni af aldarafmæli heimastjórnar á Íslandi árið
2004 var gefin út bókin Forsætisráðherrar Íslands í
100 ár og þar, eins og sjálfsögð venja stendur til, er
„ráðherrann,“ á meðan hann var einn, talinn til þess
hóps. Þar dregur Jakob Ásgeirsson, á þeim fáu síðum
sem höfundum hlaut að vera ætlað, upp prýðilega
mynd af Ólafi Thors, manneskjunni og stjórnmála-
manninum. Þá hófst þingræði á Íslandi, segir Jakob,
Það getur stundum
verið langt út í næsta
hús, en svo gerist
eitthvað óvænt
’
Ólafur kom röltandi niður stiga
sinn, hnarreistur og brattur, með
vindil í hendi í sínu myndarlega húsi
og bauð strák inn og tók við bréfinu.
Reykjavíkurbréf21.01.22