Morgunblaðið - Sunnudagur - 23.01.2022, Qupperneq 24

24 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 23.1. 2022
TÍMAVÉLIN
–– Meira fyrir lesendur
NÁNARI UPPLÝSINGAR
um auglýsingapláss:
Berglind Bergmann
Sími: 569 1246
berglindb@mbl.is
Sérblað Morgunblaðsins kemur út 28. janúar
Allt sem þú þarft að
vita um rafbíla
Auglýsendur athugið
SÉRBLAÐ
B
org er þéttbýli sem greinist
frá bæ, þorpi eða hverfi
vegna stærðar, þéttleika
byggðar, mikilvægis eða lagastöðu,
að því er fram kemur á Wikipediu.
Strax upp úr aldamótunum 1900
heyrðist stundum talað um Reykja-
vík sem borg eða höfuðborg. Samt
sem áður var hið opinbera heiti
Reykjavíkurbær, bæjarstjórn,
bæjarfógeti og svo framvegis. Frá-
vik frá þessu var þegar embætti
borgarstjóra var stofnað með lögum
árið 1907 en ári síðar tók fyrsti borg-
arstjórinn til starfa. Hann var sem
sagt kallaður borgarstjóri frá upp-
hafi en ekki bæjarstjóri.
Á heimasíðu Reykjavíkurborgar
er að finna stutta klausu um stofnun
borgarstjóraembættisins. Þar segir
meðal annars:
„Á þessum tíma var Reykjavík
aðeins um tíu þúsund manna bær
og því athyglisvert að kalla emb-
ættið borgarstjóra en ekki bæj-
arstjóra en það tengist líklega
væntingum manna um hlutverk
höfuðstaðarins og þann stórhug
sem ríkti eftir að heimastjórnin
komst á árið 1904.“
Seinna komu fleiri undantekn-
ingar. Embætti borgarritara var
stofnað 1934 og borgarlæknis 1949.
Árið 1962 tóku gildi ný lög um sveit-
arstjórnir og tveimur árum síðar var
sett ný borgarmálasamþykkt fyrir
Reykjavík. Með henni breyttist
Reykjavík opinberlega úr „bæ“ í
„borg“, að því er kemur fram á Vís-
indavefnum. Þá bjuggu ríflega
76.000 manns í Reykjavík en eru um
133.000 núna. Íbúafjöldinn skipti þó
litlu í þessu samhengi, mun frekar
staða Reykjavíkur sem höfuðborgar
Íslands.
Áhrif frá Danmörku?
Þá var öllum embættis- og stofnana-
heitum breytt nema nafni Bæjar-
útgerðar Reykjavíkur, borgarstjórn
kom í stað bæjarstjórnar, borgar-
fógeti í stað bæjarfógeta og svo
framvegis.
Fyrst var kosið til borgarstjórnar
árið 1962. Sjálfstæðisflokkurinn
vann stórsigur; hlaut yfir 52% at-
kvæða og níu af 15 borgarfulltrúum.
Óháðir bindindismenn höfðu hins
vegar ekki erindi sem erfiði; fengu
aðeins 2,4% og engan mann kjörinn.
Geir Hallgrímsson var eftir sem áð-
ur borgarstjóri.
Vísindavefurinn telur að hugs-
anlega megi rekja tal um borgar-
stjóra svona snemma til danskra
áhrifa þar sem Danir nota orðið
‚borgmester‘ þó að þeir tali raunar
alls ekki um ‚borg‘ sem borg í ís-
lensku merkingunni, heldur þýðir
þetta höll eða kastali. „Raunar er
ekkert orð í dönsku sem er notað
sjálfstætt fyrir ‚city‘, Kaupmanna-
höfn er ‚by‘ alveg eins og Árósar og
5.000 manna bæir. Ef tala þarf um
stórborgir segja Danir hins vegar
‚storby‘.“
Margar fámennari höfuðborgir en
Reykjavík er að finna í heiminum en
hún er í 164. sæti af 240 á lista sem
Wikipedia hefur tekið saman. Pek-
ing er langfjölmennust, með yfir 21
milljón íbúa, síðan koma Tókýó,
Kinshasa, Moskva, Jakarta, Seúl og
Kaíró.
Hvergi finnast betri kaup
Þegar orðinu „Reykjavíkurborg“ er
slegið upp á Tímarit.is er elsta heim-
ildin úr blaðinu Reykjavík 11. ágúst
1908. Í því var svohljóðandi auglýs-
ing: „Albúm og nálar. Hvergi skulu
finnast betri kaup á ofantöldum
munum þó leitað væri með logandi
ljósi í allri Reykjavíkurborg.
Virðingarfyllst.
Jóh. Ögm. Oddsson.“
Mögulega var hann fyrstur til að
nota orðið á prenti.
Í Verkamannablaðinu árið 1913 er
býsnast yfir því að lögregluþjónar
fái ekki einkennisbúning sinn ókeyp-
is. „[Það] er alveg sérkennilegt fyrir
Reykjavíkurborg og á sér ekki stað í
borgum erlendis, t.d. á Englandi,
Þýzkalandi, Danmörku, Noregi eða
Svíþjóð.“
Þarna miða menn ekki lágt í sam-
anburði sínum. Annað dæmi um
stórhug Íslendinga á þessum tíma.
Í blaðinu Norðurland sama ár
voru áhugaverðar vangaveltur um
fyrirhugaða nýja borg við Skerja-
fjörð. Félagið, sem stóð að baki
henni, hét The Harbours and Piers
Association Ltd. (Hafnar- og bygg-
ingarfélagið Ltd.) og í stjórn þess
voru Frederick Hinde málfærslu-
maður í Lundúnum, forseti, James
Schott, hæstaréttarmálaflutnings-
maður í Edinborg, og Einar Bene-
diktsson sýslumaður.
Blaðið gerði því meðal annars
skóna að verðækkun á landi gæti
fljótt orðið mikil. „Skyldi svo fara
mundi verða nauðsynlegt að mynda
stærra félag til þess að ávaxta eign
félagsins, því það er varla til of mik-
ils vænzt að hin gamaldagslega
Reykjavíkurborg, svo óhaganlega
sem hún er sett á norðurströnd
nessins, mundi þoka fyrir hinni nýju
borg, sem með góðu trausti er búist
við, að vaxa muni upp á suðurjaðr-
inum, og sem ráðgert er að kalla
Reykjavíkurhöfn.“
Hvað varð eiginlega um þessa
ágætu borg?
Jafnvel var rætt um borg og bæ í
sömu andrá, eins og þessi frétt úr
Vísi árið 1916 ber með sér:
„Það eru farnar að heyrast raddir
um það, að Reykjavíkurborg sé illa
bygð. Lítur svo út, sem menn vakni
nú af vondum draumi – Smekkvísin
og hagsýnin virðist nú vera nýfluttar
til bæjarins.“
Borgin tekur kipp
Eins og fyrr segir verða vatnaskil
upp úr 1960. Sem dæmi má nefna að
íslensk blöð töluðu aðeins níu sinn-
um um Reykjavíkurborg árið 1961,
ef marka má Tímarit.is, en 257 sinn-
um árið eftir. Sú tala var komin upp í
318 árið 1964. 55 sinnum var samtals
talað um Reykjavíkurborg í íslensk-
um blöðum á sjötta áratugnum,
2.750 sinnum á þeim sjöunda.
Í sveitarstjórnarlögum frá 2011
kemur skýrt fram að Reykjavík sé
höfuðborg Íslands. Þar segir einnig
að í Reykjavíkurborg nefnist sveit-
arstjórnin borgarstjórn, byggðarráð
nefnist borgarráð, framkvæmda-
stjóri nefnist borgarstjóri og oddviti
nefnist forseti borgarstjórnar.
Um önnur sveitarfélög segir: „Yf-
irstjórn hvers sveitarfélags nefnist
sveitarstjórn. Heimilt er sveitar-
stjórn að nota heitið hreppsnefnd
eða bæjarstjórn, enda styðjist slík
málnotkun við hefð. Byggðarráð má
á sama hátt nefna hreppsráð eða
bæjarráð, framkvæmdastjóra má
nefna bæjarstjóra eða sveitarstjóra
og oddvita má nefna forseta bæjar-
stjórnar eða forseta sveitarstjórn-
ar.“
Út frá þessu er vandséð að aðrir
þéttbýliskjarnar geti skilgreint sig
sem borg enda þótt fleiri búi nú í
Kópavogi (38.500), Hafnarfirði
(30.000), Reykjanesbæ (19.700) og á
Akureyri (19.000) en í Reykjavík
þegar byrjað var að tala um borgar-
stjóra 1907. Kannski þurfa þessi bæ-
ir að rjúfa 70.000 íbúa markið til að
koma málinu á dagskrá.
Hin gamaldags-
lega Reykja-
víkurborg
Af hverju ætli Reykjavík, smábær á mæli-
kvarða margra landa, sé kölluð borg? Það hefur
nú verið heimilt í sextíu ár en í huga margra
hefur Reykjavík verið borg miklu lengur, allt
frá blábyrjun 20. aldarinnar.
Orri Páll Ormarsson orri@mbl.is
Morgunblaðið/Ólafur K. Magnússon
Reykjavík hefur tekið miklum breytingum frá því að hún varð borg.
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Borgarskáldið sjálft, Tóm-
as Guðmundsson, á ferð í
Lækjargötu árið 1976.