Morgunblaðið - 13.06.2022, Side 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 13. JÚNÍ 2022
Framkvæmdir hefjast
Bandaríkjamenn komu að her-
stöð sem var vanbúin til hlutverks-
ins. Mörg af þeim mannvirkjum
sem þar höfðu verið byggð í heims-
styrjöldinni 1939 til 1945 höfðu ver-
ið rifin. Ljóst var að þörf var á
miklum framkvæmdum til að hýsa
varnarliðið.
Af hálfu Íslendinga tóku Samein-
aðir verktakar þátt í þessum fram-
kvæmdum. Að-
dragandinn að
stofnun Samein-
aðra verktaka
var mjög stuttur.
Fundur var boð-
aður 2. júlí 1951
að Borgartúni 7
um stofnun verktakafélags til fram-
kvæmda af hálfu Íslendinga á
Keflavíkurflugvelli. Hörður Bjarna-
son skipulagsstjóri boðaði til fund-
arins og á honum voru Anton Sig-
urðsson, formaður Trésmiðafélags
Reykjavíkur, Árni Snævarr verk-
fræðingur, Einar Kristjánsson tré-
smíðameistari, Guðmundur Hall-
dórsson trésmíðameistari, Gústaf
E. Pálsson, formaður Verkfræð-
ingafélags Íslands, Jón Bergsteins-
son, formaður Múrarameistara-
félags Reykjavíkur, og Tómas
Vigfússon, trésmíðameistari.
Á fundinum talaði skipulagsstjóri
og sagði að erlend verktakafyrir-
tæki hefðu haft með höndum fram-
kvæmdir á Keflavíkurflugvelli fram
til þessa. Nú væri þess að vænta að
ýmsar byggingaframkvæmdir
stæðu fyrir dyrum þar syðra.
Íslensk stjórnvöld vildu að
Íslendingar hefðu hönd í bagga
með framkvæmdum og að þær
yrðu á vegum íslenskra aðila ef
unnt væri. Til stóð að skipulags-
stjóri færi vestur um haf til að
ræða málið og vildi hann fá mann
með sér úr þeim hópi sem sótti
fundinn. Leitað var til Gústafs A.
Pálssonar til að fara vestur. Engir
sósíalistar, en af þeim var talsvert í
trésmiða- og múrarastétt, voru með
í ráðum um stofnun Sameinaðra
verktaka. Annar fundur var hald-
inn þann 8. ágúst til að undirbúa
verktakasamband til að starfa á
Keflavíkurflugvelli. Á hann voru
boðaðir 23 iðnmeistarar og verk-
fræðingar, en athygli vekur að eng-
inn þeirra var frá Suðurnesjum.
Í umboði, sem Gústaf E. Pálsson
fékk frá hluthöfum Sameinaðra
verktaka til að ganga frá fyrstu
samningum við varnarliðið um
framkvæmdir, var útlistað hvaða
skuldbindingar undirritaðir höfðu
undirgengist vegna stofnunar Sam-
einaðra verktaka. Hörður og Gúst-
af skiluðu íslenskum hags-
munaaðilum skýrslu eftir fundi í
Washington með hernum og New
York með þarlendum verkfræð-
ingum. Á fundunum voru rædd
hagnýt atriði í sambandi við bygg-
ingar á Keflavíkurflugvelli. Fram
kom að betra væri að byggja stein-
steypuhús eftir íslenskum venjum
en bandarísk semipermanent hús
eða bragga, sem hefðu reynst illa
og verið dýr. Rætt var um að
ganga ekki framhjá íslenskum
verktökum, en bjóða verk út bæði í
Bandaríkjunum og Íslandi.
Íslendingar sögðust geta útvegað
500 manns í vinnu þegar í stað.
Lýst var yfir áhuga á að leggja
hitaveitu á flugvöllinn frá Krýsuvík
eða öðrum hentugum stað og voru
Bandaríkjamenn hrifnir af því.
Íslendingar nefndu að Keflavíkur-
bær myndi hafa áhuga á að vera
með í framkvæmdinni. Stofnað var
íslenskt verktakafyrirtæki fyrir
atbeina íslenska utanríkisráðuneyt-
isins, Sameinaðir verktakar, til að
annast varnarliðsframkvæmdir sem
undirverktaki hins bandaríska
Hamilton-félags. Tíu Suðurnesja-
menn gerðust aðilar þess fyrir
milligöngu Karvels Ögmundssonar
í Njarðvík. Karvel frétti af málinu
því hann hafði milligöngu um að út-
vega Sameinuðum verktökum hús-
næði á Vellinum fyrir starfsemina.
Engar heimildir hafa fundist um
að fundir til undirbúnings Samein-
aðra verktaka hafi verið auglýstir.
Ekki fengu allir iðnaðarmenn sem
vildu að ganga inn, fjárhagslegu
(og mögulega pólitísku?) skilyrðin
voru ströng. Þetta voru leynifundir,
líkt því sem var um fleira sem her-
setuna varðaði. SÍS kom inn í fé-
lagið 1953 en ekki í sátt við Sjálf-
stæðismennina sem stóðu að
Sameinuðum verktökum. Hluthafar
voru í fyrstu 43 talsins. Talan var
orðin 193 árið 1955, en svo fækkaði
aftur, var 150 1980 og 147 árið
1984. Gústaf E. Pálsson og Guð-
mundur Halldórsson trésmíða-
meistari sömdu um fyrstu fram-
kvæmdir á Keflavíkurflugvelli 22.
ágúst 1951. Fyrsti samningur var
upp á 11,3 milljónir íslenskra króna
sem þótti mjög há upphæð. Guð-
mundur Einarsson, ungur verk-
fræðingur sem hafði lært og unnið
í Bandaríkjunum, m.a. við að
byggja skýjakljúfa, var ráðinn til
Sameinaðra verktaka og varð svo
framkvæmdastjóri þeirra til 1957.
Fljótlega var ljóst að umfang
framkvæmdanna þýddi að það
þyrfti að ráða að minnsta kosti
þúsund manns í vinnu. Atvinnuleysi
var á þessum tíma, t.d. 1.000
manns í Reykjavík einni í desem-
ber 1951.
Sameinaðir verktakar tóku á
leigu hús sem Bandaríkjamenn
höfðu byggt í Ytri-Njarðvík og
Karvel Ögmundsson átti nú. Jafn-
framt voru verbúðir og félagsheim-
ili í Njarðvík og Keflavík tekin á
leigu. Dæmi voru um að Samein-
aðir verktakar tækju á leigu
ókláruð íbúðarhús í Keflavík og
semdu um að klára þau fyrir
eigendurna. Framkvæmdir höfðu
oft stöðvast vegna fjárskorts og
eigendur voru mjög ánægðir með
að taka við fullkláruðum húsum að
loknum leigutíma. Líka var reynt
að fá nýja sjúkrahúsið í Keflavík
leigt. Það stóð óklárað og fram-
kvæmdir höfðu stöðvast vegna fjár-
skorts, en samningar tókust ekki.
Sameinaðir verktakar gátu hins
vegar leigt gamla barnaskólahúsið
því starfsemi barnaskólans hafði
verið flutt í glæsilegt skólahús á
Sólvallagötu í ársbyrjun 1952.
Bandaríkjamenn buðu 2.000 kr.
fyrir tveggja herbergja íbúð á
Suðurnesjum. Samkomuhúsin voru
gerð að svefnskálum en mötuneyti
fyrir 700 manns var útbúið í skál-
um Karvels. Hreinlæti var bágbor-
ið í svefnskálunum, fá klósett en
notendur margir.
Við framkvæmdirnar á Keflavík-
urflugvelli kynntust menn tækja-
nýjungum í uppsteypu húsa svo
sem víbratorum, vélum til múrhúð-
unar og gólfslípivélum. Menn lærðu
að nota krossvið í mótauppslátt í
stað 1x6 tommu borða. Það lækkaði
svo byggingakostnað hérlendis. En
framan af var stórtap á rekstri
Sameinaðra verktaka því menn
vantaði gröfur og ýtur.
Þjóðviljinn birti í júní 1953 grein
sem sýndi vel viðhorf andstæðinga
hersetunnar til þeirra umsvifa sem
þá voru á Keflavíkurflugvelli. Blað-
ið benti á að á Keflavíkurflugvelli
væri verið að byggja íbúðir handa
„herraþjóðarmönnum“ í þúsunda-
tali. Í Morgunblaðinu hefði verið
greint frá því að byggja ætti nokk-
ur stórhýsi á vellinum. Á sama
tíma og Íslendingar búi í „alls kon-
ar skúrum og hjöllum svo hundr-
uðum skiptir í Reykjavík einni
saman, og útburðar er krafist á
innfæddum Reykvíkingum, hafa
hundruð byggingariðnaðarmanna
verið hrakin suður á Keflavík-
urflugvöll til að byggja á þessa
sumri 28 þriggja hæða blokkir –
sem hver um sig er um 760 fer-
metrar að grunnfleti – eða bygg-
ingar sem samsvara samtals rúm-
um 800 smáíbúðum.“
Um 500 starfsmönnum var sagt
upp í desember 1953. Ástæðan var
slæm verkefnastaða. Starfsmenn
töldu hins vegar að nú þyrfti fólk á
flotann um vertíðina. Árin 1951 til
1952 komu flestir verkamenn frá
Suðurnesjum og öðrum stöðum
sem bjuggu við atvinnuleysi:
Reykjavík, Vestfjörðum, Ólafsfirði
og Siglufirði. Hagstæðast var þó
vitanlega að ráða fólk frá Suður-
nesjum því ekki þurfti að útvega
því húsnæði. […]
Maturinn hjá Hamilton og
annar sambúðarvandi
Um sumarið 1953 var tekið fyrir
áfengisflutninga frá Keflavíkur-
flugvelli. Bandarískir starfsmenn á
Keflavíkurflugvelli, aðrir en her-
menn varnarliðsins, höfðu áður haft
leyfi til að taka eina átekna flösku
með þegar farið var út af flugvell-
inum. Að sögn hafði verið haft
strangt eftirlit með þessu og starfs-
mönnum vikið úr starfi við annað
brot. Um svipað leyti varð „uppi-
stand út af vopnuðum Bandaríkja-
manni á götunum í Keflavík“, eins
og Þjóðviljinn orðaði það. „Seint á
laugardagskvöldi stöðvaði Banda-
ríkjamaður bíl sinn á götu Kefla-
víkur og spókaði sig fyrir utan
hann. Vegfarendur bentu mann-
garminum á að hann mætti ekki
ganga vopnaður niðri í Keflavík, en
vitanlega hafði hann það að engu.
Var þá hringt til íslenzku lögregl-
unnar á flugvellinum, sem kom og
mun hafa skilað þeim bandaríska
stríðsmannsgarmi heim í herstöðv-
arnar á vellinum.“
Þjóðviljinn birti snemma í ágúst
frétt um mat þann, sem íslensku
(og bandarísku) starfsfólki Hamil-
ton-félagsins var boðið upp á. Þrá-
lát matareitrun hafði gert vart við
sig í mötuneytinu og sagt var að
þar væri boðið upp á gamlan mat,
niðursuðuvörur og frystar vörur úr
gömlum birgðum bandaríska hers-
ins. Jafnvel hefðu þar sést egg sem
stimpluð voru árið 1942.
Morgunblaðið birti tveimur dög-
um eftir frétt Þjóðviljans um mat-
inn á Vellinum frétt um að starfs-
fólk Hamilton á Keflavíkurflugvelli
kvartaði yfir of miklu kjöti og
kryddi. Boðið var upp á kjöt frá
Bandaríkjunum, sem var flutt inn
frosið, að sögn Morgunblaðsins.
Hvergi var þó minnst á frétt Þjóð-
viljans í þessu sambandi.
Frétt kom í Morgunblaðinu í
nóvember um kvartanir vegna
launagreiðslna á Keflavíkur-
flugvelli. Undanfarið hefði gætt
mikillar óánægju meðal verkafólks,
sem ynni hjá amerískum verktök-
um á Keflavíkurflugvelli, út af
kaupgreiðslum. Samkvæmt upplýs-
ingum verkfræðingadeildar hersins
hefðu alls 922 kvartanir borist. Af
þeim hefði náðst samkomulag um
637 en 141 verið vísað frá. 114
kvartanir biðu afgreiðslu meðan
verið væri að afla nauðsynlegra
gagna og 30 voru í athugun af ýms-
um ástæðum. Til þess að ráða bót á
þessu ástandi og til þess að flýta
fyrir afgreiðslu þessara mála, svo
og til þess að reyna að koma í veg
fyrir að árekstrar af þessu tagi
ættu sér stað, hafði ráðuneytið til-
nefnt til bráðabirgða íslenska menn
til þess að rannsaka allar kvartanir,
sem ekki fengust afgreiddar þegar
í stað, og vinna að lausn þeirra.
Verkfræðingadeild hersins hafði að
sögn brugðist vel við og gert það
mögulegt að menn þessir gætu
þegar tekið til starfa. Einnig hefðu
aðrir aðilar lofað allri aðstoð, sam-
kvæmt fréttatilkynningu frá utan-
ríkisráðuneytinu.
Enn voru fréttir um launa-
greiðslur á Keflavíkurflugvelli
seinna í mánuðinum, nú frá félags-
málaráðuneytinu. Út af endur-
teknum staðhæfingum Guðmundar
Í. Guðmundssonar alþingismanns
hafði félagsmálaráðuneytið aflað
álits hjá Jónasi Guðmundssyni sem
veitti ráðuneytinu forstöðu þegar
mistök áttu sér stað. Fram kemur í
álitsgerð Jónasar Guðmundssonar
að framkvæmdir sem kröfðust
íslensks vinnuafls að ráði hafi ekki
hafist fyrr en eftir áramót 1952.
Fram að því hafi flugvallarstjóri
ríkisins eða fulltrúi hans á Kefla-
víkurflugvelli haft það hlutverk að
segja til um hvað skyldi vera kaup-
gjald Íslendinga, alveg til 8. októ-
ber 1952. Varnarmálanefnd hafi
tekið til starfa í apríl 1952, en flug-
vallarstjórinn var einn af þremur
nefndarmönnum. Varnarmálanefnd
hafði tekið mjög illa upp þegar
félagsmálaráðuneytið, „fyrir þrá-
beiðni fyrirsvarsmanna varnarliðs-
ins“, fór að gera tilraunir til að
leiðrétta launagreiðslur til íslenskra
starfsmanna. Samkomulag var gert
þann 10. október um að félagsmála-
ráðuneytið myndi í samráði við
Alþýðusamband Íslands og Vinnu-
veitendasamband Íslands ákveða
hver skyldu vera kjör á Vellinum.
Þó var eftir að fá skriflegt sam-
þykki Varnarmálanefndar, sem
Hans G. Andersen veitti for-
mennsku, en það kom aldrei. Guð-
mundur Í. Guðmundsson gerði
athugasemd við skýrsluna, sem
birtist í Morgunblaðinu.
Óhætt er að segja að koma hers-
ins hafi valdið mikilli þenslu í efna-
hagslífi Keflavíkur. Fjöldi manna
úr bænum fékk atvinnu hjá hern-
um, húsnæðisverð fór mjög hækk-
andi og byggingaframkvæmdir
stórjukust, bæði á Vellinum og í
Keflavík.
Mikil þensla í efnahagslífi Keflavíkur
Bókarkafli | Í bókinni
Saga Keflavíkur 1949-
1994 rekur sagnfræð-
ingurinn Árni Daníel
Júlíusson það hve saga
Keflavíkur er ólík sögu
annarra sveitarfélaga á
Íslandi á sama tímabili.
Nálægð bæjarins við
herstöðina og sam-
skipti við bandaríska
herinn settu mark sitt á
þróun atvinnulífs og
menningar í bænum.
Ljósmynd/Einkasafn Friðþórs Eydals
Fyrsta verk Sameinaðra verktaka fólst í byggingu hverfis með bráðabirgðaskálum fyrir varnarliðsmenn og þús-
undir íslenskra og bandarískra verkamanna sem unnu að byggingu varnarstöðvarinnar á sjötta áratugnum.
Ljósmynd/Sigurhans Vignir/Byggðasafn Reykjanesbæjar
Braggaformið var til margra hluta nytsamlegt og ekki síður að stríðinu
loknu og voru braggarnir nýttir á margvíslegan hátt. Á myndinni sést
fyrsta kirkjan sem notuð var á varnarliðssvæðinu.