Morgunblaðið - 14.06.2022, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 14. JÚNÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Joe Biden, for-
seti Banda-
ríkjanna,
kemur æ oftar í
ljós frétta úr ólík-
indaátt, þótt um-
sjónarmenn hans í
Hvíta húsinu reyni
frá morgni til
kvölds að hindra
að nokkur sleppi of nærri hon-
um nema þrælkannaður og
vottaður sem innvígður í flokk
demókrata.
Gildir þar einu þótt þorri
upplýsingagátta þessa mikla
lands sé, svo er með nokkrum
ólíkindum, rækilega bein-
tengdur flokki demókrata og
sjái hvorki né heyri neitt sem
gæti hugsanlega komið
flokknum illa. En þessi æv-
intýralegi undirlægjuháttur
er þó farinn að verða samans-
úrraðri fréttaklíkunni erfiðari,
eftir því sem logar á færri
kertum á toppi tertunnar
stóru, sem flestallt snýst um í
þessu mikla landi.
Nýlega var liðið á fjórða
mánuð án þess að nokkur hefði
mátt eiga og sjónvarpa
tveggja manna viðtali við for-
setann. Þetta er ekki bara orð-
ið pínlegt heldur nánast óverj-
andi. Nú bætist við, að
stækkandi hópur innvígðra,
sem kalla sem fjölmiðlamenn
ekki allt ömmu sína í pólitískri
tilhliðrun, er orðinn feimnari
við að taka þátt í margæfðum
leikþætti með forsetanum um
óundirbúið viðtal(!), því alls
ekki er öruggt að ganga megi
að því vísu að forsetinn fari
ekki út af, þótt engin sé lausa-
mölin og allt þrælheflað.
Sumir þessara jafnvel
heimsfrægu pólitísku hjálpar-
kokka á fjölmiðlunum, sem
nær allir eru á vinstri kant-
inum, rétt eins og á „RÚV“ hjá
okkur, en fara betur með það
og eru ekki eins heimóttar-
legir og í Efstaleiti, telja nú að
meintum heiðri sínum sé teflt í
tvísýnu andspænis þessari
dauðans óvissu sem viðtal við
Biden er uppskrift að.
Loks var þó „spyrjanda“
hleypt að Biden sem talið var
öruggt að myndi nálgast for-
setann eins og hann væri að
svæfa ungbarn. Mátti þó frek-
ar kalla hann skemmtikraft en
alvöru spyrjanda, og gæti
slegið slík stef ef stefndi í
stórslys í útsendingunni.
Biden hefur komið sér upp
nýrri tækni, sem er umsjónar-
mönnum og velvildarliðinu
snúin. Hann er tekinn að svara
spurningum sem spyrjandinn
er ekki kominn að, eða ætlaði
sér að hafa með öðrum hætti,
eða forðast sem heitan eldinn.
Þetta afbrigði hefur bæst
við aðra tækni Bidens að fara
af stað með svar við spurn-
ingu, en enda á
miðju vaði og snúa
sér rétt einu sinni
að allt öðru eins og
margleiðréttri
sögu svo sem um
það þegar hann
bjargaði Mandela
forseta úr ramm-
gerðu fangelsi eða
eitthvað enn verra. En einhver
sem áhorfandinn sér ekki á
skerminum veifar þá aðvör-
unarspjöldum í ofboði og
Biden snýr sér þá í einhvers
konar hring og segir eitthvað í
þá veru að „hitt sé svo annað
mál“ sem andstæðingar hans
muni aldrei komast upp með
að afneita. Þá taki hann fast á
móti.
Síðasti þáttarspyrjandi
Bidens hafði þann hátt á í
vandræðum að samsinna „nið-
urstöðunni“ skælbrosandi og
þakklátur yfir snilldinni og
botnaði hana með gömlum
gamanmálum höfðum eftir Bi-
den sjálfum sem hann naut að
heyra á ný.
Má ímynda sér að hratt
gangi á svitakremsbirgðir
þeirra sem halda utan um
Biden við þessar aðstæður. En
setning sem situr eftir frá sl.
föstudegi var ekki sögð við
undirbúnar aðstæður. Hún var
óvænt fullyrðing Bidens í ná-
munda við tilfallandi frétta-
menn um að Selenskí forseti
Úkraínu hefði brugðist illa við
aðvörunum sínum, sem forseta
Bandaríkjanna, um að innrás
Rússa í Úkraínu væri að hefj-
ast. „Forseti Úkraínu vildi alls
ekki heyra þessar aðvaranir
frá Bandaríkjunum áður en til
innrásar væri komið,“ og sagði
að Selenskí hefði þarna orðið á
alvarleg mistök. Biden bætti
því við „að fjöldi manna taldi
að ég færi með ýkjur, þegar ég
sá þetta fyrir“.
Þeir sem fylgdust með mál-
um muna það vel sem Biden
ýjar að. Hann var spurður um
það af blaðamanni hvort Pútín
myndi gera árás á Úkraínu.
„Já,“ svaraði Biden án þess að
gera nánari grein fyrir því. En
spurður um frekari viðbrögð
tók hann að bollaleggja um að
léti Pútín sér nægja að gera
„minniháttar innrás,“ þá gæti-
orðið ástæðulaust að gera veð-
ur út af því!
Vegna þessa, og þá ekki síst
hins síðara, varð nokkurt
uppistand. Höndlarar Bidens
ruku til að kynna réttan skiln-
ing á því hvað Biden hefði átt
við, bæði varðandi „já“ við
spurningu um innrás og hug-
takið um ásættanlega árás
Pútíns! Hvorugt stóð eftir
þegar hreingerningunni lauk
og Biden gerði ekki minnstu
tilraun til að standa með sinni
fullyrðingu. Fyrr en nú.
Edith Wilson er oft
sögð fyrsta konan
sem gegndi embætti
forseta. Á annað ár
hittu aðeins hún og
læknir Wilsons hann
að máli}
Verður sífellt pínlegra
N
okkur stórmál eru til afgreiðslu
síðustu dagana fyrir sumarhlé
þingsins. Þar ber hæst svo-
nefnda rammaáætlun um vernd
og nýtingu landsvæða en gild-
andi áætlun er frá 2015. Ríkisstjórnin lagði fram
óbreytta tillögu fyrr á árinu en ætlar nú á loka-
dögum þingsins að keyra í gegn umdeildar
breytingar. Það verða seint talin lýðræðisleg
vinnubrögð. Slíkar breytingar hefðu auðvitað átt
að berast á fyrri stigum þegar tækifæri var til
umræðu. Vinnubrögðin virðast því einkennast af
pólitískum hagsmunum fyrst og fremst, með það
markmið að koma í veg fyrir umræðuna.
Önnur ályktun væri sú að öll orkan hafi farið í
hrossakaup um málið á milli stjórnarflokkanna
og enginn tími hafi því verið eftir til að leita eftir
viðameiri pólitískri sátt, hvað þá samfélagslegri.
Það verk er enn óunnið.
Önnur stór áskorun sem ríkisstjórnin og þingið standa
frammi fyrir snýr að hallarekstri ríkissjóðs. Þar er þörf á að-
haldi sem engin merki sjást um. Þvert á móti er gert ráð
fyrir því að útgjöld ríkissjóðs hækki um tæpa 200 milljarða
kr. á næstu fimm árum. Þensluhvetjandi fjármálastefna
neyðir Seðlabankann til að hækka stýrivexti meira en ella til
að ná tökum á okkar forna fjanda, verðbólgunni. Þannig
hækkar vaxtakostnaður heimilanna vegna þess að aðgerðir
ríkisstjórnarinnar vinna gegn markmiðum Seðlabankans.
Þess utan má telja hverja krónu sem ríkisstjórnin ver í
vaxtakostnað vegna viðvarandi skuldasöfnunar sem glataða
fjárfestingu, glataða fjármuni sem hefðu getað
farið í uppbyggingu sem myndi auka framleiðni
og skapa hagvöxt.
Þessi staða er tilkomin vegna þess að rekstur
ríkissjóðs var þegar í járnum fyrir heimsfar-
aldur með neikvæðri afkomu strax árið 2019. Í
raun staðfestir fjármálaáætlun ríkisstjórn-
arinnar sem nú er verið að afgreiða að það er
ástæða viðvarandi skuldasöfnunar ríkisstjórn-
arinnar út kjörtímabilið. Undirliggjandi halli en
ekki samdráttur vegna heimsfaraldursins. Það
er vont að sjá ekki merki þess að ríkisstjórnin
boði alvöru lausnir hér.
Umsagnir hagaðila og fjármálaráðs um áætl-
un ríkisstjórnarinnar eru harðorðar – og af
góðri ástæðu. Ramminn um útgjöld hins opin-
bera er sama marki brenndur og ramminn í
orkumálum. Tíminn er ekki nýttur til að vanda
til verka heldur eru lögð fram ókláruð og óútfærð mál sem
síðan eru uppfærð á ógnarhraða á lokametrunum.
Ábyrg efnahagsstjórn snýst um að gæta að tekjustofnum
og útgjaldavexti hins opinbera. Að ýkja ekki hagsveiflurnar
með því að missa sig í neyslufylleríi á uppgangstímum og
skella öllu í lás í samdrætti. Ábyrgrar efnahagsstjórnar hef-
ur verið sárlega saknað í tíð þessarar ríkisstjórnar og fjár-
málaáætlunin sem nú er afgreidd boðar engar breytingar á
því.
Hanna Katrín
Friðriksson
Pistill
Óvönduð rammagerð
Höfundur er þingflokksformaður Viðreisnar.
hannakatrin@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Guðni Einarsson
gudni@mbl.is
S
urtsey er eins og gluggi að
fortíðinni þar sem við sjáum
hvernig Vestmannaeyjar
mynduðust, urðu búsvæði
fugla og greru upp,“ segir Borgþór
Magnússon plöntuvistfræðingur.
Hann á að baki fjölda ferða til Surts-
eyjar og þekkir vel til framvindu
gróðurs þar. Borgþór er í hópi höf-
unda nýrrar greinar um framvindu
gróðurs í Surtsey á árunum 2000-
2018 (sjá fylgigrein).
„Í Vestmannaeyjum eru miklar
sjófuglabyggðir. Fuglinn fer til hafs
og nær sér í æti og ber í ungana. Svo
dritar hann í klettunum og uppi á
eyjunum þar sem eru bæði lundi og
aðrir svartfuglar, fýll og mávar,“
sagði Borgþór. „Það er geysilega
mikill áburður sem kemur frá fugl-
unum. Hann viðheldur þessari miklu
grósku og frjósemi sem einkennir
Vestmannaeyjar og fuglabyggðir í
kringum landið.“ Þar sem þéttleiki
sjófugla er mestur, eins og í súlu-
byggðum, brennir dritið gróðurinn.
Þar sem þéttleikinn er minni nýtist
áburðurinn gróðrinum.
„Á fyrstu árum Surtseyjar voru
bersvæðin snauð að næringarefnum.
Strandplöntur festu fyrst rætur þar,
en þetta gekk hægt. Fræ þeirra eru
stór og fremur forðarík. Þær geta
bjargað sér í sendnu landi og nýta
það sem sjórinn skolar upp,“ sagði
Borgþór. Það litla sem fannst af
plöntum uppi á eynni óx eiginlega
ekki neitt fyrstu árin. Helst var það
fjöruarfi sem óx á vikursléttunum.
Mikil aukning varð í varpi síla-
mávs, silfurmávs og svartbaks upp
úr 1985 og þétt mávavarp myndaðist
sunnan á Surtsey. „Það varð algjör
sprenging hvað gróðurinn tók mikið
við sér vegna áburðar frá fuglunum.
Eins barst eitthvað af fræjum úr öðr-
um eyjum og ofan af landi með þeim.
Fuglar hafa verið drýgstir í að bera
fræ til Surtseyjar,“ sagði Borgþór.
Lundi er lykiltegund í úteyjum
Vestmannaeyja og stærsti fugla-
stofninn þar. Hann hefur lítið látið að
sér kveða í Surtsey. Lítils háttar
lundavarp er í sjávarhömrum en
hann er ekki farinn að verpa inni á
eynni. Líklega er erfitt fyrir hann að
grafa sér holur enda víða stutt niður
á hraun eða móberg við brúnirnar.
Fýll fór að verpa í sjávar-
hömrum í eynni en þeir voru óstöð-
ugir og brotnar af þeim á hverju ári.
Þar festist því enginn gróður. Á seinni
árum hafa myndast fýlavörp í gígum
og hrauninu inni á eynni. Fýl hefur
fjölgað þar. Landið þar er einnig að
gróa upp, þökk sé áburði fýlanna.
Gróður í Surtsey er á köflum kominn í
svipað horf og í lundabyggðum Vest-
mannaeyja þar sem fuglinn ber stöð-
ugt á.
Um 15 hektara gróðurlendi
Varpsvæði mávanna hefur
breiðst út og gróðurþekjan í Surtsey
stækkað með hverju ári. Hún er nú að
nálgast 15 hektara (150.000 m2) að
flatarmáli. Borgþór segir að stöðugt
brotni af Surtsey og því sé viðbúið að
varpið muni færast inn á miðhluta
eyjarinnar.
Gróðurþekjan er orðin töluvert
þykk og ekki ólíkt að ganga á henni og
á troðnum ullarbala, að sögn Borg-
þórs. Undir yfirborðinu er mikil sina
og rótarmassi. Uppskeran jafnast á
við það sem gerist á frjósamasta gras-
lendi uppi á landi eða í Vestmanna-
eyjum.
Bjarni Diðrik Sigurðsson og
nemendur hans við LBHÍ hafa sýnt
fram á það með rannsóknum sínum að
fuglarnir bera á sem samsvarar 50 kg
af köfnunarefni á hvern hektara. Það
er eins og hálfur túnskammtur af
áburði. Ekkert af uppskerunni er
fjarlægt heldur sölnar hún og rotnar
með tímanum og styrkir þannig
gróðurkerfið.
Gróskumikið land-
nám lífsins í Surtsey
Ljósmynd/Borgþór Magnússon
Surtsey Gróskulegt gróðursamfélag hefur fest rætur á eynni sem varð til
í eldgosi 1963-1967. Vísindamenn hafa fylgst með landnámi lífsins.
Fjallað er um
kerfisgrein-
ingu á plöntu-
samfélagi í
mávavarpinu í
Surtsey á ár-
unum 2000-
2018 í nýrri
grein í vís-
indatímarit-
inu Ecology
and Society.
Höfundar eru þau Hannah
Schrenk og Wolfgang zu Castell
við Helmholtz Zentrum-
stofnunina í Þýskalandi, Borg-
þór Magnússon við Náttúru-
fræðistofnun Íslands og Bjarni
Diðrik Sigurðsson við Landbún-
aðarháskóla Íslands. Tengill á
greinina er á heimasíðunni ni.is.
Greindar voru tvær aðlög-
unarlotur á rannsóknar-
tímabilinu. Í þeirri fyrri breytt-
ist gróður frá landnemagróðri í
graslendissamfélag. Talsverðar
breytingar urðu á gróðurfarinu
eftir árið 2012 sem var óvenju
þurrt í Surtsey.
Rannsókn á
gróðurfarinu
SURTSEY 2000-2018
Borgþór Magnússon