Morgunblaðið - 28.06.2022, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 28. JÚNÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Í forsíðufrétt
Morgun-
blaðsins í
gær var vísað til
ummæla Joes Bid-
ens á G7-fundi:
„Bandaríkja-
forseti sagði í
gær, á leiðtogafundi sjö
helstu iðnríkja heims, að
Vesturveldin yrðu að standa
saman og að þau myndu ekki
sundrast í afstöðu sinni til
Rússlands.“ Þetta hefur vís-
ast verið vel meint, en undir-
strikaði um leið að því fari
fjarri að samheldni leiðtog-
anna sé sú sem fjölskyldu-
myndin á að sýna. Efnahags-
þvinganirnar miklu, helsta
útspil þessara ríkja, til að
knýja Rússland Pútíns til að
láta af villu síns vegar, mis-
heppnuðust. Það er komið á
daginn að þvinganirnar hafa
reynst „búmerang“ sem kom
vestrænum ríkjum verr en
hinu meinta fórnarlambi. Það
er sérkenni bjúgverpils að
finni hann ekki fyrirstöðuna
sem á var stefnt hittir hann
iðulega sendinn fyrir.
Sennilega er helsta undir-
rótin að hvatningu Bidens sú
staðreynd, að leiðtogarnir á
fundinum eru mjög mis-
herskáir eða misraunsæir í
afstöðu sinni til stríðsins í
Úkraínu.
Í þessu sambandi var einn-
ig athyglisvert, að Selenskí
forseti hvatti þjóðarleiðtog-
ana í ávarpi sínu til þeirra,
að ljúka stríðinu í landinu áð-
ur en vetur gengi í garð.
Sagði forsetinn að Úkraínu
yrði erfiðara um varnir þegar
sú tíð rynni upp.
Það sérkenni-
lega við stöðuna
er það, að efna-
hagsþvinganirnar
sem ættu að vera
sterkasta vopn
Vesturvelda í að-
komu að friðarsamningum í
framhaldi vopnahlés eru það
ekki. Þær eru þvert á móti
tvíbent vopn, því að helstu
forystumenn ESB-ríkjanna
eiga mikið undir því sjálfir að
þessum þvingunum verði
hrundið sem allra fyrst. Þá er
enn einn vandi varðandi frið-
arsamninga. Forsenda þeirra
er vopnahlé. Og vopnahlé er
til þess fallið að auðvelda
Pútín leikinn. Honum myndi
gagnast að ná að fylkja liði
sínu á ný. Vopnahlé, sem ekki
dygði til að ná friði, yrði því
vatn á hans myllu. Pútín gæti
þá hafið leikinn á ný, einmitt
þegar sú tíð er runnin upp
sem Selenskí er að biðjast
undan.
En Selenskí er ekki aðeins
að hugsa til stöðu stríðs í
vetrartíð af ástæðunum sem
hann nefndi. Honum er ljóst
að „stemning“ almennings
fyrir stríðinu, sem hefur hald-
ið valdamönnum í Þýskalandi
og Frakklandi við efnið, er að
fjara út. Þegar „sigurvonir“
Úkraínu veikjast enn og
raunsæ mynd blasir við eiga
þeir leiðtogar ESB leikinn
sem tregastir hafa verið í
taumi. Alþekkt er að Banda-
ríkjamenn missa fljótt áhuga
á stríði sem þeirra lið tapar.
Og Joe Biden má ekki við
neinu, eins og komið er.
G-7-fundir banda-
manna gera mynd-
ina ljósari en áður.
Það var ekki endi-
lega meiningin}
Raunsætt en óþægilegt
Boris Johnson
hefur reynt að
fá í gegn á G7-
fundinum í Bæj-
aralandi að ríkin
dragi úr brennslu
á lífeldsneyti, þ.e. eldsneyti
sem framleitt er úr maís og
öðrum matvælum, en auki í
staðinn matvælaframleiðslu.
Ástæðan fyrir þessu er að
Úkraína, sem áður framleiddi
gríðarlegt magn kornmetis,
enda verið kölluð brauðkarfa
Evrópu, sendir nú nánast eng-
in matvæli úr landi. Á sama
tíma fer lítið af áburði frá
Rússlandi og Hvíta-Rússlandi,
en báðar þessar þjóðir fram-
leiða mikið af honum.
Hvort tveggja veldur þetta
hratt hækkandi matvælaverði
og matarskortur er yfirvofandi
víða meðal fátækari landa,
einkum í Afríku og Asíu.
Hundruð milljóna eru í hættu
vegna þessa.
Þrátt fyrir þessa stöðu hefur
Joe Biden, ásamt félaga sínum
norðan landamær-
anna, Justin Tru-
deau, lagst ein-
dregið gegn þessu
og komið í veg fyr-
ir að breska for-
sætisráðherranum verði nokk-
uð ágengt. Ástæðan er líklega
einkum sérhagsmunir Bidens
heima fyrir. Hann óttast að
verð á eldsneyti kynni að
hækka í Bandaríkjunum, sem
er ekki hjálplegt í kosningum
þar í landi í haust.
Mjög umdeilt er að nota
ræktarland til að framleiða
eldsneyti á farartæki og hafa
umhverfisverndarsinnar verið
meðal gagnrýnenda, enda
veldur þetta álagi á landið og
ýtir undir að skógi sé fórnað,
svo nokkuð sé nefnt. Þegar við
bætist að matarskortur og
hungur eru yfirvofandi, hljóta
meint óljós markmið í lofts-
lagsmálum, eða kosningar í
Bandaríkjunum, að þurfa að
færast neðar í forgangsröð-
inni.
Þegar hungursneyð
vofir yfir er óverj-
andi að brenna mat}
Matarsóun
Þ
að eru 18 ár liðin frá því að síðasta
sveinsprófið var skráð í klæðskurði
karla en 62 ár frá því að slíkt próf
var skráð í klæðskurði kvenna. Þá
eru rúm 50 ár liðin frá því að ein-
hver lauk próf í leturgreftri. Þrátt fyrir það
gilda enn reglur um löggildingu þessara greina
– og annarra sem tekið hafa miklum breyt-
ingum í gegnum tíðina og kalla ekki endilega á
að um þær gildi sérstök löggilding.
Í dag birtist í Samráðsgátt stjórnvalda til-
laga mín um breytingar á reglugerð um löggilt-
ar iðngreinar, þar sem lagt er til að afnema
sumar þeirra og sameina aðrar undir hatti ann-
arra og víðtækari iðngreina.
Þessar tillögur eru afrakstur vinnu sem ráð-
ist var í eftir að Efnahags- og framkvæmda-
nefndin (OECD) skilaði úrbótatillögum í sam-
keppnismati landsins síðla árs 2020.
Samkvæmt núgildandi lögum um handiðnað hafa aðeins
meistarar, sveinar og nemendur í viðkomandi iðngrein
rétt til iðnaðarstarfa í þeim greinum sem löggiltar hafa
verið með reglugerð.
Við eigum heimsmet í fjölda iðngreina sem krefjast lög-
gildingar. Sumar þessara greina fyrirfinnast ekki lengur í
atvinnulífinu, hafa ekki verið kenndar í fjölda ára eða hafa
tekið slíkum breytingum að forsendur teljast ekki lengur
fyrir hendi fyrir löggildingu þeirra. Má þar nefna feld-
skurð, glerslípun og speglagerð, hljóðfærasmíði, mynd-
skurð, málmsteypun, mótasmíði, leturgröft og hattasaum.
Í vinnu okkar litum við til þess hvort námskrár væru til
fyrir viðkomandi grein og í hvaða greinum fáir
eða engir hafa lokið sveinsprófi síðastliðna tvo
áratugi. Jafnframt var skoðað hvort rökstyðja
mætti lögverndun viðkomandi iðngreina með
vísan til almannahagsmuna, sér í lagi almanna-
heilbrigðis og öryggis. Niðurstaðan er sú að
gangi tillögurnar eftir verða sautján iðn-
greinar lagðar af eða sameinaðar öðrum sem
löggiltar greinar.
Í flestum ef ekki öllum þeim greinum sem
nú verða afnumdar eða einfaldaðar starfa ein-
staklingar án tilskilinna réttinda sem eiga á
hættu ákæru um brot á ákvæðum laga um
handiðnað.
Breytingarnar opna á tækifæri fyrir fleiri til
að starfa óáreittir í sinni iðngrein án kröfu um
löggildingu. Hluti af því að ýta undir frekari
framfarir og frelsi er að gefa fólki svigrúm til
að starfa í ákveðnum greinum. Við erum að
einfalda og aðlaga kerfið að nútímanum, og um leið að
styrkja samkeppnishæfni Íslands í samanburði við aðrar
þjóðir.
Stjórnmálamenn eru mjög duglegir, stundum of dug-
legir, að setja ný lög og nýjar reglugerðir um hluti en við
erum alltof rög við að skoða lagasafnið og meta hvað má
fella úr gildi eða einfalda. Við eigum að draga úr hömlum
og auka samkeppni. Þannig stuðlum við að framþróun og
aukum verðmætasköpun.
aslaugs@althingi.is
Áslaug Arna
Sigurbjörns-
dóttir
Pistill
Á höttunum eftir frelsi
Höfundur er háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Helgi Bjarnason
helgi@mbl.is
S
etning heildarlaga um rýni á
beinum erlendum fjárfest-
ingum, sem forsætisráð-
herra boðar, nær þegar
grannt er skoðað til fjölda fyrirtækja
í ýmsum atvinnugreinum. Yfirlýst
markmið er að setja reglur um ítar-
lega og faglega greiningu stjórnvalda
á því hvort af tiltekinni erlendri fjár-
festingu stafi hætta fyrir þjóðarör-
yggi eða allsherjarreglu en þeim sé
ekki ætlað að vera takmörkun á er-
lendri fjárfestingu almennt.
Um nauðsyn heildarlaga í þessu
efni er aðeins sagt í kynningu í sam-
ráðsgátt stjórnvalda að bæta þurfi úr
skorti á heildstæðri og gagnsærri
löggjöf um rýni á beinum erlendum
fjárfestingum, einkum á sérlega við-
kvæmum sviðum, með tilliti til þjóð-
aröryggis og allsherjarreglu. Svo-
kallað öryggisákvæði í gildandi
lögum um erlenda fjárfestingu er
ekki talið nógu gott. Ekki eru nefnd
dæmi sem hafa verið í umræðunni,
svo sem sala Símans á Mílu eða ógn
sem Vesturlöndum kann að stafa af
útþenslu kínverska tæknirisans Hua-
wei. Hins vegar er vísað til sambæri-
legra reglna í 18 ríkjum Evrópusam-
bandsins.
Viðurkennt er að erlend fjárfest-
ing er almennt góð fyrir efnahags-
lífið. Í kynningu stjórnvalda kemur
fram það álit að færa megi sannfær-
andi rök fyrir því að fyrirkomulagið
sem eigi að innleiða sé almennt fallið
til að auka traust til erlendra fjárfest-
inga. Þegar skoðað er hversu víða er
borið niður, þótt pakkað sé inn í um-
búðir almenns orðalags, má hafa mis-
munandi skoðanir á því.
Fjöldi kerfa undir
Erlendri fjárfestingu er skipt í
tvo flokka. Annars vegar eru fjárfest-
ingar í sérlega viðkvæmri starfsemi.
Um þær þarf erlendi fjárfestirinn að
tilkynna og þær ná ekki fram að
ganga fyrr en eftir rýni. Hins vegar
eru beinar fjárfestingar sem ekki
varða beinlínis sérlega viðkvæma
starfsemi en kunna eigi að síður að
ógna þjóðaröryggi eða allsherjar-
reglu. Í þeim tilvikum getur ráðherra
að eigin frumkvæði metið hvort fram
þurfi að fara rýni.
Í fyrri flokknum eru talin upp
fyrirtæki í sex liðum. Veigamest er
upptalning á fyrirtækjum í þýðingar-
miklum innviðum í þjóðfélagslega
mikilvægri starfsemi. Þetta er ákaf-
lega opin skilgreining, er þannig sett
fram af ráðnum hug, og engin dæmi
nefnd. Í glærum vegna kynningar
sem birtar eru sem fylgiskjal eru þó
nefnd eftirfarandi dæmi: Orkukerfi,
fjarskipti, net- og upplýsingakerfi,
samgöngukerfi, fjármálakerfi, heil-
brigðisþjónusta, matvæla-, fæðu-,
neysluvatns- og fráveitukerfi og loks
æðsta stjórn ríkisins, löggæsla, al-
mannavaranir og neyðarviðbúnaður.
Í öðrum töluliðum eru sérstak-
lega nefnd fyrirtæki á sviði net-
öryggismála eða fyrirtæki sem vinna
með eða hafa aðgang að mikilvægum
trúnaðarupplýsingum eða persónu-
upplýsingum. Þetta gæti átt við
gagnagrunna, til dæmis á heilbrigð-
issviði og fyrirtæki sem starfa að
þróun eða framleiðslu tölvubúnaðar.
Í þriðja tölulið eru fyrirtæki sem
starfa við framleiðslu eða þróun á
hlutum sem einnig má nota til hern-
aðar. Undir fimmta tölulið falla fyrir-
tæki sem starfa við að útvega eða
framleiða mikilvæg aðföng, til dæmis
á sviði orku eða hrávöru eða vegna
fæðuöryggis. Gæti það til dæmis átt
við fyrirtæki í skipaflutningum og
fyrirtæki sem annast orkuflutning.
Einnig fyrirtæki sem framleiða mik-
ilvæg aðföng fyrir landbúnað. Fyrir-
tæki sem njóta réttar til nýtingar á
mikilsverðum náttúruauðlindum í
þjóðlendum eða á ríkisjörðum, í land-
helginni eða efnahagslögsögunni eru
í fimmta tölulið. Þar er átt við veiði-
heimildir og leyfi til hagnýtingar auð-
linda hafsbotnsins og fiskeldi, svo
dæmi séu tekin.
Oftast hleypt í gegn
Vegna starfsemi í seinni flokkn-
um, þar sem erlendar fjárfestingar
varða ekki beinlínis viðkvæma geira
en kunna engu að síður að ógna þjóð-
aröryggi eða allsherjarreglu, getur
ráðherra, að eigin frumkvæði, látið
rýna fjárfestingarnar. Þar virðist
vera hugsað um fyrirtæki sem erlend
ríki kunni að standa að baki eða aðila
sem viðriðinn er afbrot enda gerði
hvort tveggja það áhættusama fjár-
festingu með tilliti til mögulegra
áhrifa hennar hér á landi. Sama á við
ef óvissa ríkir um raunverulega eig-
endur eða stjórnendur.
Þegar rýni á fjárfestingu er lok-
ið á ráðherra að binda enda á málið
með stjórnvaldsákvörðun. Niður-
staðan getur orðið sú að fjárfesting
nái fram að ganga án athugasemda,
að hún sé bundin skilyrðum til að
vernda umrædda hagsmuni eða að
hún sé alfarið stöðvuð. Reynslan frá
öðrum löndum sýnir að algengast er
að fjárfesting nái fram að ganga en
tiltölulega sjaldgæft er að hún sé
stöðvuð með öllu. Miðað er við að
stjórnvöld hafi tvo mánuði til að
vinna hvert mál.
Erlendir fjárfestar
lenda undir smásjá
Morgunblaðið/Einar Falur
Háspenna Orkuflutningar eru meðal þeirra kerfa sem talin eru varða þjóð-
aröryggi eða allsherjarreglu og stjórnvöld vilja hafa hönd í bagga með.