Morgunblaðið - 21.11.2022, Síða 14

MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 21. NÓVEMBER 2022
14
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri: Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Davíð Oddsson Haraldur Johannessen
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Pistill
Í félagsskapspillingareða frelsis?
S
umarfríið í Frakklandi 2016 er
enn í fersku minni. Við konan mín,
dætur okkar, aðrir úr nánustu
fjölskyldu og vinir áttum þar
saman frábæra daga. Fótbolta-
veisla EM og fjölskyldufrí. Hvað getur
klikkað?
Nú er heimsmeistaraboltinn farinn að
rúlla í Katar og listinn yfir það sem getur
klikkað lengist daglega. Til að verja valið
á sínum tíma lofaði FIFA að sambandið
myndi krefjast umfangsmikilla úrbóta
varðandi kerfisbundin mannréttindabrot
stjórnvalda. Þá átti mótið að verða fyrsta
kolefnishlutlausa heimsmeistaramótið. Og
stjórn FIFA þóttist trúa því að stjórnvöld í
Katar gætu ráðið veðurfarinu svo hægt yrði
að halda mótið að sumarlagi þegar hitinn er
alla jafna óbærilegur þar í landi. Nú er ljóst að FIFA
hefur gefið svo hraustlegan afslátt af skilyrðunum
að ekki virðist einu sinni vilji til að tryggja sæmilega
öryggi þeirra sem mæta.
Töluvert hefur verið fjallað um hörmulegar aðstæð-
ur farandverkamanna sem unnu að uppbyggingu í
Katar en talið er að mörg þúsund þeirra hafi látið
lífið. Ekki tókst FIFA að tryggja öryggi kvenna sem
störfuðu við skipulagningu. Hin mexíkóska Paola
Schiekat þurfti að flýja land eftir að hafa tilkynnt
nauðgun af því að með því varð hún, samkvæmt
katörskum yfirvöldum, sek um að stunda kynlíf utan
hjónabands og átti yfir höfði sér sjö ára fangelsisvist.
Þá er samkynhneigð ólögleg í ríkinu og
yfirvöld í Katar hafa enga viðleitni sýnt til
að tryggja öryggi hinsegin fólks á meðan á
mótinu stendur.
Í síðustu viku birtu samtökin Carbon
Market Watch skýrslu sem sýnir að Katar
er langt frá því að uppfylla loforð sín um
kolefnishlutleysið. Kannski verður það svo
bjórdropinn sem endanlega fyllir mælinn
en rétt fyrir helgi tóku yfirvöld í Katar
U-beygju varðandi bjórsölu á mótinu þar
sem þau tilkynntu þvert á fyrri fyrirheit að
aðeins óáfengir drykkir yrðu til sölu á leik-
vöngunum, með einhverjum undanþágum
þó fyrir útvalda.
Hvað sem öllu þessu líður er staðreynd
að boltinn er farinn að rúlla í Katar. Þá er
vissulega hætt við að fátt annað komist að
og stjórnvöldum í Katar takist að baða sig í jákvæðri
athygli. En vaxandi þungi í gagnrýninni, af hálfu
almennings og í kjölfarið auglýsenda, gefur ákveðin
fyrirheit um að hér hafi botninum verið náð. Að
alþjóðlega fótboltahreyfingin muni slíta á tengsl við
sérhagsmuni, spillingu og græðgi og nota styrk sinn
til að halda á loft áherslu á frelsi og mannréttindi.
Það er í þeim félagsskap sem fótboltaíþróttin á
heima. Frjáls lýðræðisríki eiga ekki að gefa neinn
afslátt þar.
HannaKatrín
Friðriksson
Höfundur er þingflokksformaður Viðreisnar.
hannakatrin@althingi.is
Umferðarslys
Ígær var alþjóð-
legur minningar-
dagur fórnarlamba
umferðarslysa og
því miður er allt of
margra að minnast
á þeim degi. Þó
verður að hafa í
huga að árangur hefur náðst í
þessum efnum hér á landi og
hefur umferðarslysum fækk-
að umtalsvert það sem af er
þessari öld. Á þessu eru ýmsar
skýringar, svo sem betri bílar,
betri vegir og breytt viðhorf
almennings. Allt er það til bóta
og ánægjuefni.
Eitt er þó sem vekur áhyggjur
og það er slysatíðnin á rafskút-
um, en eitt hörmulegt dæmi um
þetta varð einmitt
um helgina þegar
ungur maður lést
á slíku farartæki í
árekstri við hóp-
ferðabifreið.
Þessi farartæki
eru ný og eflaust
komin til að vera, en það
þarf miklu meiri umræðu um
hættuna sem þeim fylgir og
hve nauðsynlegt er að þeim sé
ekið af fyllstu varúð um leið og
aðrir ökumenn verða að læra að
sýna varúð gagnvart þessu nýja
ökutæki. Rafskútur geta verið
gagnleg farartæki, en þær mega
ekki áfram vera sú stórhættu-
lega slysagildra sem þær hafa
því miður reynst vera hingað til.
Rafskútur mega
ekki áfram vera
stórhættuleg
slysagildra}
Skiljanlegur ótti
Forsætisráð-
herra Eist-
lands, Kaja
Kallas, hefur eðli
máls samkvæmt
miklar áhyggjur
af yfirgangi og árásarhneigð
Rússlands, eins og fram kom í
heimsókn blaðamanns Morgun-
blaðsins til Eistlands og sagt
var frá í Sunnudagsblaðinu.
Kallas ræddi við blaðamenn um
innrás Rússa í Úkraínu og þá
miklu aðstoð sem Eistar hefðu
veitt Úkraínumönnum þegar
horft er til smæðar Eistlands,
en þar búa aðeins 1,3 milljónir
manna. Eistar eiga tæplega þrjú
hundruð kílómetra landamæri
að Rússlandi og eru því uggandi
þegar þeir horfa upp á það hve
Rússar, sem eru rúmlega eitt
hundrað sinnum fleiri, eru vilj-
ugir að ráðast á nágranna sína.
Kallas benti á að Rússar
hefðu verið að færa sig upp
á skaftið undanfarin ár. Hún
vísaði til þess að þeir hefðu
hernumið tvö sjálfstjórnar-
héruð Georgíu árið 2008 og
Krímskaga árið 2014. „Þegar
þeir hernámu Krímskaga voru
hersveitirnar ekki merktar
Rússlandi, líkt og þeir skömm-
uðust sín fyrir athæfi sitt. En
þegar þeir sáu að innrásin hafði
ekki slæm áhrif fyrir þá í al-
þjóðasamfélaginu, lærðist þeim
að þeir gætu farið sínu fram
grímulaust,“ sagði hún, og benti
réttilega á að Kína fylgdist með
framvindunni til að meta hvað
hægt væri að komast upp með í
samskiptum þjóða.
Forsætisráðherrann sagðist
einnig telja að við værum nú
„að súpa seyðið af því að það
fór aldrei fram almennilegt
uppgjör við stríðsglæpina sem
framdir voru í valdatíð Stalíns,
sambærilegt við uppgjörið sem
fékkst í gegnum Nürnberg-rétt-
arhöldin þegar réttað var yfir
fyrrverandi valdamönnum í
Þýskalandi nasismans.“ Hún
bætti því við að lykilatriði
væri að Rússar yrðu sóttir
til saka fyrir „þá
stríðsglæpi og
þjóðarmorð sem
þeir stunda nú í
Úkraínu,“ auk þess
sem þeir þyrftu að
sæta ábyrgð vegna yfirgangs
síns og árásarhneigðar. Kallas
tók einnig fram að hún sæi
því miður engin merki þess
að Rússland yrði nokkru sinni
lýðræðisríki, en hætt er við
að þó að töluvert skorti upp á
lýðræðið í Rússlandi þá sé enn
fjarlægara að réttað verði yfir
Rússum vegna innrásarinnar í
Úkraínu, nema þá mögulega að
nafninu til án þess að það hafi
nokkra raunverulega þýðingu
fyrir þá sem hlut eiga að máli.
Framganga Rússa gagnvart
nágrönnum sínum hefur verið
með miklum ólíkindum undan-
farinn hálfan annan áratug
eða svo. Um það ræður Pútín
forseti eflaust miklu, en eins
og Kallas bendir á er hann ekki
einn á báti þó ástæða sé til að
vona að almennir Rússar vilji
fremur lifa í friði en ófriði við
nágranna sína.
Hörmungarnar sem Úkraína
hefur mátt þola á þessu ári
eru skelfilegar og mikilvægt
að árásunum linni eins fljótt
og auðið er, enda hætt við enn
meiri hörmungum á næstunni
þegar vetur gengur í garð
og orkuinnviðir landsins eru
sundursprengdir.
Augljóst er að áhugi á að
ná samningum fer vaxandi
utan Úkraínu en þó er talað
um að Úkraína ráði ferðinni
í þeim efnum. Á endanum er
óhjákvæmilegt að samningar
náist um stríðslok. Um leið er
nauðsynlegt að það gerist út
frá styrk af hálfu Úkraínu og
að samningarnir sendi ekki þau
skilaboð að árásaraðili sé verð-
launaður fyrir ofbeldið. Þetta
er vandmeðfarið úrlausnarefni
en vitaskuld er allra hagur, ekki
síst þeirra sem lifa við stöðugt
sprengjuregn, að ófriðnum ljúki
sem fyrst.
Eistar hafa miklar
áhyggjur af stóra
nágranna sínum}
F
yrr á þessu ári lauk ver-
kefninu Pappírsslóð rakin
en tilgangur þess var að
komast að uppruna þess
pappírs sem notaður var í skjölum,
handritum og bókum á Íslandi á 16.
og 17. öld með greiningu á vatns-
merkjum í pappír. Silvia Hufnagel,
fræðimaður hjá Stofnun Árna
Magnússonar í íslenskum fræðum,
var ein þeirra sem starfaði að verk-
efninu sem tók ríflega þrjú ár.
Verkefni þetta
var umfangs-
mikið og voru
rannsökuð rúm-
lega 140 skjöl
og 350 handrit
ásamt 36 prent-
uðum bókum.
Vatnsmerki
í þeim voru
greind og skráð
í gagnagrunn.
Auk þess voru 480 vatnsmerki í 98
skjölum, 61 handriti og einni bók
mynduð með sérstökum búnaði sem
leigður var frá Þýskalandi.
Meðal þess sem var til rannsókn-
ar var elsta íslenska pappírsbréfið
sem varðveist hefur. Það er frá
árinu 1437, skrifað af Þorvarði
Loftssyni bónda á Möðruvöllum í
Eyjafirði og er frumrit jarðakaupa-
bréfs. Í ljós kom að vatnsmerki er
á bréfinu, drekahali sem er brot af
stærra vatnsmerki sem er mynd
af dreka. Drekavatnsmerki hafa
verið tengd svæðinu milli Utrecht
og Arnhem, nálægt Rín, þar sem
Holland er nú, á árunum 1351–1451,
þó aðallega 1411–1431.
Rannsakaði aldur pappírsins
Silvia Hufnagel segir í samtali
við Morgunblaðið að pappír hafi
komið til landsins á 15. öld að öllum
líkindum fyrir tilstilli biskupsins
Jóns Tófasonar og fjölskyldunnar á
Möðruvöllum. „Notkun pappírs var
hjá efstu stéttum, hjá biskupinum
Jóni Tófasyni og á svæðinu kring-
um Hóla í Hjaltadal og fjölskyldunni
frá Möðruvöllum í Eyjafirði,
Lofti Guttormssyni og syni hans
Þorvarði og tengdadóttur Margréti
Vigfúsdóttur.“
Varðandi elsta íslenska pappírs-
bréfið segir Silvia að þar sem legið
hafi fyrir hvenær það var skrifað
hafi vatnsmerkjarannsókn hennar
beinst að því að finna út hversu
gamall pappírinn var, hvar hann
hafi verið framleiddur og hver hafði
viðskipti með hann. Í ljós kom að
pappírinn var minnst 10-12 ára
gamall þegar hann var notaður á
Íslandi og var hann framleiddur í
Frakklandi.
„Venjulega var pappír notaður
innan nokkurra ára en aldurinn
bendir til þess að skrifarinn hafi
ekki keypt hann. Þorvarður var
bara unglingur þegar pappírinn
var framleiddur en Loftur faðir
hans keypti pappír. Eftir fráfall
hans notaði Þorvarður pappír sem
faðir hans lét eftir sig,“ segir Silvía
og bætir við að athyglisvert sé að
pappír hafi verið notaður í alls kyns
tilgangi á 15. öld, ekki bara til að
skrifa á heldur líka til að innsigla
bréf, fyrir myndir sem voru annað
hvort málaðar eða prentaðar og
fyrir kirkjugögn.
Verslað við Hansakaupmenn
Pappírsnotkun jókst á 16. öld að
sögn Silvíu en fram til 1540 var
hann að mestu notaður í skjöl eins
og fram kemur í BA-ritgerð Örnu
Bjarkar Stefánsdóttur. „Ögmundur
Pálsson Skálholtsbiskup, eftirmað-
ur hans Gissur Einarsson og Jón
Arason Hólabiskup eru þeir sem
notuðu pappír mest eftir varðveisl-
unni að dæma. Eggert Hannesson
hirðstjóri var líka drjúgur „pappírs-
maður“,“ segir Silvia.
Fann drekamerki á
elsta pappírsbréfinu
Varðveisla Silvia rannsakaði pappír í skjölum, handritum og bókum á
Íslandi á 16. og 17. öld. Hægra megin er elsta pappírsbréfið frá 1437.
SVIÐSLJÓS
Höskuldur Daði Magnússo
hdm@mbl.is
n
Á síðari helmingi aldarinnar
jókst framleiðsla pappírshandrita
töluvert. Flest þeirra voru lögbæk-
ur en bara örfá sagnahandrit og
almanök voru skrifuð á pappír á
16. öld, að sögn Silviu. Nær allar
eignaskrár og máldagar voru hins
vegar skrifuð á pappír, einkum
varðandi biskupsstóla og konungs-
eignir. Eftir 1570 hófst svo prentun
bóka fyrir alvöru. Guðbrandi biskup
Þorlákssyni hafi þó reynst erfitt að
afla sér nægra pappírsbirgða, segir
Silvia. Í bréfum hans megi sjá að
hann hafi beðið vini sína erlendis
um að senda sér pappír. „Þá nefnir
hann líka að Hamborgarkaup-
menn höfðu sent honum pappír
en ekki nóg enda væri hann búinn
að nota allt. Ég fann vatnsmerki í
Guðbrandsbiblíu sem bendir til þess
að pappírinn hafi verið framleiddur
í N-Þýskalandi og seldur Hansa-
kaupmönnum enda var pappír
með sama vatnsmerki notaður á
svæði við Eystrasalt. Allt þetta
bendir til að Hansakaupmenn hafi
selt Íslendingum pappír sem var
framleiddur fyrir norðan Alpana.
Auðvitað keyptu Íslendingar líka
pappír þegar þeir voru í útlönd-
um, t.d. Gissur biskup Einarsson,
sem skráði pappírskaup tvisvar
á ferðum sínum um Hamborg og
Kaupmannahöfn 1539-1540,“ segir
Silvia sem nú vinnur að nýju verk-
efni, Hringrás pappírs, þar sem hún
rannsakar samhengi pappírs, vatns-
merkja og handritagerðar nánar,
ásamt endurnotkun pappírs.
Silvia Hufnagel