Morgunblaðið - 21.11.2022, Síða 28

MENNING28
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 21. NÓVEMBER 2022
Víti Nielsen var innblásinn af dómsdegi þegar hann málaði mál-
verkið Helvíti (1910) og sá fyrir sér menn sem drýgt hefðu hór.
Sterkar konur Eva Amelie Nielsen, móðir málarans (1913), t.v. og
sænski femíníski rithöfundurinn Ellen Key (1907) t.h. Nielsen
sagðist engan áhuga hafa á femínisma sem hreyfingu. Engu að
síður sótti hann markvisst í það að mála samtímakonur sínar.
Livstegn eða Lífsmark nefn-
ist sýning á málverkum og
hönnun danska listamannsins
Ejnars Nielsen (1872-1956) sem
sýnd er hjá Den Hirschsprungske
Samling í Kaupmannahöfn um
þessar mundir. Listasafnið, sem
líkt og Statens Museum for Kunst
stendur við garðinn Øster Anlæg,
lætur lítið yfir sér, en geymir yfir
700 verk og er eitt þeirra sex safna
sem tilheyra Parkmuseerne. Safnið
var opnað við Stockholmsgade árið
1911, tæpum áratug eftir að hjónin
Pauline og Heinrich Hirschsprung
gáfu danska ríkinu einkasafn sitt,
sem innihélt þónokkurn fjölda
lykilverka í danskri listasögu.
Sýningarstjórinn er Signe Hav-
steen, sem jafnframt er safnstjóri
Hirschsprung-safnsins. Sýningin,
sem stendur til 11. desember,
hefur hlotið einróma lof danskra
gagnrýnenda. Sem dæmi má nefna
að hún hefur hlotið fimm stjörnur
af sex mögulegum hjá Berlingske,
Jyllands-Posten, Kristelig Dagblad
og Kulturinformation.
Málari dauðans
Eitt af því sem gagnrýnendur eru
sammála um er að með sýningunni
takist að varpa breiðara ljósi á
Nielsen sem listamann. Hann
hefur í dönsku listasögunni verið
þekktastur fyrir hrátt raunsæi og
myrk myndefni þar sem fátækt,
sjúkdómar og dauði eru í fyrirrúmi
á sama tíma og Skagenmálararnir,
með Krøyer (1851-1909) fremstan í
flokki, voru að mála bjartar, litríkar
og upplífgandi sumarmyndir. Það
er því engin tilviljun að Nielsen
fékk viðurnefnið „málari dauð-
ans“ og vísað var til lykilverka
hans sem „sjúkraskýrslnanna
frá Gjern“. Í almennt hófstilltri
litanotkun sinni þykir Nielsen um
margt minna á danska málarann
Hammershøi (1864-1916) og aðrir
sjá sterka speglun við verk norska
listmálarans Munch (1863-1944), en
Nielsen var meðal forkólfa í danskri
listasögu þegar kemur að skörun
symbólisma og raunsæis.
Nielsen var elstur 12 systkina
þar sem aðeins sjö þeirra náðu
fullorðinsaldri. Æskuslóðir hans
voru við Kóngsins nýja torg í
Kaupmannahöfn, þar sem afi hann
starfaði sem skóari hirðarinnar.
Nielsen nam á unglingsárum fyrst
málaraiðn við Tækniskóla Kaup-
mannahafnar og síðan málaralist,
fyrst við Listaakademíið í Kaup-
mannahöfn og svo í málaraskóla
Kristians Zahrtmann (1843-1917).
Ekki er vitað hvers vegna leið
Ejnars Nielsen lá fyrst til jóska
þorpsins Gjern, sem er skammt
frá Silkiborg, sumarið 1894. Næstu
þrjá áratugi átti hann eftir að eyða
hverju sumri á fætur öðru í Gjern
þar sem hann málaði mörg af
frægustu málverkum sínum. Hann
vakti ekki síst athygli fyrir að mála
myndir af fólki á jaðri samfélags-
ins sem fram til þessa hafði ekki
verið sýnilegt í listasögunni sökum
fátæktar, veikinda og fötlunar.
Gagnrýninn á eigin verk
Nielsen var prófessor við Konung-
lega danska listaakademíið 1920-30.
Árið 1908 hlaut hann Eckersberg-
medalíuna, sem kennd er við föður
danskrar málaralistar, og árið 1913
Thorvaldsen-medalíuna, sem kennd
er við dansk-íslenska myndhögg-
varann. Nielsen var afar gagnrýn-
inn á eigin verk og eyðilagði oft
á tíðum myndir sínar ef honum
þótti þær ekki hafa heppnast sem
skyldi. Eitt þekktasta kennileitið við
Kóngsins nýja torg er gyllt mósa-
íkverk (1932-38) í hvolfinu undir
nýja sviði Konunglega leikhússins í
Kaupmannahöfn.
Eitt af því sem sýningin hjá
Hirschsprung-safninu dregur
fram með áhrifaríkum hætti er að
Nielsen var ekki aðeins svartsýnn
listamaður sem fókúseraði á dauða,
heldur virðist hringrás lífsins
iðulega hafa verið honum hugleikin
þar sem dauðinn er eðlilegur hluti
af náttúrulegu ferli og forsenda
nýs upphafs. Í sýningarskránni
bendir Camilla Klitgaard Laursen,
listfræðingur hjá safninu, á að þó
margir sjái lykilverkið „Den blinde“
(Sú blinda) frá árinu 1896-98, sem
kom Nielsen á kortið í listheimin-
um, sem dæmi um svartsýni lista-
mannsins þá sjái hún verkið sem
birtingarmynd eilífrar hringrásar
náttúrunnar. Þetta rökstyður hún
með því að konan á myndinni,
Dagmar Andersen, sem var blind
og starfaði sem organisti í Gjern,
heldur á blómi sem Nielsen sýnir
á þremur skeiðum plöntunnar frá
spíru til blómsturs og loks fræ-
myndunar.
Portrett af samtímakonum
Málverkin frá Gjern eru yfir og
allt um kring í öðrum stórum sal
sýningarinnar, en í hinum salnum
má sjá portrett Nielsen af fjölda
sterkra samtímakvenna sem hann
dáðist að. Þeirra á meðal er sænski
rithöfundurinn Ellen Key (1849-
1926) sem vakti mikla athygli fyrir
kvenfrelsishugmyndir sínar og
framúrstefnulega sýn á barnaupp-
eldi, þar sem hún taldi að þarfir
og menntun þeirra ætti að vera í
forgrunni. Í sama sal má einnig sjá
dæmi af húsgagnahönnun Nielsen
þar sem blóm gegna mikilvægu
hlutverki. Lífsmark er áhrifamikil
og forvitnileg sýning sem enginn
listunnandi, sem leið á um Kaup-
mannahöfn næstu vikurnar, ætti að
láta fram hjá sér fara.
Hringrás lífsins í forgrunni
Ljósmyndir/Silja Björk Huldudóttir
Sú ólétta Nielsen málaði Marie, fyrri eiginkonu sína (1902-1903), þegar hún var
ólétt. Hann gerði ýmsar skissur að þrískiptri altaristöflu, þar sem verkið „Sú
ólétta“ átti að vera á vinstri væng. Á hægri væng átti að vera móðir með barn með-
an miðjumyndin væri mynd af móður með látið barn sitt. Taflan vísaði þannig ekki
aðeins í Maríu mey og Jesúbarnið, heldur endurspeglaði einnig að ólétta er ekki
aðeins bundin hamingju heldur minnir okkur á þá þjáningu sem lífið geymir.
AFLISTUM
Silja Björk Huldudóttir
silja@mbl.is
Nýmæli Dauðinn og krypplingurinn var fyrst sýnt í Charlotten-
borg 1899 og vakti hörð viðbrögð, enda sýningargestir óvanir því
að fatlaður einstaklingur væri í aðalhlutverki á striganum.
Sú blinda Dagmar Andersen organ-
isti í jóska þorpinu Gjern. Athyglin
beinist að blóminu sem hún heldur
á og sýnir þrjú skeið plöntunnar.
Listamaðurinn Sjálfsmynd sem listamaður-
inn Ejnar Nielsen málaði árið 1924 þegar
hann var 52 ára, en hann varð 84 ára. Verkið
er í eigu safns Frederiksborgarhallar.
ÁTT ÞÚ RÉTT Á
SLYSABÓTUM?
Veitum fría ráðgjöf í slysamálum
skadi.is
S. 568 1245 | fyrirspurnir@skadi.is | skadi.is