Bjarki


Bjarki - 24.12.1902, Blaðsíða 3

Bjarki - 24.12.1902, Blaðsíða 3
B J A R K I. Hvað var það, sem felldi Frón ? - Frelsið sjálft varð landsins tjón ! Ofsi, frekja, heimska, heift hafa ieingi þjóðum steyft. Hvað var það, sem Þorgeir kvað þrumuraust frá helgum stað? „Losni friður, lög og sátt líf og frelsi hverfur brátt". Mál hans heyrðu, Þorgeirs þjóð, þú átt enn 'nið gamla blóð. blóð, sem nærir börn þín veik, blóðið það sem landið sveik! Sturlusona stjórnarmál sturlar enn þá marga sál. Blaðaþras og brögð og níð boðar lánga svakatíð. ísiands fyrstu fólskuvíg fylgdu írskum þrælaríg. Mundi Hjörleifsbana bióð bölvað hafa vorri þjóð? Skyldi fræga Ingólfs ætt ísinn hafa sundurtætt? Er það hann, sem íslands frið elta skal í síðsta lið ? - Nei! þú úngi ættlands son : Upþ með sterka trú og von! Hræðst' ei sköp nje Skuldarorð, skjóttu súlum enn fyrir borð! Láttu andann lýsa dröfn, leitaðu' uppi friðarhöfn: Qullnar tðflur grasi í glaður skaltu sjá á ný! Þú, sem elskar líf óg lýð, Iaunin skaltu fá um síð: A þinn vilja, vit og sál verkar Iífsins Alsvinns-mál. Gegnum eld og storm og stríð stefndú rjett um þína tíð. Hræðsí' ei bál nje banasigð, búinn krafti, trú og dygð! Matth. Jochumsson. Einstakur bær. Bærinn Pelser liggur í norðvesturhluta Suður-Kar- { olínu í Bandaríkjunum. Reyndar er það ekki bær j í venjulegum skilníngi. Það er safn af verksmiðjum í og í kríngum þær býr fólkið sem á þeim vinnur. I íbúatalan er 6000. Bær þessi er einstakur að því leyti, að öll hús, i sem í honum eru, ásamt jörðinni, sem hann er bygð- ur á, yfir hðfuð allar fasteignir bæjarins, eru eign fjelagsins, sem rekur verksmiðjurnar. Af öllum þeim sex þúsundum manrra sem þar búaá ekki einneinasti húsið sem hanu býr í og ekki svo mikið sem eiit fer- hyrníngsfet í jörð 'peirri sem bærinn er bygður á. Fjelagið keyfli upphaflega landið undir verksmiðj- urnar og reisti síðan íbúðarhús handa verkafólkinu eftir því sem þörfin krafði. Fjelagíð hefur því full umráð yfir ðllum bænum; eiuginn getur sest þar að i óleyfi þess, og einginn getur biíið þar leingur en því þóknast. Þar sem baerinn Pclser nö er, var fyrir 18 árutn ekki önnur byggíng en einn ijelegur timburkofi. Þá keyfti Pelserfjelagið landið og reisti þar fjórar bóm- ullarverksmiðjuv, sem ætlað var .; ) ¦: ¦]', i 2300 manns atvinnu. íbiiðafhús haflda þessttm mörmum voru reist jafnframt verksmiðjunum. Ennfi :niur var reisí þar bánkahús og nokkrar smær;'i verksœiðjur, ogailt var þetta eign sama fjelagsins. Kaupmennirnir, sem í bænum versla, eiga ekki sjálfir verstunarhús sín, heldur verSa þeirað leigja þáu hjá fjelaginu. Versl- anir eru þar milli 10 og 20. Maðtirinn, sem fyrir fjelagsins hönd hefur yfirum- sjón með öllu þessu, erauðvitað voldugrí þarnaí bænum ennokkur konúngur í ríki sínu. Þessi maðurheitir E. A. Srnyth og er kafteinn. í bænum er hann af 611- um aðeíns kallaður „kafteinmnn". I bænum cr eingiii bæjarstjórn, kosin af íbúunum, eingin byggínganefnd, eingin skatíanefnd og yfir höfuð alls eingin nefnd. Allt vald sem bæja- og hjeraðastjórna-nefndir annars hafa er í Pelzer í hönd um Kafteinsins. Hann lýíur eingu lægra yfirvald; en fylkisstjórninni. Skattar hvíla' eingir á ibúunum j bæjarins þarfir, því þeir eru ekki annað en verkafólk fjelagsins og það ber öll útgjöldin. Sveitarómagar erti þar því alls ekki til. Lángstærsta byggíngin í ðllum bænum er skóla- húsið og reyndar eina stórbyggíngin. En svo er f mörgum bæjum vestur á sljettum Norður-Ameríku. Fjelagið hefur reist skólann og lætur sjer mjög annt um barnauppfræðsluna. Hvergi í allri Suðttr- Karólfnu er skólaskvlda nema bar. Skólinn er hald- inn 10 mánuði ársins, en hvergi annarsstaðar í Suður- Karolínu er skólatíminn leingri en 4 mánuðir á ári. Hver maður. sem atvinnu fær f Pelzer verður að skrifa undir samníng í fjórum greinum, og ein þeirra hljóðar svo: „Jes lofa að ðll börn sem tilheyra skylduliði mínu og eru á aldrinum milli 5 og 12 ára skuli sækja skóla þann, sem fjelagið heldur í Pelzer, hvern dag skólatímans, ef sjtíkdómar eða annað óvið- ráðanlegt ekki hindrar." Hvert barn, sem sótt hefur skólann reglulega hvern dag í heilan mánuð fær við enda mánaðarins verðlaun, 10 cent (37 aura). Ut- gjðldin ti! verðlaunanna nema til jafnaðar á ma'nuði 50 dl, eða 185 kr. Þegar skólinn var reistur var að- eins fjórði hver maður í Pelzer læs og skrifandi. Nú er aðeins i/g hluti fbuanna ólæs og óskrifandi. Kafteinn- inn segir að fjelagið hafi óbeinlínis grætt á skólastofn- uninni; verkafólkinu hafi farið svo mikið fram síðan. I Pelzer er einnig opinbert bókasafn og lestrarsalur og leikfimissvæði, sem allir eiga aðgáng að. fbiiðarhús almenníngs í Pelser ertt, eins og gerist í Suðurfylkjunum. fremur Ijeleg í samanburði við byggíngarnar í Norðurfylkfunum. En miklu betri eru húsakymtin ? Pelzer en í ððrum verksmiðjubæium bar í grendinni. Lítill garður fylgir hverju húsi og Helagið gefur þeim verðlatm sem best hirða um þessa garða sína. En eigendur geta þeir með eingu móti orðið að biisi eða garði. Eignum geta þeir safnað sjer í Sparisjóði bæjarins og fjelagið lætur sjer mjög annt um hann. Hann gefur nú 4o/„ af inneign. Fje'agið gerir s.ier auðvitað far um að vekja ekki óánægju hjá verkafólkinu að ástæðulausu. Og af þvf að það hefur sýnt sig, að óánægja rís vanalega ilpp þegar þesskonar fjelðg vilja reyna að neyða verka- fólkið til að versla við sig, eða einhver viss versltln- arfjelðg, þá á ekkert slíkt sier stað í Pelzer. Hver maður scm vill getur leigt sjer vershmarbíið hjá fje- laginu og paníað síðan vðritr þángað þaðan sem honiim sýnist. CT-~" •¦: ;¦' , Landakotsspítalinn, sein kaþólskir menn hafa reist í Reykjavík í sumar er mikið in'is og vandað. Það er 70 áinir á leingd og 15 á breidd, þríloftað og kjallavi undir öiiu húsinu með steinsteypugólfi. Spítalinn er ætlaður 40—50 sjúklíngum. Meðal sjúkraherbergjanna eru 2 glerskálar út tír suðurhliðinni, ætlaðir tæringarsjúkling- um, er njóta þurfa sem best lofts og sólar. Þar uppi yfir er útskotsherbergi með glerþaki yfir, ætlað til handlækninga og holdskurða. Öll sjúkrabergi eru sunnan í rnóti, en með- fram norðurhliðinni eru gángar. Húsið er úr timbri með járnbitum og járn- varið allt að utan. Veggirnir eru úr þreföld- um borðum með pappa á milli og klæddir ljerefti innst. Gluggar allir eru tvöfaldir og Ioft þreföld. Brunntir, hinn mesti og vandaðasti, sem til er á þessu landi, er grafinn við spítalann. Brunnurinn er 27 álnir á dýpt og grafinn niður gegnum þykka blágrýtisklöpp, sem spreingd var sundur með dýnamíti. Schreiber Landakotsprestur stjórnaði því verki sjálfur, seig sjálfur niður í brunninn til að koma fyrir spreingihylkjunum og var það lífsháski, ef nokkuð hefði út af brugðið. Brunnurinn hefur kostað um 2000 kr., en 600 kr. er giskað á að kostað hefði árlega að bera vatn til spítalans, ef það hefði ekki feingist þarna. Vindvjel á að vera yfir brunn- inum og flytur vatnið um máimpípu inn í vatnshólf á efsta lofti spítalans. Vatnshólf þetta rúmar 50 tunnur. Spítalahúsið sjálft hefur kostað 64,000 kr„ en með innanstokksmunura og öllum útbúnaði er kostnaðurinn 80.000 -kr. - Efiir að spítali þessi 'var fullgerður mun alveg hætt við að nota gamla spítalann í Reykjavík. Riómabúin í Olvesi sendu í surnar sem leið smjör út sem hjer segir: Rjómabúið í Arnarbæli, með 15 hluthöfum, 56 kvartjél, eða 6268 pd. Rjómabúið á Hjalla, með'tö hluthöfum, 30 kvartjel, eða 32*50 pd. Rjómabúið á Yxnalæk, með 14 hluthöfum, 40 kvartjel, eða 4,300 pci. Ur allri sveitinhi voru því send á títlencian markað 126 kvartjel, eða 13,718 pd. Fyrsta sendi'ngin var send 25 júlí og seidist á 82 til 83 au pr pd. Pái! Melsted sögukennad varð níræður 13. nóv. síðastl. Var honum þá fært skrautiitað ávarp, sem margir bæjarbúar í Reykjavík höfða skrifað undir, karlar og konur, en ritað var af Lárusi Halldórssyni prestaskólastúdent. IJm hádegi Ijek hornleikaraflokkur Ixæjarins útt fyrir húsi hans. \ ~X>OS

x

Bjarki

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Bjarki
https://timarit.is/publication/28

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.