Helgarpósturinn - 28.03.1980, Síða 2

26
Föstudagur 28. mars 1980
Mörgum sinnum á meöan á viötalinu
stóö óskaöi ég þess aö tafliö sneri á hinn
veginn og ég þyrfti ekki aö vera aö taka
viötal viö forsetann, heldur mætti ég
segja honum ævisögu mina. Honum
viröist falla svo miklu betur aö vera hinn
skilningsriki hlustandi en sá sem segir frá
sjálfum sér.
Hann er mjög fljótur aö setja sig inni
hugarheim ólikra viömælenda. Mikiö af
tima hans fer aö vlsu I viöræöur viö ýmis-
legt valda- og heföarfólk , en svo getur
hann lent I klukkutima spjalli viö bónda
sem segir honum til vegar uppi I sveit. Og
um hóp „töffaraunglinga” hef ég heyrt
sem kom aö Bessastööum og var búist viö
aö gætu oröiö honum erfiöir, en forsetinn
var fljótur aö ræöa viö þá I mesta bróö-
erni.
Kristján kemur oftar en einu sinni aö
þvi, aö honum finnist forseti eigi i fram-
komu sinni að rata meðalhóf viröuleika og
alþýöleika, og sé ég ekki betur en honum
hafi tekist þaö.
Hann er lika skemmtilegur fyrir þaö aö
hann er með hugann fullan af sögulegum
he/garpústurínrL„
„Ég get svo sem ekki neitaö þvi, aö mér hefur oft dottiö í hug aö eitthveit gott afl
heldi verndarhendi yfir mér.
„Eöa það eru tveir rútuoilar aö leggja af staö noröur — og þaö skiptir sköpum upp í
hvorn þú sest.”
„Myndi ekki ráðleggja neinum aö taka
það aö sér aö vera forseti sem ekki hefur
gaman af aö taka á móti gestum”
öörum háum stööum i þjóöfélaginu.”
„Maöur hefur stuttaralegan kunnings-
skap við fjölda manns, en bindur djúpa
vináttu viö fáa. Ég held að ég hafi kynnst
fleira fólki náiö I minu fyrra starfi og vinir
minir eru flestir frá þeim árum — ég hef
ekki bætt mörgum viö hérna, nokkrum
samt, og þeim góöum.”
Hann segir, aö sú staöreynd aö Bessa-
staöirliggja úr alfaraleið, kunni einnig aö
hafa sin áhrif. Það sé bráönauðsynlegt aö
hafa bil og aka honum sjálfur enda hafi
það verið fyrsta viðbragö konu sinnar,
þegar hún geröist forsetafrii: aö taka bil-
próf.
En bilstjóri ekur forsetanum til vinnu
og þeim hjónum i opinberar móttökur.
Hvernig tilfinning var þaö að vakna upp
tyrsta morguninn á Bessastööum?
„Ég bara man það ekki. Held aö þaö
hafi'ekki veriö neitt sérstakt. Það er ekk-
ert dularfullt við þetta starf, og fátt við
það sem kom mér á óvart,” segir hann af
sinni venjulegu hógværð. Svo virðist sem
honum séu minnisstæðastar þær stundir
þegar skyndilegir ógnaratburðir hafa
steöjaö aö, ekki aö honum persónulega,
heldur þjóöinni allri, og honum hefur
fundist áriöandi aö bregðast rétt viö.
„Ég gleymi þvi aldrei þegar hringt var
hingaö eldsnemma aö morgni meö frétt-
irnar um eldgosiö I Vestmannaeyjum.
Þaö var Ifka snemma morguns sem mér
var tilkynnt um slysiö mikla á Þingvöll-
um, þar sem forsætisráöherrann brann
inni meö fjölskyldu sinni.”
Hann segir aö erfiðast sé að gegna em-
bættinu, þegar langdregnar stjórnar-
kreppur standa yfir. „Eftir þrennar und-
anfarnar kosningar hefur i hvert skipti
tekiö tvo mánuöi aö mynda nýja stjórn. A
meöan hugsar forsetinn ekki um mikiö
annaö en hvernig málin gangi og hvernig
réttast sé að haga sér.
Þá veröur maöur aö reyna aö vera eins
hlutlaus og veröa má og blátt áfram
leggja sig fram um aö gera rétt, eða þaö
sem manni sýnist vera rétt.”
En hvaö finnst honum annars nauðsyn-
legastir eiginleikar fyrir forseta?
„Ég mundi ekki ráöleggja neinum aö
taka þaö aö sér sem ekki hefur gaman af
aö taka á móti gestum” segir hann bros-
andi.
Mikill timi þeirra hjóna fer I að sinna
þeirri risnuskyldu sem á embættinu hvilir
bæði andspænis innlendum og erlendum
mönnum.
„Svo er þægilegt aö kunna einhver er-
lend tungumál, en þó alls ekki óhugsandi
aö bjargast mætti við túlk,” segir hann.
„Hins vegar algjört undirstööuatriöi aö
forseti sé vel heima i sögu landsins og
þekki lif þjóöarinnar fyrr og nú frá sém
allra flestum sjónarhornum.”
„Eru fuglarnir ekki alltaf aö leika sér?
Viö hjónin höfum næstum aldrei á ævinni
tekiö okkur frl.”
„Maöur hefur I forsetastarfinu stuttarleg-
an kunningsskap viö fjölda manns, en
bindur djúpa vináttu viö fáa.”
fróöleik, visum og smásögum. Þaö er svo
margt fólk sem eiginlega talar aldrei um
annaö en hvaö þaö ætlar aö kaupa næst.
Hann segir aö vinir sinir lifi yfirleitt
ekki lúxúslífi, enda séu þeir flestir lág-
launaðir húmanistar.
Hann er þó ekki frá þvi aö hiö háa em-
bætti kunni aö hafa haft einhver áhrif á
neysluvenjur þeirra hjóna. Konan sin
komist þannig ekki hjá þvi aö kaupa sér
meira af fötum, „sumar konur ganga allt-
af i sömu kápunni”, segir hann.
„Já, en sumar konur hugsa heldur
aldrei um annaö en ný föt” segi ég.
Hann setur alltaf upp vantrúarsvip þeg-
ar minnst er á eitthvaö sem ekki ber vott
um hæsta hugsanlegan sálarþroska:
„Helduröu þaö?” spyr hann, „ja, svoleið-
is er konan min aö minnsta kosti ekki.”
Næst á eftir neyslu er heilsurækt aðalá-
hugamál margra betur settra borgara
þjóðarinnar. Kristján viröist i besta formi
og svo unglegur, að ég mundi alveg trúa
þvi að hann færi á fætur eldsnemma á
morgnana til aö leika tennis, eða hlaupa
nokkur þúsund metra i fjörunni meðfram
sjónum. _
En hann ber af sér alla heilsurækt, að
visu mjög afsakandi, liklega viö tilhugs-
unina um, aö það muni vera ein af skyld-
um hans aö gefa þjóöinni gott fordæmi
einnig i þessu efni.
Hann segist fara seint á fætur, helst
ekki ganga neitt nema hann sé að fara af
einum staö á annan, og ekki ástunda
neina heilsuvernd. „Ég veit aö ég ætti aö
gera það”, segir hann svo iðrandi aö vafa-
mál er hvort rétt sé af Helgarpóstinum að
ljóstra þvl upp, aö hann tekur ekki einu
sinni lýsi, I hæsta lagi slæöist ofan i hann
vltamintafla öðru hvoru.
Þaö er sömuleiöis vafamál hvort rétt sé
að setjast aö manni sem gengist hefur
undir þá ábyrgö aö vera sameiningartákn
þjóöarinnar og spyrja um innstu hugrenn-
ingar hans. Ekki sist þegar aö þvi er gætt
aö hans kynslóð er innrætt aö ræöa ekki
um einkamál sin, og það allra sist á
prenti.
Enda vikur hann sér fimlega undan öll-
um atlögum.
Þegar ég spyr hvort það sé rétt, sem ég
hef einhvers staðar lesiö að sterkustu
kenndir karlmanna séu kynhvötin og
hræöslan viö dauöann, þá segist hann ekki
halda, að konur séu mikiö ööruvisi aö
þessu leyti en karlar. Þótt þær séu aldrei
nema mótaöar af þvi sem á hans uppvaxt-
arárum hét „hin mikla húsfreyjuhug-
sjón” og fólst I þvi, aö konan átti aö vera
máttarstólpi heimilisins. Kynhvöt manna
sé mismunandi sterk, og dauðahræðslan
kannski mest hjá þeim, sem hafi mikla
sköpunarþörf og finnist þeir eiga miklu ó-
lokiö.
Glöggir menn telja aö i Kristjáni búi
skáld sem horfið hafi i skugga embættis-
mannsins. Hapn hefur mjög skemmtileg-
anpepna sem sjá má i fjölda blaðagreina,
og T bókum hans „Gengiö á reka”,
„Hundrað ár á Þjóöminjasafni” og loks
„Kuml og haugfé” sem er doktorsritgerð
hans.
„Þetta er allt gert i hjáverkum” segir
Kristján. „Ég hef aldrei haft neitt sam-
fellt næbi til ritstarfa.”
Hann segir aö þaö hafi alltaf veriö löng-
un sin aö skrifa öörum þræöi um fræöileg
efni, þannig aö hver sem er gæti notið
þess. „En þau skrif min sem unnin eru á
fræöimannlegan hátt eru i Arbók Forn-
leifafélagsins, — en hana lesa vist ekki
margir....”
Hann segist ekki mundu i dag skrifa á
sama hátt og hann geröi ungur, I „Gengiö
á reka” til dæmis, „Þar reyndi ég aö
tengja saman fornleifafundi ogtslend-
„Sem barn var ég með afbrigöum sein-
þroska. Og I menntaskóla langminnstur i
bekknum.”
ingasögur, finna silfur Egils á Borg og svo
frv. 1 dag finnst mér meira til um skáld-
skap sagnanna en trúverðugheitin. En
svona er þetta samt; finnist rygöað sverb i
jöröu þá langar alla svo til þess aö vita
hver átti þaö og hver drap hvern með
þvi....”
Þekking hans á sögu ogmenningu þjóö-
arinnar hefur oröiö honum ómetanleg i
forsetastarfinu, en kannske hefur veriö
þrengra um skáldið. Annars vill hann ekki
játa á sig nema ferskeytlur,” en það er
hagmælska og ber að rugla þvi ekki sam-
an við skáldskap. Þaö fyrra er leikur með
orö og rim, en það siðara heimtar frum-
lega hugsun, frumlega sýn. Ég er ekkert
skáld — þetta er bara þjóðsaga sem ein-
hver hefur búið til.”
Svo segir hann að Grimur Thomsen hafi
ekki veriö hagmæltur, en mikiö skáld,
Davið frá Fagraskógi einnig mikið skáld,
sem stundum var ofurliöi borib af hag-
mælsku sinni, en hjá Jónasi hafi veriö
fagurt samræmi milli hvors tveggja.
Er ekki dálitiö undarlegt þegar maöur
er orðinn forseti, og finnur allt I einu aö
viömót fólks breytist,allir fara aö lita upp
til manns?
Jú, Kristján viöurkennir aö þaö sé
skrýtin tilfinning, en segist eftir mætti
hafa reynt að vinna móti óhóflegri lotn-
ingu fyrir sér og sinum.
Hann neitar þvi þó ekki aö embættinu
fylgi viss einangrun. „Eins og sumum
„Slðan llða öll þessi ár og það má kalla að
verði meðal slðustu embættisverka hins
fvrrnefnda að gera hinn siðarnefnda að
forsætisráðherra”
á afa minum, séra Kristjáni Eldjárn Þór-
arinssyni á Tjörn I Svarfaöardal. Sá afi
minn var af prestum kominn og giftur
prestsdóttur sem átti enn fleiri presta i
ætt sinni (faðir hennar hét Hjörleifur
Guttormsson eins og ráöherrann), en
móðurafi minn var Sigurhjörtur á Urðum,
hann var bóndi og flestir hans forfeöur og
þykir mér ekki minna vænt um þá. Ann-
ars þykir mér gaman aö minnast þess aö
tveir langafar minir tóku stúdentspróf hér
á Bessastöðum.”