Tíminn - 25.11.1922, Blaðsíða 1

Tíminn - 25.11.1922, Blaðsíða 1
(Sjaíbíett og afgm&slumaour Cimans et Stgurgetr ^iiortfsfott, Sambcmbsbústnu, HeYfjaníf. <£ í m a n s er t Samban&sfu'isinu. (Dptn öaglega 9—^2 f. b Simt <*96- YI. ár. Reykjavík 25. nóvember 1922 49. blað m. Margsinnis hefir verið sýnt fram á, hversu líkt var háttað um vandkvæði stærstu bankanna í Danmörku og Islandi. En hins- vegar voru aðgerðirnar ólíkar. Danir skáru í meinsemdina, réttu við sinn banka með nýju fé og nýrri stjórn. Á Islandi var nýja vínið, enska lánið, látið í gömlu belgina. Afleiðingin er eftir þessu. Stöðvun á viðskiftalífinu líkt og 1920 virðist vera í aðsigi. Gengisbraskarar eru farnir að leika list sína, og auglýsa í Mbl. Islenska krónan fellur. Vandræði framleiðenda, verkamanna og op- inberra starfsmanna fara vax- andi. Og höfuðástæðan til allra þessara meinsemda er sú, að seðlabankinn hefir ekki verið lát- inn fá nauðsynlega læknishjálp. það hefir verið líkt eftir Dönum þegar síður skyldi en í þessum bankalækningum Enn einu sinni er vert að minna á aðferðamuninn. Land- mandsbankinn hefir sannanlega tapað alt að 150 miljónum. Is- landsbanki um 5 miljónum. Ef miðað er við fólksfjölda er þetta tap eins þungbært fyrir Island. þar að auki vita menn, að eftir eru ýms töp hér á togurum og húseignum, sem ekki eru enn komin fram reikningslega. Danir ráku þegar í stað burtu bankastjórana og bankaráðið, alla þá, sem stýrt höfðu bankanum, þegar hin stórfeldu töp voru að myndast. Og almenningsálitið var svo eindregið í Danmörku, að þessir forráðamenn bankans skil- uðu aftur gróða af bankanum. Sumir lögðu fram allar eigur sín- ar, t. d. Gliickstadt, sem afhenti nær 30 miljónir. þar að auki lögðu þessir menn niður virðing- arstöður í þinginu og víðar. All- ir voru sammála um að stjórn bankans hefði yfirsést, að hún ætti að f ara, að hún ætti að borga það sem hún gæti af tapi bank- ans, og að hún ætti að sýna opin- berlega merki um sektartilfinn- ingu. Hér hafa engir slíkir atburðir gerst. Bankastjórarnir sitja enn, á hæstu launum, sem þekkjast á Islandi. Og þó mæla lög svo fyr- ir, að tveir af þrem eigi að víkja burtu, vegna hjálpar við bank- ann, sem landið hefir látið í té. Að lokum kom bankaráðið sam- an fyrir eitthvað þrem vikum.það hefir haldið marga fundi, en ekki orðið neitt ágengt, að sögn, nema að skipa bankanum að lækka vext- ina í 6%. En þar rís bankastjórn- in á móti. Hefir ekki viljað lækka, og telur bankaráðið ekki hafa rétt til að ráða málinu til lykta. Tofte vill þannig láta almenning borga skakkaföllin með þessum háu vöxtum. Um annað atriði var rætt á fundinum: Hverjir tveir af þrem bankastjórunum skyldi víkja. Bankaráðið mun hafa verið sammála um, að H. Thorsteinsson og Tofte skyldu fara, en Claessen sitja kyr. Tofte telur sig hafa samning enn fyrir IV2 &r> en Hannes aðeins 6 mán- aða uppsagnarfrest. 1 bankaráðinu eru 7 menn, þrír útlendingar, forsætisráðherra, Bjarni frá Vogi, Guðm. Björnson landlæknir og Jakob Möller. Sig. Eggerz fór með útlendu atkvæðin og hafði þannig 4 atkvæði. Hann gat þessvegna ráðið einn öllu. Fréttir af fundinum eru óglögg- ar og nokkuð á reiki. Mest var að sögn glímt við launakröfur Tofte. Sumir vildu borga honum eftir samningnum \y% ár, frá ára- mótum. það hefðu getað verið frá 30—50 þús. kr. Aðrir vildu borga 100 þúsund í eitt skifti fyr- ir öll. það mun hafa verið krafa Tofte sjálfs. Annars mun hann hafa hótað að beita þrásetu. End- irinn varð sá, að forsætisráðherra sleit fundi og fer á konungsfund. Kemur sennilega ekki fyr en í janúar aftur. Ef af þessu leiðir, að landið komi ekki sínum trún- aðarmönnum fljótlega í bankann, getur þessi töf orðið bagaleg fyr- ir fjármál landsins. Framkoma Tofte mælist mjög illa fyrir. Almenningur álítur að hann hefði átt að fara að eins og forráðamenn Landmandsbankans. Viðurkenna að sér hefði mistek- ist með að stjórna. Fara óumtal- að um áramót, og skila gróðahlut síðustu ára, síðan bankinn byrj- aði að tapa. Krafan um 100 þús. kr. heiðurslaun þótti bera vott um ódæma frekju. Meðan stóð á umræðum banka- ráðsins, kom upp sá kvittur, að tapast hefði í bankanum 120 þús. kr. af fé bankans í vörslum eins eða fleiri af starfsmönnunum. Var um sjóðþurð að ræða. Slík þurð gat varla verið tilkomin á einum degi. Langsennilegast þótti, að hún væri safn margra ára. Eftir liðuga viku birti Mbl. fregnina, og að sjóðþurðin væri borguð. Jafnframt hreytti blaðið úr sér illyrðum til þeirra, sem hefðu fundið að rekstri bankans, og var auðséð, að málgagni kaupmanna og mikils hluta af embættis- mannáhóp Rvíkur, fanst bankan- um hafa verið prýðilega stjórnað. Engin opinber rannsókn á að fara fram um málið. Alt sem al- menningur á að fá að vita um málið er, að alt í einu uppgötvar bankastjórnin að 120 þús. eru horfin úr kassanum, og að Mbl. tilkynnir viku síðar að þær hafi fundist, og að bankinn bíði ekki eins eyris tjón. Kunnugir menn fullyrða, að sá maður, sem ábyrgð bar á þessu fé, sé ákaflega ólíklegur til að hafa dregið sér einn eyri af þessu fé. þá er óhjákvæmilegt að það hafi tapast fyrir eitthvert frá- munalegt ólag á stjórn bankans, týnst, mistalist, verið tekið af fólki innan bankans eða utan, misreiknað 0. s. frv. En með því að drepa málið niður rannsóknar- laust, tekur hr. Tofte ábyrgðina á sig og félaga sína. Hið eina sem viðskiftamenn bankans ogþjóðin, sem lánar honum sinn síðasta skilding, eiga að fá að vita, er það, að bankastjórnin veit ekki að 120 þús. vantar í kassann og hefir a. m. k. vantað í nokkra mánuði. Menn hafa vitað, að Tofte hef- ir verið slysinn að lána, slysinn að borga Prívatbankanum einum margar miljónir sumarið 1920, og slysinn að vilja ekki fara hljóða- laust. Nú bætist það ofan á, að hann hefir verið svo slysinn, að geta ekki gætt góðrar reglu inn- an bankans. Ekki borið gæfu til að gæta þess einfaldasta og sjálf- sagðasta í daglegum rekstri bank- ans, að sjóðurinn væri í lagi. Að þessu leyti er Tofte meiri en Gliickstadt. óhöppin út á við eru GLASGOW MIXTURE er índælt að reykja. Smásöluverð kr. 3.50 lL lbs.- baukar. hlutfallslega jöfn. En í hinni innri stjórn bankans kemst Tofte fram úr þessum fræga landa sín- um. Fyrir nokkrum mánuðum var einn af vildarvinum Islandsbanka að hæla sér af því, að ef hann yrði gjaldþrota, yrði gjaldþrot sitt hið stærsta, sem þekst hefði á íslandi. Mál Tofte verður ein- kennilega stórt á sinn hátt. Undir stjórn hans hefir Islandsbanki tapað meiru fé en dæmi eru til áður á íslandi. Undir stjörn hans hefir meira af skuldum verið gef- ið upp braskaralýð landsins, held- ur en dæmi eru til. Undir stjórn hans hefir myndast hin stærsta sjóðþurð, sem sögur fara af á Is- landi. Og að loknu starfi heimt- ar hann af þessari fátæku, út- píndu þjóð, þau hæstu heiðurs- laun, sem nokkur maður hefir hingað til krafið íslensku þjóð- ina um. J. J. Hvernig styrkir ríkið landbúnaðinn? Sigurður Búnaðarfélagsforseti Sigurðsson hefir í smíðum mikla og ítarlega ritgerð um ræktun og nýbýli. Á hún að birtast í næsta hefti Búnaðarritsins. Lýsir liann því hvað ýmsar af nágrannaþjóð- unum hafa gert í þessu efni. Rek- ur sögu málsins hér á landi og kemur fram með tillögur um hvað beri að gera. Úr þessari ritgerð eru tekin þau eftirtektaverðu atriði sem hér fai-a á eftir: Á 50 síöastliðnum árum hefir ríkið stutt Jandbúnaðinn með 3 '/2 miljón króna, og er þá alt tekið með, smátt og stórt. Styrkurinn er þannig að meðal- tali 70 þús. kr. á ári. Til þess að styrkja þennan þýð- Lngarmesta atvinnuveg landsins, hefir ríkið síðastliðin 50 ár varið tæplega einni krónu á hvert mannsbarn í landinu árlega. En á einum fimm árum, frá 1915—1919, voru fluttar inn til landsins vorur fyrir hina sömu upphæð — 3'/2 miljón króna — sem landbúnaðurinn íslenski hefði getað framleitt: t. d. mjólk, kjöt, kartöflur, smjör, ostar o. s. frv. Síðari árin hefir ríkisstyrkur- inn til landbúnaðarins vaxið í krónutölu. Síðustu 20 árin hefir hann t. d. 16 faldast En á sama tíma hafa utgjöld landsins 35 faldast og útkoman er því sú, að síðíari árin hefir ríkisstyrkurinn stóruni minkað til landbúnaðar- þarfa í hlutfalli við framlög lands ins tii annars. Á hinum sömu 50 árum hefir jarðargróði tvöfaldast og búpen- ingi f jölgað um þriðjung, en eins og kunnugt jer hefir fólki stórum fækkað nálega í öllum sveitum á þessu tímabili. þessar tölur eru næsta eftir- tektaverðar. Og það verður síðar vikið að þeim lærdómi sem þær flytja, hér í blaðinu, þótt ekki verði nú. það er holt að hafa þær í huga um leið og lesnar eru tillögur Sig- urðar forseta um styrk til auk- innar jarðræktar, sem birtar eru á öðrum stað hér í blaðinu. þessar tölur eru ennfremur örðugur ljár í þúfu þeim mönn- um, sem sjá allar tölur í stækk- unargleri, ef eitthvað það á að gera sem miðar til hagsbóta fyr- ir bændastéttina. Og loks er það ekki ónýtt að hafa slíkar ólýgnar tölur hag- skýrslanna til að skýrskota til til hliðsjónar, þegar þarf að berjast við blekkingarnar, sem á lofti eru hafðar nú í kjöttollsmálinu. Markaðsleitin vestur um haf. Fáar fréttir hafa borist af ferð Péturs ólafssonar konsúls vestur um hafið, í markaðsleit fyrir salt- fiskinn. Enda er um langan veg seint að spyrja tíðindi og förinni var fyrst heitið til Brasilíu. Hef- ir staðið þar allsherjar vörusýn- ing er draga mun að sér kaup- sýslumenn úr allri Suður-Ame- ríku og víðar að. En þeir eru margir hér heima sem bíða óþreyjufullir þeirra frétta. Enn ljósar en áður blasir nú við ófögnuðurinn af víninn- flutningnum, því að Bakkus hefir þegar haldið innreið sína, og bölv- unin ver daglega, sem er skugg- inn hans og eilíf fylgja. Enn ljós- ar er það en áður, að öll orð and- banninga í þessu máli voru raka- laus blekkingavefur. Hefðu Is- lendingar og Norðmenn staðið saman, má telja víst, að engin breyting hefði orðið á markaðin- um. Og hvar er hún nú fisksölu- gullöldin sem þeir lofuðu and- banningarnir? Enn sárar en áður svellur mönnum hugur í brjósti við þá tilhugsun að eiga að leggja á sig endanlega á þessum vetri þrældómslæðinginn spánska og leiða alla þá margvíslegu bölvun yfir aldir og óborna. Pétur ólafsson mun leggja leið sína um Bandaríkin er hann hefir lokið erindum sínum í Suður- Ameríku. Og í Bandaríkjunum er ekki einungis mikill markaður fyr- ir saltfisk. þar eru og öflugustu bannmennirnir í heiminum. þar er sterkasta vígi bannstefnunnar. Eigi að vænta okkur Islending- um styrks þar, þá er erindi ekki fulllokið þótt rætt sé við þá aðila alla sem standa að fisksölunni. Óumræðiega mikill styrkur gæti orðið að málaflutningi hinna öfl- ugu bannmanna þar vestra. því að þeim er það ljóst að það er ekki bannstefnunni í heiminum óviðkomandi hversu fer um okk- ar fámennu þjóð í því efni. Pétur Ólafsson er hinn kjörni maður til hins fyrnefnda og nýtur í því efni almenns trausts. En sá maður er annar hérlend- ur, sem hefir sérstaka aðstöðu til að reka hinn hluta erindisins. Maður sem ¦ sumpart er persónu- lega kunnugur, sumpart gæti þeg- ar sett sig í samband við helstu leiðtoga bannmanna í Bandaríkj- unum. Sá maður er Einar H. Kvaran rithöfundur. þá fyrst væri þetta mál fylli- lega vel rekið, ef Einar H. Kvar- an yrði sendur vestur til Banda- ríkjanna til aðstoðar Pétri ólafs- syni við starfið þar. þeirri bendingu vill Tíminn skjóta til landsstjórnarinnar og talar þar áreiðanlega fyrir munn mikils hluta þjóðarinnar. Tilberinn. Við vanhelgun vígðra dóma, vesall í sjón og reynd, var hann af ágirnd alinn við altarishornið með leynd. I okrarahringnum insta hann eignaðist skjól og vörn, varð stæltur, sterkur og feitur og stór eins og roskinn björn. — I sögunum okkar segir, að sendur tilberinn var að hnupla mjólk handa mömmu sinni, í maganum hana hann bar. En þessi á þjóðleið var sendur og þvældist þar til og frá, sjálfræði manna og sannfæring sóttist hann eftir að ná. það þótti brátt þjóðarnauðsyn, þegar að nokkuð leið frá, sá kvæði niður þann kynjavætt, sem kynni þar tökin á. Og Páll kom með „plenarium" og postulleg helgiþing og ýtti við ófreskjunni, hún ærðist og snerist í hring. — Hún glúpnaði og gekk öll saman við gneista röksemda báls, og eyddist, og varð nær að engu við yfirsöngva Páls. Eitt refkeilurif þar nú liggur, sem rumurinn feiti stóð innan í hnupluðum ullarlagði frá örpíndri fávísri þjóð. X. ------o------ Isfiskssala togaranna á Eng- landi hefir gengið ágætlega und- anfarið.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.