Lesbók Morgunblaðsins - 03.02.1990, Page 5

Lesbók Morgunblaðsins - 03.02.1990, Page 5
síðan til innskúfunar; þeirrar mannlegu höfnunar og þess guðdómlega heimboðs, sem virðist í ýmsum myndum vera næsta óhjákvæmileg fylgja flestra skálda, að minnsta kosti stórskálda: listhelgun sem oft á tíðum hefur í för með sér frestun á viðurkenningu, jafnvel ævilangt eða lengur. Hallgrímur er brennimerktur þessari baráttu í vitund og veröld og jafnframt auðkenndur af innri og ytri höfnun, án þess hefði hann skort djúpsæi til að skilja fómarferil frelsarans, og ekki komið píslar- göngu hans til skila með svo dýrlegum en um leið eðlilegum og innlifuðum hætti — í kvæði sem einnig er sáttargjörð hans, Passíusálmum. í sambandi við höfnun mætti nefna til Bólu-Hjálmar og Örn Arnarson, sem báðir era haldnir henni á háu — en niðurdrep- ándi stigi; en ekkert skáld íslenskt er þó haldið átakanlegri höfnunarkennd en skáldið sem orðaði ljóð við lífsháska, Steinn Steinarr. Gáfað skáld og rýnandi, Kristján Karls- son, hefur stimplað Stein trúarskáld með öfugu formerki. Ýmsir hafa látið heillast af þeirri skáldlegu leikfimi. En Kristján er stundum yfír sig gáfaður. Trúarskáld með öfugu formerki hlýtur að merkja vantrúar- skáld, þegar orðaleiknum lýkur, en það segir hann ekki — beram orðum, sem myndu afhjúpa haldleysi þessarar fullyrð- ingar. Steinn Steinarr verður ekki með eðlileg- um hætti kenndur við trú, hvað sem öllum formerkjum líður, jákvæðum sem neikvæð- um. í raun og vera er hann hvorki trúar- skáld né vantrúarskáld — aðeins skáld; skáld háspekilegrar tómhyggju, eins og mig minnir að Magnús Asgeirsson hafí orðað það. Skýrast þykir mér þó að skilgreina hann sem ljóðboða fírringar. Þess höfnunartóms sem mestmegnis fýlgir þessari tortímingar- öld í stríði og friði og hvorki inniber hjart- læga trú né huglæga vantrú; aðeins til- gangsleysi í óskiljanlegum og guðlausum heimi, eins og síðari tíma existensíalistar hafa túlkað tilverakennd mannlegrar tak- mörkunar. Við þá tilverustefnu má helst kenna steinranna firringu, sem Steinn er bæði mannlega og bókmenntalega bundinn án félagsskírteinis. Upprunalega trúði Steinn á lífið og manninn í samfélagi, en var of innhverfur og sérstæður til að ánetjast til lengdar slíkri yfirborðsmennsku, með fangamarki þess sem helst var á boðstólum, marxisma. Trú hans rann saman við ljóðið og ljpðið saman við trúna — uns yfír lauk — og þessi ljóðtrú er ekki með öfugu formerki. Hún er hrein og’bein, algjör, líkt og steinn sem luktur er í sjálfan sig og lifir aðeins steinranna vitund sín sjálfs. Sú ljóðstaða minnir um margt á trúar- lega afstöðu helgra manna á liðinni tíð, klausturbúa í kristindómi; en munurinn er sá — og líkingu við steininn ekki lokið — að þeir trúðu á guð en ekki grjótið, klau strið. Jafnvel steinrunnin tilvist þeirra er samfélag steina en ekki hver útaf fyrir sig og án vitundar um hina, enda sköpuð inn- an klausturveggja verk sem skírskota til manna enn í dag. Hve lengi mun Steinn Steinarr höfða sem skáld til manna? Dulhyggjan í ljóðum hans er ekki sameðlis eins og kristin dulhyggja, heldur eineðlis líkt og austræn dulhyggja sem ber í sér lífsafneitun og þar með veg- villt í vestrænni menningu. Hún gæti því orðið endaslepp og með henni stendur og fellur Steinn. Skáldið er statt í námunda við uppsprettu allrar sköpunar í flæði ljóðs og trúar — ljóðtrúar, en nægir sú hjástaða og þomar dulhyggjan ekki upp í sjálfi þess? Tíminn er eins og vatnið, og vatnið er kalt og djúpt eins og vitund mín sjálfs. Og tíminn er eins og mynd, sem er máluð af vatninu og mér til hálfs. Og tíminn og vatnið renna veglaust til þurrðar inn í vitund mín sjálfs. Ljóðbundin sjálfhverfa Steins og trú- bundið sjálfleysi Hallgríms eru hrópandi andstæður, þótt báðir séu skáld; annar bergmálar sjálfan sig, hinn ákallar guð. Að telja mönnum trú um að Steinn sé trúarskáld með öfug formerki er naumast annað en góðfúsleg og gáfuleg tilraun til að búa til einskonar bókmenntalegar bak- dyr að trúnni; til þess að bjarga honum úr sjálfheldu. Hliðstæð tilraun — hermitil- raun? — séra Heimis Steinssonar að kenna Stein við kristna dulhygð, unio mystica, er sömuleiðis óraunhæf — óskhyggja. Öðr- um þeirra, Kristjáni, verður þetta á í nafni ljóðs en hinum í nafni trúar. Þarfara væri að koma skáldskap Einars Benediktssonar til skila og inn um bók- menntalegt anddyri að musteri trúarinnar, þar sem þetta höfuðskáld hennar á þessari öld á heima — og hvergi annars staðar. Þótt skáldið sé löngu horfíð úr Herdísarvík einangranar og jafnvel útskúfunar er engu líkara en að ljóð hans séu þar í bókmennta- legri og trúarlegri útlegð. Lengst af hefur þessi ókirkjurækni andi trúarlegrar einveru í skáldskap, jafnvel þegar maðurinn Einar var staddur í míðri heimsmennsku, verið afgreiddur með stjörnumerkjum algyðistrúar. Hver bók- mennta-spekingurinn af öðrum hefur steypt yfir hann þessum náttúrastakki í nafni trúarlegrar víðsýni, sem felur þó í sér þröngsýni þar sem um leið er gengið framhjá kristnum klæðum við hæfi; en þau þykja líklega ekki nógu fín. Þessi gatslitna skikkja algyðistrúar leyf- ir Halldóri Laxness að afgreiða skáldskap Einars sem risavaxið ílát utanum ekki neitt. Ætli ýmsum geti ekki orðið á að taka undir það framhjáskot, rammvilltir í áttleysu staðfestrar algyðistrúar? Kristján Karlsson hefur þó í formála að nýjasta safni verka Einars stuggað við al- gyðisstimplinum, en jafnframt með nokkr- um hætti holað skáldskap hans niður í trú- arsérvisku Björns Gunnlaugssonar, spek- ingsins með barnshjartað. Kristján nær ekki fremur en aðrir hingað til að koma kjarnanum í skáldskap Einars til skila. Ég leyfi mér að fullyrða að Einar Benediktsson sé fýrst og fremst kristið trúarskáld, meira að segja hákristið án kerfísfylgni. Það era áhöld um hvor þeirra, Einar eða Hallgrímur, er haldinn átakanlegri og kristilegri iðrunarkvöl, sárari og kristilegri sektarkennd, sáldýpri og kristilegri syndar- vitund í ljóðum, sem votta hvernig manni og skáldi líður; og sé þriðja trúarskáldið tekið með, Matthías Jochumsson, er auðséð að það kemst ekki í hálfkvisti við þá að þessu leyti, enda unitari. Þessi alkristilegu einkenni í ljóðlífi skera endanlega úr um það hvort skáld er trúar- skáld — kristið. Verk Einars bera í eðli sínu og efni vitni um þau. Brennimark þeirra blasir við augum, nema þá helst þegar hann miklar og mærir þjóðina, þessa trúuðu en hálfkristnu þjóð. Munurinn á trú þessara tveggja skálda, Hallgríms og Einars, felst í því að annað þeirra ljóðar fordæmingu með frelsun en hitt fordæmingu án frelsunar; enda annar þeirra þjónn kirkju og þræll Krists en hinn þjónn Mammons og þræll kaupsýslu, þótt báðir haldi dómsdag yfír sjálfum sér. Einar til dæmis þannig í gervi Davíðs konungs, þar sem ég stikla á stóru. Námfús á lífið hann náði hæð. En naðra blundaði í hjartans æð. Hjarðknapinn hneigðist til sálar. - Svo útvaldi drottinn sinn afbrotalýð. Hans ætlun var hyldjúp. Til sigurs þarf stríð. Og iðrun krefst syndar, um eilífa tíð, svo ávaxtist pundið sálar. Já, Davíð var herra vors heilaga lands; svo hátt gnæfði bragur og vilji þess manns, að dáðust drottnarnir sjálfir. Hans bæn flutti hásöng af lifandi list, sem ljóðbylgjur reisti á höfum yst. - Nú jarðsyngja trúna á Jahve og Krist játendur veilir og hálfir. Iðrun er kraftur. Hún krefur til hljóðs og knýr þá dýpstu strengi til óðs, sem víðboðum hjartnanna varpa. Sál verður ljósblind i sólar geim, en syndarinn týndi leitar heim. Hann fóðurhöndum er tekinn tveim; þá tóna á Davíðs harpa. Orðvald er dánarheims dýrasta snilld; hún dregur sinn knörr, fyrir utan fýlgd, á Ginnungasæinn svarta. En list heimtar trú, gegnum stjamanna storm, og styrk sinna drauma um himneskt form. Við fallandi engil, við freistandi orm, þar fýrirgefning og hjarta. Aldrei fannst mál fyrir myrkari harm - né mæddi sjálfdæmi harðar neinn barm. Hans sál leit ei sólina bjarta. Af þrúguvið batt hann sér þymikrans, þegninn guðs og konungur lands. Vínhelið ríkti á valdstól þess manns, sem var eftir drottins hjarta. Þarf frekar vitnanna við um það sem ég hef fullyrt varðandi kristna vitund Ein- ars og faðmlag ljóðs og trúar í list hans? Af nógu er að taka en ég læt nægja að vitna til erindis, sem mér virðist enginn hafa skilið í samhengi við líf og ljóð skálds- ins. Sumir hafa jafnvel talað um ráðgátu í því sambandi og að Einar geri sjálfum sér rangt til í erindinu. Ekki einu sinni Sigurður Nordal höndlar það, þótt hann fjalli sérstaklega um það í mikilli ritgerð um skáldið og manninn. Erindið er þannig og er úr Einræðum Starkaðar, sem er eitt af mörgum dulargervum Einars: En fullið er tæmt, - heyrið feigðarsvan. Fastar og nær koma vængjablökin. Ástin er dauð. Sjáum man eftir man að moldarsvæflunum hallast á bökin. Synduga hönd, - þú varst sigrandi sterk, en sóaðir kröftum á smáu tökin; - að skiljast við ævinnar æðsta verk í annars hönd, það er dauðasökin. Þannig yrkir skáld sem skilur eftir sig afreksverk í skáldskap, það gerir upp líf sitt — ást sína, gerir upp ljóð sitt — trú sína, og útkoman er gjaldþrot vegna synda, sem leiða til glötunar og dauða, eins og segir í trúarbók kristinna manna: laun syndarinnar er dauðinn. Þessi niðurstaða er óskiljanleg nema sem skilningur skáldsins sjálfs á því að ljóðið — æviverkið æðsta — hafi ekki skilað hon- um, ljóðtrú hans hafí ekki skilað honum til guðs, sem hvergi er nefndur í erindinu en býr eins og dulinn dómari að baki þess og í djúpi hverrar línu, enda lýkur Einræð- um Starkaðar með þessum orðum: Ég steig fyrir dómara allra tíma — en heimsmaður- inn endaði líf sitt í ljóðvana einveru Herdís- arvíkur, líkt og helgur huldumaður í vitund. Mikil trúarskáld og raunar önnur stór- skáld halda dómsdag yfir sjálfum sér. Þannig skilgreindi Ibsen yrkingar. Þess væri hollt að minnast nú á dögum. Hver þykist mestur og bestur sem heldur dóms- dag yfír öðram. Stórskáld velja þyrnibraut til birtingar, veg sjálfsfórnar í lífi og list. Því leyndar- dómur og eðli allrar sköpunar er fórnin, og skáldkross þar ekki undanskilinn. Þau búa tíðum við skilningsleysi, andstreymi ogjafnvel útskúfun. En hafí vanhelgþrenn- ing heimsins vitjað þeirra, fé og frægð og frami, hefur skáldkrossinn gjarnan brotnað af burðarleysi. Skilningur heimsins er skáldi hættulegri en skilningsleysi. Hættulegast er þó skiln- ingsleysi skáldsins sjálfs á fórnandi eðli listsköpunar. Þegar það hættir að vera bíðandi og biðjandi í ljóði og hefur misst trúfestu en fengið í staðinn haldleysi tóm- leika. Þá er skáldið hætt að vera samverkandi sköpunarinnar, sem er þó hlutverk þess í heiminum; samverkun til viðhalds lífi í vörn gegn dauða. TARJEI VESAAS (1897-1970) Sigurjón Guðjónsson þýddi Einu sinni var Einu sinni var lítil björk sem hafði verið heitið nýju laufi í miðjan maí. Hún varaðlitlu leyti íjörðinni af þeim sökum og afþví að hún var svo grönn. Eins og heitið hafði verið kom maívindur. Hann vakti svima og sætleik í berkinum skóp sár í öllum brumknöppunum. Fugl kom og settist á nakinn kvist og sagði að nú ... Björkin var utan við sig daginn þann. En þegar kvöld var komið varhún klædd þunnum grænum litum. Indæl og umsköpuð. I leiðslu og lifandi. Hún losaði sig hægt. Alveg laus við rætur, trúði hún. Sveif eins og ljósgræn slæða yfir ásinn. Burt að fullu og öllu frá þessum stað, — trúði björkin. Tarjei Vesaas er norskt skáld, fæddur 1897, dáinn 1970. Á íslandi er hann kunnastur fyrir söguna Ishallen (Klaka- höllin), sem Hannes skáld Pétursson þýddi. Fyrir þá bók hlaut Vesaas bók- menntaverðlun Noröurlanda. Kona skáldsins var Halldís Koran Vesaas, skáldkona, fædd 1907. MAGNÚS GUÐBRANDSSON Ófullgerða hugmyndin Fremst á Esjunnar efstu brún íslenska Fjallkonan stendur hárauða kirtlinum kostagrip klæðist hún yndislega bjarta hárið í bylgjum fer boðleið á herðar niður bláu augunum beinir hún beinustu leið í vestur sólin í vestri sigin er og sjóndapurt yfir landi Fjallkonan mælir af munni fram málið en vættirnir kveða velkominn Ingólfur Arnarson ættfaðir landsins kæra þú hefur ratað rétta leið í rökkrinu milli eyja í fjörunni þarna hjá litlum læk Iiggur þín öndvegissúla velkomin öllsaman Hallveig og hjú hingað til ævinnar dvalar Ingólfur, þið skulið byggja bú í brekkunni móti austri. Janúar 1990 Höfundurinn er á 95. aldursári og mun vera elztur þeirra er Lesbók hefur birt Ijóð eftir. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 3. FEBRÚAR 1990 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.