Lesbók Morgunblaðsins - 09.02.2002, Síða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 09.02.2002, Síða 2
2 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 9. FEBRÚAR 2002 ÚT er komin í Þýskalandi ný skáldsaga eftir nóbelsverðlauna- hafann Günter Grass sem vakið hefur mikið umtal þar í landi. Um er að ræða 224 síðna verk er nefnist Im Krebs- gang: Eine Nov- elle (Hnignun: Skáldsaga). Þar tekst Grass sem fyrr á við óupp- gerð efni í þýskri sögu, og verður tilraun fjölda Þjóðverja til flótta úr austurhluta landsins við lok síðari heimsstyrjaldar við- fangsefnið í þetta sinn. Hverfist sagan um afmarkaðan sögulegan atburð, þ.e. þegar sov- éskt tundurdufl sökkti skipinu „Wilhem Gustloff“ sem innihélt 6.100 Þjóðverja er freistuðu þess að flýja austurhluta Þýskalands, áður en járntjaldið yrði reist. Fimm þúsund manns týndu lífi er skipið sökk hinn 30. janúar árið 1945. Í bókinni leitast Grass við að varpa ljósi á flóttatilraunirnar sem, að því er gagnrýnendur bók- arinnar segja, strangur þagnar- múr hefur ríkt um í þýskri þjóð- arsál. Færir Grass átökin við þessi fortíðarsár inn í samtímann, með því að gera Paul nokkurn Pokriefke að sögumanni bók- arinnar. Sá fæddist eftir að móðir hans Tulla Pokriefke, sem kom m.a. við sögu í skáldsögu Grass Katz und Maus, bjargaðist naum- lega af „Wilhem Gustloff“. Á full- orðinsárum fer sonurinn að graf- ast fyrir um bakgrunn þessa afdrifaríka atburðar. Gagnrýnandi Der Spiegel fer lofsamlegum orðum um skáldsög- una Im Krebsgang og telur hina samtímalegu sýn sem brugðið er á fortíðina einkar vel til fundna. Ævisaga Teds Hughes NÝLEGA kom út ævisaga ljóð- skáldsins Teds Hughes, sú fyrsta sem rituð er um skáldið eftir dauða hans árið 1998. Titill ævi- sögunnar er Ted Hughes: The Life of a Poet (Ted Hughes: Líf ljóð- skálds) og höf- undur hennar er Elaine Feinstein sem áður hefur skrifað ævi- söguleg ritverk um höfunda á borð við D.H. Lawrence, Marinu Tsvetayevu og Aleksandr Pushkin. Í ævisögunni er fjallað um líf skálds sem af mörgum er álitið eitt af mestu ljóðskáldum breskra 20. aldar bókmennta. Einkalíf Hughes var þó stormasamt og áföllum stráð en Hughes var gift- ur skáldkonunni Sylviu Plath sem átti við geðröskun að stríða og framdi sjálfsmorð árið 1963. Að eiginkonu sinni látinni gaf Hug- hes út síðustu ljóð Plath undir yf- irskriftinni Ariel. Upphófu ljóðin mjög minningu Plath, sem varð nokkurs konar goðsögn á tímum femínískrar og frjálslyndrar vakningar sjöunda og áttunda áratugarins. Eitt af athugunar- efnum Feinsteins í ævisögunni er sá skuggi örlaga eiginkonu sinn- ar sem Hughes mátti lifa við, en margir hafa viljað tengja framhjáhald Hughes og óreglulíf- erni sjálfsmorði Plath. Ted Hughes skrifaði á ferli sín- um bæði ljóð og barnabækur, auk þess að vera einkar fær greina- höfundur. Hughes var útnefndur Lárviðarskáld Breta árið 1984. ERLENDAR BÆKUR Grass sendir frá sér skáldsögu Günter Grass Ted Hughes F JÖLMIÐLAR eru spegill sam- félagsins.“ Leynist einhver sann- leikur í þessari lúnu klisju? Víst er að fjölmiðlar eiga stóran þátt í þeirri glansmynd sem sköpuð hef- ur verið af íslensku þjóðinni í ár- daga og við tökum henni sem heil- ögum sannleik. Við rekum jafnvel þessa mynd frekjulega upp að nefinu á öðrum þjóðum. Við Íslendingar erum glaðir, gáfaðir og ríkir. Bílarnir okkar eru nýir, híbýlin glæsi- leg, fötin smekkleg og líkaminn hraustur. Við erum sterkastir, fallegastir, hamingjusamastir, mesta bókmenntaþjóðin og bestir í íþróttum. Landið okkar er fagurt og frítt – og hreint. Endurspeglast veruleikinn í fjölmiðlunum eða búa þeir hann til? Þessi spurning hefur verið áleitin á síðustu áratugum og svarið er ekki einhlítt. Í hverju felst rómuð hamingja Íslendinga? Að kaupa nauðsynjavörur hæsta verði með bros á vör? Að njóta lágra innvaxta en greiða himinháa skuldavexti með glöðu geði? Vinna baki brotnu og fá jólabónus? Bíða þolinmóðir eftir dagvist fyrir börn og gamalmenni meðan unga fólkið sér um að halda þjóðfélaginu gang- andi? Vita að á ævikvöldinu fáum við, ef guð lofar, inni á elliheimili og getum æft okkur í ensku eða lært taílensku? Við lifum á tímum sýndarmennsku, öfga og tvöfalds siðgæðis. Ef marka má sjónvarpsþætti eins og Innlit-útlit og Sjálfstætt fólk (poppuð útgáfa af Maður er nefndur) lifir goðsögnin um hamingjusömu ey- þjóðina. En öfgarnar eru gríðarlegar; hvaða mótsagnakenndu samfélagssýn veitir viðtal við Lilju Pálma og heimildamynd um Lalla Johns? Eða opnuviðtal DV við þjálfara íslenska hand- boltalandsliðsins sem skyndilega er orðinn þjóðhetja? Á sama tíma og öll þjóðin, frá rón- um til ríkisbubba, mænir á landsleikina í beinni útsendingu er HSÍ enn að greiða niður skuldirnar frá þátttöku í síðustu heimsmeist- arakeppni. Íslendingar eru þar á ofan reyk- lausir í orði kveðnu. Verðir laga og siðgæðis hafa bannað reykingar á almannafæri og op- inberum stöðum. Hvar eiga þá vondir að vera? Hinsta glóðin deyr í sígarettustubbunum sem fólk fleygir út úr dýru og fínu bílunum sínum á regnvota götuna, þar safnast þeir í skítuga hauga og berast svo burt með vindum. Kannski felst hamingjan í því að sjá ekkert illt, heyra ekkert illt. Ef útsendarar hins vonda koma hingað til lands í leðurjökkum með nauð- rakaðan haus, vísum við þeim óðara til föð- urhúsanna. Við skulum vona að hinir mót- orhjólatöffararnir elti þá þangað. Allir eru áfram hressir og segja allt gott. Harmleikurinn í New York er þegar orðinn fjarlæg saga en ekki samtími og hver man lengur út af hverju Ísraelar og Palestínumenn eru að berjast? Og „hver vill heyra um vandamálin sem ekki er hægt að leysa, sorg sem engan endi tekur?“ eins og segir í Vitleysingunum eftir Ólaf Hauk Símonarson. Það er bæði þægilegt og fyr- irhafnarlítið að fá heimsmyndina skraddara- saumaða í fyrirsagnastíl fjölmiðla. Æsifréttir, velgengniviðtöl, frægðarsólir og sorgarsögur dynja á okkur úr öllum áttum. En spegilmynd fjölmiðlanna er auðvitað tvívíð eins og aðrar spegilmyndir og getur því aldrei verið annað en sýndarveruleiki. Þriðja víddin heldur áfram að vera mótsagnakennd og ókunn ef andlegur doði og hugarleti meina okkur að leita veru- leikans sjálf. Á meðan getum við tekið undir með meistara Altúngu í Birtíngi eftir Voltaire (þýðing Laxness): „þeir sem segja að alt sé í lagi eru hálfvitar; maður á að segja að alt sé í allrabesta lagi“. FJÖLMIÐLAR ALLT ER Í ALLRA BESTA LAGI S T E I N U N N I N G A Ó T T A R S D Ó T T I R „Ef marka má sjónvarpsþætti eins og Innlit-útlit og Sjálfstætt fólk (poppuð útgáfa af Maður er nefndur) lifir goðsögnin um hamingjusömu eyþjóðina.“ SVEI mér þá ef ég er ekki bara kom- in á skrið í aðhaldinu. Búin að strauja skyrturnar sem héngu á „orbitrekkinu“ og þá lá beinast við að skella sér upp á blessaðan ræf- ilinn. Ég þurfti reyndar að byrja á því að þurrka af græjunni og smyrja, því óhljóðin sem hún gaf frá sér þeg- ar ég skellti mér upp á hana fyr- irvaralaust voru með hreinum ólík- indum … sjaldan heyrt annað eins kvalræðisöskur … en ég lét það ekki slá mig út af laginu heldur fór í það að græja greyið og skellti mér svo af stað. Svo orbaði ég stanslaust í fjór- ar mínútur og þar með var fyrsta lota búin … síminn hringdi og að sjálf- sögðu varð ég að svara … ég gat nú voða lítið sagt vegna mæði … laug því eins og ég er löng til að ég hefði verið að orba og væri búin að vera í tuttugu mínútur … hehehehe … þar með var undirmeðvitundin komin með sammara svo ég skellti mér aft- ur upp á orbið og orbaði í heilar tólf mínútur samfleytt og þá var frúin bú- in á því í það skiptið og lak niður í sófann … þvílíkt og annað eins … það mætti halda að ég hefði aldrei hreyft mig áður. Og þarna lá ég á bakinu í einar fimm mínútur og glápti á „Bóld end ðe bjútífúl“ … ótrúlegt … hef ekki séð þátt í svona þrjá mánuði og ekkert breytist á þeim bænum. Teylor á enn í mestu vandræðum með Rits. Brúkk og Erikk alltaf í vinnunni að bjarga tískuheim- inum og Sallý Spektra er ennþá jafn óheppin með hár og förðun … hver sér eiginlega um herdúið á þeirri konu … fyrir utan það að frammi- staða leikkonunnar sem leikur hana er algjörlega afleit … en það er allt- af gaman að hlæja að þessu öllu saman, þvílík þvæla og endemis vit- leysa … ðets wæ wý lovvit! Nema hvað, þegar ég var búin að liggja þarna í fimm mínútur þá dreif ég mig á lappir og gerði níutíu magaæfingar og æfði upphand- leggs- og brjóstvöðva með fínu lóð- unum sem ég keypti mér í fyrra. Ég þurfti nú reyndar líka að þurrka af þeim … já já … ekki orð um það meir! En ég er semsagt komin af stað og búin að orba tvisvar síðan þá … komin með strengi og allt … hehehe- hehe … ég ætla að verða mjoóhóó liggaliggalálálá! Bjútíbolla Femin www.femin.is ORBAÐ TIL SIGURS Morgunblaðið/Árni Sæberg „Brunnu beggja kinna / björt ljós á mig drósar.“ I Heyrst hafa raddir um að þessi eilífa leit að höf-undi Njálu sé orðin svolítið vonleysisleg og rugl- ingsleg, ekki síst nú þegar farið er að tala um að það séu fleiri en einn höfundur að Njálu og þessa menn sé að finna á öllum öldum frá tilurð sög- unnar og í flestum vestrænum ríkjum ef ekki víðar. Hvernig má þetta vera, spurði kerlingin og fussaði ásamt karli sínum sem sagðist ekki taka mark á svona tali, höfundur Njálu hafi annaðhvort verið Sturlungaættar eða alls ekki til. II Hvort tveggja kann að vera rétt hjá karli. Þaðhafa verið færð rök fyrir því að höfundur Njálu hafi sannarlega verið Sturlungaættar en jafnframt liggur það fyrir að Njála er höfundarlaus eins og allar aðrar Íslendinga sögur – það setti sem sé eng- inn nafn sitt á handritið og sú er jú ástæðan fyrir leitinni. Þessi „ek“ sem segir sögu sinni lokið í síð- ustu málsgrein hennar hefur aldrei haft neitt nafn, hann/hún hefur bara verið þetta dularfulla, óper- sónulega persónufornafn miðalda. III En hvers vegna setti ritari sögunnar ekkinafn sitt við hana og hvers vegna að reyna að komast að því hver hann var fyrst hann vildi ekki láta sín getið í upphafi? Hugmyndin um höfund- inn sem upphaf og miðju skáldskaparins er aðeins um tvö hundruð ára gömul. Ritarar Íslendinga sagna litu ekki svo á að þeir væru upphafsmenn sagnanna. Þeir litu ekki svo á að þeir væru að semja sögurnar í sama skilningi og við tölum nú um að höfundar semji til dæmis skáldsögur. Þeir töldu sig vera að „setja saman“ sögur eins og sagt er í Sturlungu að Snorri hafi gert. Þeir voru með öðrum orðum að setja saman sögur úr eldri sög- um, varðveittum í munnmælum eða á bókum. Það var ekki fyrr en á átjándu og nítjándu öld sem far- ið var að tala um að textar væru afsprengi ímynd- unarafls skálda og varð þá til hugmyndin um höf- undinn eins og við þekkjum hana í dag, höfundinn sem miðju og upphaf verks. Og þetta hugtak hefur drottnað yfir bókmenntunum og umfjöllun um þær síðan eins og sést hvað best á rannsóknum á ís- lenskum fornsögum sem að stórum hluta hafa snú- ist um að finna höfundana að sögunum og þar með einhvers konar lykil að merkingu þeirra, bak- grunni og áhrifum. IV En hvað er þá átt við með því að margir höf-undar séu að Njálu og þeir hafi verið uppi á nánast öllum tímum og dreifðir um allar koppa- grundir? Hér er í raun um ákveðinn viðsnúning á höfundarhugtakinu að ræða sem á rætur í svoköll- uðum viðtökufræðum. Þar er gert ráð fyrir að merking verks verði ekki til fyrr en við lestur, að lesandinn taki með öðrum orðum þátt í merking- arsköpun verks ásamt höfundinum. Þannig eru les- endur og túlkendur Njálu í vissum skilningi höf- undar hennar, eða réttara sagt skilnings okkar á henni. Þeir sem kallaðir hafa verið höfundar Njálu eru þannig þeir sem hafa með einhverjum hætti endurtúlkað söguna í fræðiritum, þýðingum, leik- gerðum o.s.frv. Sé þessi skilningur hafður að leið- arljósi er það réttnefni að kalla Njálu „söguna endalausu“ eins og Pétur Gunnarsson gerir í Les- bók í dag. NEÐANMÁLS

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.