Lesbók Morgunblaðsins - 09.02.2002, Síða 15

Lesbók Morgunblaðsins - 09.02.2002, Síða 15
T ITILL ljóðabókarinnar Pómó heillar (Pomon luma eða Pomos tjuskraft í sænskri þýðingu Martin Eckwall) eftir finnska skáldið Kari Aronpuro (1940) var mér ráðgáta. Ég lét mér detta í hug að Pómó væri lítill, fallegur bær í Austurbotni? Eða töfrandi kona frá Sómalíu eða finnskur tangódansari – hann Pómó? En áður en lengra var haldið í sögunni af Pómó eða hafinn upp ljóðabálkur um hann/hana í fótspor meistara Þórbergs sem orti um Tummu Kukku í Finnlandi forð- um tíð fletti ég upp í skýringunum sem prent- aðar eru aftan við ljóðasafnið og þar sagði að „Pomo“ væri skammstöfun fyrir „postmod- ernisma“ í Finnlandi eins og hér heima. Þvílík vonbrigði! Ljóðabókin sjálf skiptist í þrjá hluta sem mætti kalla „einlægðir“, „fjarlægðir“, „líf táknanna“ og loks „Notkvot“ eða nótur og til- vitnanir. Ljóðin í fyrsta hluta bókarinnar fjalla um hið nálæga og hversdagslega en fara á flakk og lenda til Ástralíu í öðrum hlutanum og enda inni í táknheimi sínum í þriðja hlut- anum. Þetta eru lærð ljóð sem ekki hefur verið auðvelt að þýða því að oft hefur það orðið svo að þau ljóð verða bundnust máli sínu og menn- ingu sem eindregnast hafna báðum í uppreisn eða hálfkæringi sem verður kannski frumleg- ur og skemmtilegur en alveg óþýðanlegur. Þýðanlegt er hins vegar smásagnasafn Kirsti Paltto (1947) Stolið (Suoláduvvan) sem geymir fimmtán smásögur, mislangar og mis- góðar. Paltto er „finnskur“ Sami og skrifar á samísku. Í sögum sínum fléttar hún saman glóandi pólitíska greiningu á menningu og möguleikum Samaþjóðarinnar því að titill sög- unnar vísar til þess að einhverju hefur verið „stolið frá“ einhverjum og Kirsti Paltto vill endurheimta það. Í sögum hennar er þó engin dul dregin á að Samarnir eru sundraðir og menningarkúgunin sem þeir hafa sætt hefur að sjálfsögðu eyðilagt mikið af því sem eyði- lagt verður. Í sögunum er pólitískri greiningu fléttað saman við þjóðsögur og goðsögur, oft á húmorískan hátt. Handsprengjur heilla ekki Hin bókin sem Finnar leggja fram heitir Marsípanhermaðurinn og er eftir finnlands- sænska rithöfundinn Ullu Lenu Lundberg (1947). Ulla Lena er frá Álandseyjum og bygg- ir söguna af marsípanhermanninum á bréfum úr eigu fjölskyldunnar. Í sögunni segir frá skólastjórahjónunum Leonard og Mörtu Kummel og börnum þeirra sem eru: Peter, guðfræðistúdent, Fröy og Göran sem eru menntaskólanemar og dótt- urinni, Charlottu, sem er fjórtán ára fegurð- ardís. Fjölskyldan býr í þorpi á suðurströnd Finnlands. Báðir yngri synirnir eru kallaðir í herþjónustu, fyrst berjast þeir í Vetrarstríð- inu, 1939, og í beinu framhaldi af því í heims- styrjöldinni síðari. Í stríðinu kemur í ljós hvað býr í Fröy og Göran, styrkurinn kemur í ljós hjá öðrum, veikleikarnir hjá hinum. Göran er á leið heim í leyfi þegar hann verð- ur fyrir því að pinninn hrekkur úr hand- sprengju sem hann hefur verið að fikta við í hugsunarleysi, hún springur í fanginu á hon- um og hann ferst. Lýst er á áhrifamikinn hátt hvernig sorgin og reiðin skiptast á í fjölskyldu þessa elskaða sonar sem deyr í herþjónustu en hvorki fyrir kúlum óvinar né á vígvellinum heldur vegna klaufaskapar og kæruleysis. Sorgin er líka blandin létti því að margt bendir til að Göran eigi eftir að verða til vandræða sjálfum sér og öðrum. Þessar blendnu tilfinn- ingar skapa mikla sektarkennd og samband foreldranna þolir það ekki. Í sögu Ullu-Lenu Lundberg er lýst hliðum á stríðinu sem sjaldan er talað um í stríðsbókum eftir karla; lýst er bið eftir því að eitthvað ger- ist, skorti á upplýsingum, leiðindum og firr- ingu frá ástvinunum heima. Það er athyglis- vert hvernig þessi saga Ullu Lenu kallast á við stórmerkilega skáldsögu Álfrúnar Gunnlaugs- dóttur Yfir Ebrofljótið sem út kom hér fyrir jól. Báðar bækurnar eru sögulegar skáldsögur sem fjalla um stríðin á undan heimsstyrjöld- inni síðari og lýsa raunverulegum bardögum en það örlar hvergi á upphafningu né fegrun og þá stendur aðeins eftir nístandi tilgangs- leysi þess arna. Kannski eru þessar friðarsög- ur viðbrögð við hryllingnum í fyrrverandi Júgóslavíu og því sem virðist vera vaxandi stríðsvilji hjá ríkjandi öflum. Friðartímar? Svíar leggja fram ljóðabókina Í dýrinu (I djuret) eftir Evu Runefelt (1953), litla en þunga ljóðabók um tímann og tilfinningarnar. Eva Runefelt setur bragð ofar öllum öðrum skilningarvitum, með bragðinu af elskhugan- um og tilverunni vill hún dvelja í skynjun sinni handan orða og raka. Ljóð eftir ljóð fjallar um þrána eftir að stöðva tímann, vera í núinu og renna saman við það. En þessi þrá finnst mér ekki nema að litlu leyti endursköpuð í þessum glæsilegu ljóðum, kannski eru þau of fáguð og skorin í merkingu vaxtarræktarmanna, of „rétt“ og of „ræktuð“. Enginn gæti sakað skáldsögu Peter Kihl- gård (1954) Þú hefur ekki rétt til að elska mig ekki (Du har inte rätt at inte elska meg) um að vera of fáguð eða rétthugsandi. Hvers konar titill er þetta eiginlega á bókinni til að byrja með? Allir vita að það er ekki hægt að skipa fólki að elska. Og þó. Það er ætlast til að for- eldrar elski börn sín. En enginn á eða elskar Jóhannes, vandræðaunglinginn sem saga Kihlgård segir frá. Hann er sautján ára, skap- andi, ómótstæðilegur og óþolandi, fullur af uppreisn og reiði en líka ást því að hann elskar kennslukonuna sína af öllu sínu hatursfulla hjarta. Hún er um þrítugt og enginn engill heldur. Það er skemmst frá því að segja að þau tvö flýja í „lánuðum“ bíl og sagan sem hefst á tveimur dularfullum hryllingssenum breytist í „road movie“ og þaðan yfir í býsna örvænting- arfulla ástarsögu sem stefnir í bull en endar í harmleik. Kihlgård hefur sagt í viðtali að hann velji tónlist við hverja sögu og þessi sé samin við rokklag með þremur hljómum og lagið er prentað í bókarlok. Ég er ekki viss um að það sé merkilegt en þessi hráa og ofbeldisfulla saga sest í blóðið á lesanda og tekur dag eða tvo að jafna sig á henni. Þú hefur ekki rétt til að elska mig ekki lýsir samskiptum ungs fólks sem er misnotað, reitt, ofbeldissinnað og til- finningahungrað og texti Kihlgård kallast á við bækur Mikaels Torfasonar og það rudd- araunsæi sem nú er augljóslega orðið nógu viðurkennt til að tilnefnast til Bókmennta- verðlauna Norðurlandaráðs. Öðruvísi stríð Á friðardaginn 8. maí 1945 fer unglings- skjátan Vera sem býr við Kirkjuveg í Osló upp á þurrkloft til að sækja þvott fyrir mömmu sína og ömmu. Maður smýgur út úr skugga, ræðst að henni aftan frá og nauðgar henni hrottalega. Níu þöglum mánuðum seinna fæð- ir hún dreng sem er skírður Fred. Hann er hálfbróðir sögumannsins Barnum í skáldsögu Lars Saabye Christensen (1953) Hálfbróðir- inn (Halvbroren). Af Fred stafar mikill ófriður í sögunni þó að hann sé fjarverandi mestan hluta hennar því að hann hverfur og kemur fyrst aftur 28 árum síðar. Í sögunni er uppvexti bræðranna á kalda- stríðsárunum í Osló lýst. Eldri bróðirinn er eins og persónugervingur þeirrar grimmdar og sektar sem fylgdi í kjölfar stríðsins inn í friðartímana. Yngri bróðirinn sem elst upp með myrk augu Freds hvílandi á sér verður misheppnaður handritshöfundur, alki sem getur hvorki lifað með sjálfum sér né gert eitt- hvað í sínum málum. Hann er hálfbróðir og hálfur í öllu sem hann gerir. Fyrsta kvik- myndahandritið hans heitir „Fitun“ og er svar hans við Sulti eftir Knut Hamsun. En vaxandi efnishyggja og velmegun allt í kringum hann helst í hendur við vaxandi vansæld og öm- urleika bæði í lífi hans og fjölskyldunnar. Á sinn eigin sérstaka hátt tekst Saabye Christensen að hefja sjálfskilning Barnum yf- ir sjálfsvorkunnsemi og upp í þá vandfundnu tragí-kómikk sem margir leita en fáir finna. Mín vegna hefði hins vegar mátt beita hinum fræga skurðarhníf á miðhluta þessarar 650 blaðsíðna bókar en sagan hefur slegið svo í gegn í Noregi að þegar þetta er skrifað hefur hún selst í 140 þúsund eintökum. Svo mikið hefur smásagnasafn Hans Her- bjørnsrud (1938) Við vitum svo mikið (Vi vet så mye) varla selst en í þessu safni eru þrjár langar smásögur sem gerast á landsbyggð- inni, en lýsa áframhaldandi martröðum heims- styrjaldarinnar og tilvistarkreppum sem orð- aðar eru einfaldlega svo: Við vitum svo mikið. Við skiljum svo lítið. STRÍÐ OG FRIÐUR – EF FRIÐ SKYLDI KALLA Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs eiga fjörutíu ára afmæli um þessar mundir og dómnefndin fundar hér í Reykjavík um helgina. Á morgun kl. 14 verður dagskrá þar sem dómnefndarmenn kynna norrænar bókmenntir í Norræna húsinu. DAGNÝ KRISTJÁNSDÓTTIR segir frá bókunum sem tilnefndar voru af hálfu Finnlands, Samalands, Svíþjóðar og Noregs til verðlaunanna 2002. Kari Aronpuro Eva Runefelt LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 9. FEBRÚAR 2002 15 MYNDLIST Árnastofnun, Árnagarði: Handrita- sýning opin þri.–fös. kl. 14–16. Til 15.5. Gallerí Skuggi: Guðmundur Tjörvi Guðmundsson. Klefi: Guðbjörg Hlín Guðmundsdóttir. Til 24.2. Gallerí Sævars Karls: Helga Kristrún Hjálmarsdóttir. Til 21.2. Gerðuberg: Þýskar tískuljósmyndir, 1945–1995. Til 17.2. Hafnarborg: Ásgeir Long. Inge Jen- sen. Til 11.2. Hallgrímskirkja: Þórður Hall. Til 20.2. Hús málaranna, Eiðistorgi: Haukur Dór og Einar Hákonarson. Til 1.3. Hönnunarsafn Íslands, Garðatorgi: Stólar Péturs B. Lútherssonar. Til 12.2. i8, Klapparstíg 33: Helena Hietanen. Til 2.3. Íslensk grafík, Hafnarhúsinu: Ásrún Tryggvadóttir. Til 16.2. Listasafn Akureyrar: Íslensk mynd- list 1965–2000. Til 24.2. Listasafn ASÍ: Stólar Péturs – Stóla- hönnun í 40 ár. Til 12.2. Ragna Sig- urðardóttir, Sigríður Ólafsdóttir, Inga Þórey Jóhannsdóttir. Til 17.2. Listasafn Einars Jónssonar: Opið alla daga, nema mánudaga, kl. 14–17. Listasafn Íslands: Úr eigu safnsins – fjórar sýningar. Til 14.4. Listasafn Rvíkur – Ásmundarsafn: Svipir lands og sagna. Til 10.2. Listasafn Rvíkur – Hafnarhús: Bernd Koberling. Til 3.3. Breiðholtið frá hug- mynd að veruleika. Til 5.5. Listasafn Rvíkur – Kjarvalsstaðir: Níels Hafstein og Sólveig Aðalsteins- dóttir. Til 24.2. Innsetning Hannesar Lárussonar. Til 1.4. Jóhannes S. Kjar- val. Til 31.5. Listasafn Sigurjóns Ólafssonar: Kyn- legir kvistir. Til 5.5. Ljósmyndasafn Reykjavíkur: Guð- mundur Ingólfsson Til 24.3. Norræna húsið: Veflistarkonan Ann- ette Holdensen. Til 17.2. Þjóðarbókhlaða: Eygló Harðardóttir. Til 8.3. Bækur og myndir 35 erlendra höfunda. Til 17.2. Björg C. Þorláks- son. Til 1.3. Upplýsingamiðstöð myndlistar: www.umm.is undir Fréttir. TÓNLIST Laugardagur Grensáskirkja: Kristín R. Sigurðar- dóttir, Ildikó Varga og Clive Pollard. Kl. 16. Sunnudagur Gerðuberg: Ingveldur Ýr og Richard Simm. Kl. 16. Neskirkja: Sinfóníuhljómsveit áhuga- manna. Daði Kolbeinsson. Kl. 17. Salurinn: Kammertónleikar. Kl. 20. Ýmir: Hans Zomer bassa-baríton, Gerrit Schuil, píanó. Kl. 16. Mánudagur Listasafn Sigurjóns Ólafssonar: Myrkir músíkdagar. Tónlistardeild Listaháskóla Íslands. Kl. 20. Þriðjudagur Íslenska óperan: Hulda Björk Garð- arsdóttir, Ólafur Kjartan Sigurðarson, Steinunn Birna Ragnarsdóttir. Kl. 12:15. Salurinn, Kópavogi: Arndís Halla Ás- geirsdóttir, sópran, og Holger Grosch- opp, píanó. Kl. 20. Miðvikudagur Norræna húsið: Guðrún Birgisdóttir, Pétur Jónasson. Kl. 12:30. LEIKLIST Þjóðleikhúsið: Með fulla vasa af grjóti, sun., mið., fim. Syngjandi í rigningunni, lau., fös. Anna Karenina, fim. Hver er hræddur við Virginíu Woolf?, sun., fim. Karíus og Baktus, lau., sun. Borgarleikhúsið: Boðorðin 9, fös. Blíðfinnur, lau. Með vífið í lúkunum, lau. Fyrst er að fæðast, sun., fös. Beð- ið eftir Godot, sun., fös. Jón Gnarr, fim. Píkusögur, lau. Gesturinn, lau., fös. Íslenska óperan: Leikur á borði, fös. Möguleikhúsið: Lóma , fös. Skuggal., sun., mið. Völuspá, mið. Ásgarður: Snúður og Snælda: Í lífsins ólgusjó, Fugl í búri, mið., fös. Nemendaleikhúsið: Íslands þúsund ár, lau., þrið., fös. Leikfélag Akureyrar: Slavar, lau., fös. MENNING LISTIR N Æ S T U V I K U

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.