Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
. 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						12
MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 12. MAÍ 1967.
Dr. Jón Dúason
MÉR sem þessacr línur rita barst
díyrir nokkrum dögum fregnin
nm lát vinair míns, dr. Jóns Dúa-
sonar. Eigi gat þekn sem kunn-
ogir voru Jóni komið á óvart að
frétta um endadægur hans. Þessi
brausti og sterkbyggði maður
hafði um allllangt skeið átt við
aerna vanheilsu að stríða og á
þessu tímabili dvalið langdvöl-
um á sjúkrahúsi, lengst á Vífils-
Ittöðum.
Engum getur dulizt er fylgzt
hefir nokkuð með lífsstarfi dr.
Jóns Dúasonar að með honum er
borfinn af sjónarsviðinu víð-
•ýnn og skaxpskygn hugsjóna-
Diaður, sem gæddur var með yf-
írburðum þeim áhuga og andans
orku, sem hvarvetna ryður sér
¦ér braut þar sem henni er beint
að og skilur eftir afrek sem lögð
*ru í lófa samtíðarinnax.
Við Jóni Dúasyni blöstu að
loknu hagfræðinámi, á viðreisn-
ar og framfaraöld, ótal mögu-
leikar til fjár og frama óg neytti
hann þess um nokkurt skeið og
varð að vonum vel ágengt. Með
örku hans, ásfcundun og athafna-
þrá vacrð honum hvert starf létt-
"* ur leikur. En hverjum manni
sem gæddur ex hugsjónum og
hetjulund er þannig varið að sá
ttrengurinn sem sterkastux er í
hugsfcoti hans gerir út um það að
hvaða lífsstarfi skuli orkunni
varanlega beint. Og hér gekk
Jón Dúason sem endranær heill
©g óskiptur til verks. Fræði-
mennskan varð fyrir valinu. ís-
lendingum hefir á öllum öldum
1 sögu lands vors verið í blóð
borin sagnritun um land sitt og
þjóð og nágranna sína í austri og
vestri. Hefir þessi sagnritun
varpað miklum og varanlegum
bjarma á þjóð vora, og hefk sá
hróður flogið á vængjum vind-
anna um víða vegu.
Eftk að dr. Jón Dúason hafði
tekið þá ákvörðun að helga sig
fræðimennskunni, hvarflaði hug-
ur hans í vesturátt að landnámi
íslendinga á Grænlandi og að lífi
©g lífsháttum landa vorra þair.
Um þetta efni hefir dr. Jón Dúa-
son skrifað stórmerk rit, Réttar-
« ítöðu Grænlands og Landkönnun
og landnám í Vesturheimi. Segja
má að dr. Jón Dúason hafi gert
það að Mfsstarfi sínu að kanna
bessi má'l til hlýtax.
Leiddi þessi rannsókn til þess
«ð dr. Jón hafði fyrir því óbif-
anlega sannfæringu að réttur
vor til Grænlands hefði aldrei
sofnað. Eru rök hans fyrk þessu
mjög rík og sannfærandi. Hafa
rit þessi hlotið opinbera viður-
kenningu hér á landi og í Noregi.
Alþingi hefk um alllangt árabil
veitt fé til útgáfu rita þessarra.
Auk hins sögulega réttar voirs
t£l landsins þá sá Jón Dúason af
fkarpskyggni sinni að Grænlend
ingar mundu þegar þek risu upp
«f stígi villtrar veiðiemnnsku er
lætur hverjum degi nægja sína
*¦ Jjjáningu og færu, að hætti sið-
menntaðra þjóða, að hugsa fyr-
ir morgundegkuim, þá mundu
þeir aftur leita uppruna síns.
iÞetta hefir komið á daginn.
Grænlendinguan skilar nú vel
éfram á brautum manndóms og
menningar. Upp er að rísa í land
inu hagnýting jarðargróðans og
viðleitni sýnd til þess að hlúa að
honum. Fjárrækt Grænlendinga
íærist í aukana. Féð var sótt til
íslands og öll fræðsla þekra í
íjárrækt er hingað sótt. Græn-
lenzkk bændur gera nú út leið-
angra til íslands og það færist
með hverju árinu sem líður í
vöxt að bændur þar í landi sendi
ayni sína til námsdvalar á ís-
landi, í annað hús er ekki að
vénda í þessum efnum, enda
kemst ekkert land, að því er
•taðhætti snertk, nær Grænlandi
en fsland.
Þarna mætast Grænlendingar
og íslendin.gar aftur. Landnám
vort á Grænlandi birtist hér,
fyrir sjónum vorum, í nýrri
mynd.
Við  sfcrendur  Grænlands   eru
euðug fiskimið eigi síður en við
• Btrendur     íslands.      Hagsmunír
landanna  gætu  því   legið  mjög
vel saman, að því er tekur til
hagnýtingar og gæzlu þessarra
verðmæta, þeirrair auðlegðar sem
í hafinu býr.
Eins og fslendingax hafa tek-
ið að sér að veita Grænlend-
ingum fræðslu í nútíma fjár-
rækt og að styðja þá og styrkja
með ráði og dáð til velfarnaðar í
þessum nýja atvinnurekstiri
þekra, eins væri það án alls efa
hagkvæmt fyrk grænlenzka sjó-
menn að kynnast sjósókn íslend-
inga og veiðiaðferðum þeirra og
þó einkum og sér í lagi gæzlu
landhelginnar og fræðslu um
gildi hennar til verndar fiskstofn
unum. Grænlendingar fara áreið
anlega mikils á mis með því að
njóta ekki samstarfs við fslend-
inga um fiskveiðar, því á því
sviði væru þeim ekki síður í té
látin þjónusta en í fjárræktinni.
Skoðun dr. Jóns Dúasonar um
samruna landanna stjórnarfars-
lega og atvinnurekstrarlega var
vissulega á réttum rökum reist.
Endurnýjun foxnra kynna og
skyldleika mundi án alls efa
leggja báðum þjóðunum blessun
í skaut.
Verk dr. Jóns Dúasonar standa
í þjóðlífi voru sem óbrotgjarn
minnisvarði á leiði þessa þjóð-
holla hugsjónamanns og til
þeirra er tegt að grípa á gæfu-
stund.
Pétur Ottesen.
f.  30.7.  1888 -  d.  5.5. 1967.
Nú er hann dáinn þessi ósér-
hlífni, óþreytandi og herskái
fræðameistari, er jafnan var í
'stöðugri leit, innanlands og utan,
að nýjum fróðleik og sönnunar-
gögnum um siglingaafrek for-
feðra vorra, landafundi og land-
nám, og sem með einurð og rök-
festu barðist eins og ljón fyrix
Viðurkenningu á réttindum þjóð-
ar sinnar á erlendum vettvangi.
Það er með ódæmum hvað
mikið liggux eftix hann í pxent-
uðu og xituðu máli, um þessi
efni, þegax athugað er, hvað
víða og nákvæmlega hann leit-
aði fanga. Viðuxkennd ex sú
nákvæmni sem hann tamdi sér
með því að birta jafnan orð-
xétta texta þá er hann sótti í
heimildir, þannig að hver og einn
gæti dregið þar af sínar eigin
alyktanir. Sjálfur hafði Jón á-
kveðnar skoðanir í hverju máli,
sem hann var ódeigur að leiða
xök að, ef. svo bar undir, sem
ekki vax ósjaldan, eins bjaxtsýnn
og stóxhuga, sem hann var. Hafði
hann þá jafnan mörg spjót á
lofti fyrk hvert eitt sem að hon-
um var beint.
Frægastur varð hann fyrir það,
er hann 1928 varði doktors rit-
gerð „Um réttarstöðu Grænlands
•á miSöldum" við háskólann í
Oslo gegn færustu þjóðréttar-
fræðingum Norðmanna og Dana
sem ákveðnk voru í því að
sleppa honum ekki léttilega í
gegn. En Jón Dúason hafði á
Teiðum höndum rökrétt svör við
öllum mótbárum og vax sæmdur
doktorsnafnbót í þjóðréttarfræð-
um, þótt hann hefði ekki laga-
nám stundað. Hann var Cand-
polit frá Kaupmannahafnarhá-
skóla, en að því námi loknu hafði
hann sérstaklega kynnt séx hag-
fræði og bankamálefni.
Dr. Jón Dúason ex Skagfkð-
Ingur að ætt og uppxuna og
stundaði bæði sjósókn og land-
búnaðarstörf í uppvextinum eins
og margk aðrk hans sveitungar
og jafnaldxax. Hann ólst upp í
föðuxgarði og vaxð snemma ham-
hleypa til allxa verka, námfús
og framgjarn og mjög um fram
aðra unga menn sakir vænleiks
og þroska og var hann því
snemma settur til mennta.
Foreldrar hans voru Dúi Krist-
inn Grímsson bóndi að Langhús-
um í Fljótum og síðar að Kraka-
Völlum og kona hans Eugenia
Jónsdóttir Norðmarm. Voru for-
feður hans margk kunnir mann-
•úðar- og manndómsmenn. Þá var
hann í ætt við ýmsa andans jöfra
eins og Jónas skáld Hallgrímsson
og Einar skáld Benediktsson
ennfremur ýmsa þekkta forystu
menn um veraldleg og andleg
mál núlifandi eða nýlátna. Jón
á tvo bræður á lífi Karl útvegs-
mann í Njarðvíkum og Sæmund
kennara og eina systur Katxínu.
Þó Jón Dúason hefði í upp-
hafi lagt sérstaka stund á hag-
fræði og viðskiptafræði, þá urðu
það önnur viðfangsefni, sem
urðu hans ævistarf. Sagnfræðina
'og þjóðréttarfræðina lagði hann
ekki stund á fyrr en að öðru
námi loknu.
En þá var eins og opnaðist
fyrir honum nýr heimur. Honum
urðu siglingar landsmanna og
landafundknir sérstaklega hug-
stæðir, og þá alveg sérstaklega
Xéttarstaða Grænlands og auð-
æfi nærliggjandi fiskimiða,
Sennilega er óhætt að fullyrða
að enginn maður, hvorki fyxx né
síðax, hafi betux kynnt séx þessi
mál eða skrifað meira um þau,
enda mun hvergi að finna á ein-
um stað nákvæmari og meiri
heimildir um þessi mál en í rit-
um dr. Jóns Dúasonar. Þau
tnunu verða eftirkomendunum
óþrjótandi fræðauppspretta um
þessi efni og óvíst að nokkrk
geti þar bætt við eða aukið.
Þangað hafa margir innlendk og
erlendir fræðimenn sótt undk-
stöður sinna fræða um þessi efni
•og margk þeirra tekið upp kenn-
ingar Jóns um byggðir foxn ís-
lendkvga í Vestuiheimi, er hann
telur að ennþá muni víða finna
tnerki, einnig í gamallri blóð-
blöndun við þarlands fólk.
Nægir þar að benda á ný-
komna fyrstu bók af allsherjar-
sögu Kanada eða Norður-Amer-
íku, sem ritstýrð var af prófessor
Tryggva J. Oleson, en hann get-
ur þess í formála, að hann hafi
sótt margt til dr. Jóns og rita
hans um landafundi of landnám
íslendinga í Vesturheimi hafi
orðið sér sérstakux hugðar heim-
Ur enda hafi hann tekið að sér
*að þýða allt þetta mikla verk
dr. Jóns yfk á enska tungu.
Dr. Jón Dúason lætur eftir
teig óhemju mikið af ritverkum
þrentuðum og óprentuðum. —
Veigamestu rit hans, sem þegar
hafa verið prentuð og snúið á
erlend mál er Landkönnun og
landnám fslendinga í Vestur-
heimi og Réttarstaða Grænlands
nýlendu íslands, en blaðsíðutal
þekra skiptk þúsundum, auk
margra annarra rita og fyrix-
lestxa.
Maigt er þó ennþá í handiiti,
en hann mun hafa ánafnað
Landsbókasafninu handiit sín.
Dr. Jón naut mikilla vinsælda
þjóðrækinna landa sinna fyrir
íræðistörf sín og einarðlega bar-
'áttu, en hann átti líka harða
Imótstöðumenn sem hlífðu honum
lítið vegna skoðana hans. Segja
!má, að hann hafi staðið í stöð-
Ugu stríði um hugsjónamál sín
Sérstaklega vegna kröfu sinnar
um eignarrétt eða umráðarétt
íslendinga yfir Grænlandi
Hann varð fyrir miklum von-
brigðum þegar Alþingi lét vera
að mótmæla hjá Sameinuðu
þjóðunum innlimun Dana á
Grænlendingum þrátt fyrk ein-
dregin mótmæli og ákveðnar
óskir sjómannasamtakanna og
íjölmenns Alþýðusambandsþings
¦sem þá stóð yfk 22. nóv. 1954.
Það var líka mikið áfall fyrir
hann skömmu síðar er hús það,
sem hann bjó í brann til kaldra
kola. Missti hann í þessum bruna
allar eigur sínar þar á meðal
mikið af bókum og nýjustu upp-
lögum bóka sinna, en dýrmæt-
Ustu handritunum tókst með
naumindum að bjarga.
Þetta hafði mikil áhrif á
heilsu hans sem hrakaði stöðugt
úr þessu. En hann átti líka sínar
sigurstundk. Ein slík var þegar
landafundir íslendinga í Vestur-
heimi fengu þar opinbera viður-
kenningu. Þá vax honum það
tiaust, hvað maigir létu í Ijósi
stuðning sinn við hann.
Sérstaklega var hann mikils
metinn af íslenzkri sjómanna-
stétt, sem bæði var honum þakk-
lát fyrk að halda svo vel á lofti
afrekum hinna fornu siglinga-
garpa og þá ekki síður fyik sktif
hans um fiamtíðarmöguleika sjó-
Sóknar og fiskveiða á Giæn-
lenzkum miðum og undruðust
menn skilning hans og framsýni
í þeim málum, þegar þeii seint
og síðar fundu hvað hann hafði
haft létt fyiir sér. En í þeim
efnum eru kenningar hans orðn-
ar sönnuð vísindi.
Málgögn sjómanna voíu hon-
um ætíð opin og sjómannasam-
tökin sendu oft Alþingi og ríkis-
'stjórn bænarskrár og áskoranir
málefnum hans til stuðnings.
Eftir brunann buðu sjómanna-
'samtökin honum hvíldarvist á
Hrafnistu, sem þá var nýopnuð.
Þangað voru líka bókaslitrurnar
og handritin send, sem sköruð
voru út úr eldinum, meðan rann-
sókn fór fram á því hverju mætti
fojarga.
A Hrafnistu fann hann ekki
hægilegt næði til rannsóknar-
Starfa sinna og ritmennsku. Hann
tflutti því burtu og nær Lands-
bókasafninu þegar honum fannst
heilsa sín leyfa. En hann náði
'aldrei aftur fullu starfsþreki.
Þegar hann svo veiktist aftur,
en hann leið mest af asma, fékfe
hann dvalarvist að Vífilstöðum.
Þar dvaldi hann síðustu árin og
Var hann oftast rúmfastur en
alltaf sískrifandL
Það var honum og jafnan mik-
ill styrkur, hvað margk mætir
Tnenn veittu honum stuðning,
sérstaklega á Aliþingi. Má þar
nefna Jón Þorláksson fyrium
íoisætisiáðherra og Benedikt
Bveinsson Alþingisforseta en
langmestan stuðning mun þó
þingskörungurinn og bændahöfð-
'inginn Pétur Ottesen hafa veitt
honum bæði utan Alþingis og
innan.
f hinu merka yfkliti, sem Pét-
ur Ottesen birti í Morgunblað-
inu 2. des. 1958 í tilefni af 40
lára afmæli fullveldisins, sagði
hann meðal annars. ,,Hér hefux
það skeð, sem einstakt er nú á
siðari árum, að íslenzkur fræði-
tnaður, dr. Jón Dúason, hefur
¦gert það að lífsstarfi sínu að
ikanna þessi mál til hlítar og
komist að þeirri niðurstöðu, að
iréttur vor til Grænlands hefur
ekki rofnað, og að vér eigum
einir, en engir aðrir, réttarfars-
lega séð tilkall til landsins".
Hefur Pétur Ottesen einnig á
taargan annan hátt sýnt stuðning
sinn við málefni dr. Jóns Dúa-
sonar og þá ekki sízt vegna
fræðslu hans um fiskisvæði.
Nú eru, því miður margir til
moldar gegnir, er bezt þekktu
til starfa Jóns Dúasonax, en hin
rnestu fxæðkit hans munu veiða
honum eilífui minnisvarði ásamt
þeirri viðurkenningu merkra er-
lendra vísindamanna, er hann
hefur hlotið og hans hafa getið'
í ritum sínum.
Við, sem áttum því láni að
fagna að kynnast hinum látna
persónulega og fengum að njóta
trúnaðar hans, munum ætíði
rninnast hans með sérstöku þakk-
læti og reyna að láta merki hans
ekki niiður falla.
Hann var þjóð sinni einlægur
'sonur, sem með verkum sín-
Um hefur lagt grundvöll að
traustri þekkingu á íslenzkri
sögu og manndómslegum við-
horfum, síálfum áskyldi hann sér
ekkert, en þjóð sinni og ættjörði
'allt.
Megi minning hans lífa.
f        \      Hourý Hálfdansson.
JÓN Norðmann Dúason var
fæddur að Langhúsum í Fljót-
um ao. júlí 18S8. Foreldrar hans
voru hjónin Eugenia Jónsdóttir
Norðmann og Dúi Kristján
Grímsson, bóndi þar og síðan á
Krakavöllum .
Jón ólst upp með foreldrum
sínum.
Ungur að aldri hóf hann a8
stunda jarðabætur með hest-
verkfærum í samvinnu við Sæ-
mund Sigfússon, og eftk leið-
sögn hans. Jón varð fyrsti mað-
ur í sinni sveit, ásamt Sæmundi,
sem átti plóg og plóghesta og
beitti plógi í jörð.
1907 hóf hann skólanám, og
settist þá í 1. bekk Gagnfræða-
skólans á Akureyri. 1 skóla
reyndist hann mikill námsmað-
ur og tók öll sín próf með 1.
einkunn, eða ágætiseinkunn og
stundum var hann dux í sínum
bekk. Og í bókahillunni hans
söfnuðust saman bækur er hann
hlaut að verðlaunum fyrir náma
afrek.
Er hann var í Menntaskólan-
um í Reykjavík vann hann á
Blikastöðum á sumrin. Og þar
átti hann síðan æfinlega athvarf
allt til æviloka.
Jón varð stúdent 1913 með 1.
einkunn, cand. phil 1914 með
ágætiseinkunn, cand. polit frá
Hafnarháskóla 1919 með 1. eink-
unn.
1928 var honum veitt doktors-
nafnbót, Dr. juris, við Oslóarhá-
skóla fyrk ritgreð um réttax-
stöðu Gxænlands.
Að loknu baáskólanámi viann
Jón í nokkui ár í skiifstofu
danska innanríkisiáðuneytisins.
En síðan vai hann embættislaua
aia ævi og gaf sig að ritstörf-
um
í æsku voru bindindismál
hans mestu áhugamál. Og raun-
ar voru áhugamál hans þá mörg
og margþætt, Hann reit margar
hugvekjur um bindindisstarf-
semi og var bindindismaður alla
ævi.
Eitt af áhugamálum hans var
endurheimt Grænlands. Og það
mál tók smám saman hug hans
allan. Öllum seinni árum ævi
sinnar varði hann til rannsókna
og ritstarfa um réttarstöðu Græn
lands. Og í því stjaxfi naut bann
alla tíð samstöðu og uppörvun-
ax merkra manna.
Það er orðið mikið sem Jón
hefk skrifað. Og í gegnum það
allt skín þrá og vilji til að efla
veldi og velgengni íslands.
Þegax frá eru skilin fyrstu
Grænlandsgrekiar hans, eru rit
hans lika mörkuð velvild tfl
Grænlendinga. Hann heldur þvi
fram að Grænlendingar séu is-
lenzkk að upxuna í aðra ætt-
ina, ef svo má að orði komast,
að íslenzk byggð í Grænlandi
hafi aldred eyðst, heldur aðein*
blandast  vestrænu  fólki.
Fólkið beggja vegna Græn-
landshafs eru Islendingar. Græn
land á ekki að vera kúguð hjá-
leiga, heldur viðauki við Island,
íslenzk nýlenda. Það er þetta ný
lenduorð sem miargir misskilja.
Þeim er efst í huga nýlendukúg-
un stórþjóðanna.
Til eru líka menn sem tala
um sjálfsákvörðunarrétt Græn-
lendinga. En að óbreyttum að-
stæðum er það dautt mál i
munnd fslendings. Meðan Græn-
land er dönsk eign er varla að
ræða um sjálfsákvörðunairrétt.
Jón vax ókvæntur og barn-
Jaus. Og á síðari árum ævi sinn
ar var hann einrnana maður.
Oli það mestu um hrjúf og við
kvæm skapgerð svo og það, að
hann var heilsuveili og þjáðist
af erfiðum sjúkdómum.
En alla tíð átti hann miarga
einlæga vind, sem voru boðnir
og búnir að hlúa að honum, ef
hann vildi þiggja það. Sú sveit
vax fjölmennari en svo, að ég
kunni skil á henni. Marga væxi
astæða til að nefna, þó ég nefni
aðeins ein hjón, Elínboigu skáld
konu og séxa Ingimar. Þau
hlúðu mjög mikið að Jóni og
hann vax sérstaklega samrýnd-
ur þeim.            \
\      Karl
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32