Tíminn - 29.08.1961, Blaðsíða 11

Tíminn - 29.08.1961, Blaðsíða 11
TIMI N N, þrrojuflaglnn 29. agust i-joi. Anna Þórhaiisdóttir, söngkona: LANGSPIL Langspil er fornt, íslenzkt hljóð ' færi, sem notað var af alþýðunni • í 3—4 aldir, en fyrir 70—80 ár- ¦ um hvarf það smátt og smátt úr - íslenzku þjóðlífi, og hefur mér vitaniega ekki verið notað á þess- ari öld. í riti Bjarna Þorsteinsson- ar, prófessors, „Þjóðlegt sönglif á íslandi", segir svo: Fyrir aldamót mun svo gott sem alls staðar hafa verið hætt að nota langspil, og úr þessu má telja íslenzku fiðluna ' og langspil meðal forngripa ; vorra." Langspil er afkomandi og arf- taki íslenzku tveggja strengja fiðl- unnar, sem verið hefur heima- hljóðfæri landsmanna enn þá leng- ¦ur en langspilið. Skyldleiki með þessum hljóðfærum er greinilegur, meðal annars liggja þau bæði á borði, þegar leikið er á þau. Mörg önnur hljóðfæri hafa einnig verið notuð hér á landi, sem eftirfar- - andi vísa sýnir: . Smiður bezti, vanur til veiða, vistast hjá honum allar listir , fiðlu, simfun, fer hann tíðum, fiol, hörpu, langspil, gígju, kirurgus er mörgum meiri maður tryggur, vel ættaður, orðsnotur, skáld, allvel lærður Árni kveður um Jónsson Bjárna. Árni Böðvarsson skáld. (f. 1713) orti vísu þessa til Latínu-Bjarna (f. 1716), sá maður var ættaður' úr Fljótum. í bók, sem gefin var út á Hól- um árið 1612 og heitir Anatome .Blefkeniana, segir Arngrímur, Jónsson hinn lærði: Hvað sönglist og lagfræði snertir, hafa landar mínir verið svo vel að sér, að þeir hafa búið til hljóðfæri upp á eigin spýtur og tekizt vel." Eigi er ósennilegt, að hinir högu, rokkasmiðir. og útskurðarmenn hafi verið okkar hljóðfærasmiðir á fyrri tímum og hafi í samráði við söngfróða menn getað fullgert hljóðfærin. Sá maður, sem fyrst minnist á langspil í gömlum bók- um, var fornfræðingurinn Jón Ól- afsson frá Grunnavík (1705— 1779). Hann kemur einnig við sögu íslenzkra þjóðlaga. í sóknarlýsing- -unum árið 1840, er skýrt frá því, að langspil hafi verið mörg í land- inu, og að margir hafi kunnað að • leika á þau. í Hítarnessókn á Mýr- um, sem var fámenn sókn, hafi átta manns kunnað að leika á langspil. Nokkru eftir miðja 19. öld fer að dofna yfir kunnáttu manna að spila á langspil. Var þá leitað til Ara Sæmundsen, Akur- eyri, sem var söngfróður maður. Hann gaf út litla kennslubók árið 1855, „Leiðarvísir til að spila á langspil". Ritið var prentað í prentsmiðju Norður- og Austur- "umdæmis á Akureyri. Eftir þess- ari bók geta menn smíðað lang- spil og lært að leika á það. í þess- ari bók er teikning af langspih, sem hefur nákvæman nótnastokk, með krómatiskum skala. Fiðlurn- ar höfðu ekki nótnastokk, en lang spilin ávallt. Þetta nótnaborð hafði ýmist diatóniskan eða krómatisk- an skala, nóturnar voru aðgreind- ar með látungsþynnum. Langspil 'eru smíðuð úr furu, en takkarnir þrír, sem strengirnir voru stemmd ir með, voru úr ahorni. Skrúfu- hausinn og nótnastokkurinn var úr einhvers konar harðviði. Hljóð- færið lítur út eins og langur kassi, breiðari í annan endann. með bognu útskoti. Á kassalokinu eru tvö hljóðop sitt í hvorum enda. ¦ Nótnastokknum er komið fyrir „langsum á þeirri brún langspils- ins, sem nær manni er, og er melódíustrengurinn strengdúr yfir nótnastokkinn. Á hann er þrýst með þumalfingri á hinar ýmsu nót ur, þegar spilað er. Melódíustreng ^urinn er stemmdur í C í einstrik- aðri áttund (octava), en undir- leiksstrengirnir eru stemmdir í F í litlu áttund, þeir eru samhljóma. Þegar strokið er á alla þrjá streng ina samtímis, kemur fram fimm- undarhljómur. Notaður er gamal- dags bogi með hross'hársstrengj- um, á þá er borin myrra. Tónkvísl er höfð til að stemma strengina eftir, og er mjög nauðsynlegt, að þeir séu rétt stemmdir. Langspil hafa verið með ýmiss konar stærðum, og má deila um, hver er bezt, en gæta skal þess, að nótnastokkurinn sé í réttu hlut falli við hljóðfærið. Bogadráttur er þversum á strengina, aldrei á ská. Vatnsenda-Rósa kvað: Netta fingur venur við, veifar slyngur korða — hjartað stingur, fær ei frið, fallega syngur langspilið. Þann 4. júlí s. 1. söng ég og spilaði á langspil fyrir norska út- varpið í Osló. Þessum söng verður útvarpað bráðlega þar. Þann 20. júlí kom ég til Reykjavíkur með langspilið mitt, frá Kaupmanna- höfn. Það mun vera það eina not- hæfa, sem mér er kunnugt um. Þennan kostagrip lét ég smíða hjá Hjortbræðrum á Strikinu í Kaupmannahöfn. Fiðlusmiðurinn, Svend Jensen, sýndi mikinn áhuga 'fyrir, að þetta verk tækist vel. og það er honum mest að þakka. að ég gat hrint því í framkvæmd, að fá svona fallega smíðað langspil. Smíðin tók tvo mánuði, það var margs að gæta, þegar verið var að endurvekia þjóðarhljóðfærið. Margar spurningar voru óleystar, þó að hljóðfærið væri fullsmíðað. Hvernig á að stemma langspil, var spurt, hvernig á að spila á það, og hvað er notað til að spila með? Meðan á smíðínni srtóð, hafði ég kynnt mér þessi atriði í bók Ara Sæmundsen. Eigi leið á löngu áður en hægt var að heyra óm langspilsins að nýju, og er sú stund ógleymanleg fyrir okkur Svend Jensen. Tveir aðrir menn voru mér einnig hjálplegir, dr. Glan, forstjóri safnsins „Musik historisk Museum" í Breiðgötu, sem leyfði mér að smíða eftir þeirri beztu fyrirmynd af lang- spili, sem safnið átti. Það á þrjár tegundir. Langspil þetta var smíð- að árið 1770, og segir í safnskránni að það hafi verið smíðað eftir því eina, sem til var á f slandi af þeirri ¦ tegund. Hinn var prófessor Jón Helgason, sem vísaði mér á, hvar langspil var að finna í Kaup- mannahöfn og einnig, hvar ég gæti fengið leiðarvísi Ara Sæmundsen, en hann var í Konungsbókhlöð- unni. Miðaldarhljóðfæri eru stórv merkileg og hafa sína sögu að segja. Af þeim má ráða ýmis þjóð-i areinkenni og sama má segja um þ.ióðlög. Hljómur langspilsins er| angurvær og tregablandinn. Að s.iálfsögðu er langspil frumstætt,' vegna þess að á því er ekki nema| ein áttund, og strengirnir eru að-! eins þrír. En það er tónfyllra en' mörg önnur miðaldarhljóðfæri. ogi í því er íslenzkur þjóðartónn frá umliðnum öldum. Það hefur verið notað við sálmasöng og vísnasöng. Engum dylst, hversu mikill menn- ingarauki það hefur verið að eign- ast þetta hljóðfæri fyrir þá, sem hafa kunnað að fara rétt meÖ það. Það hefur eflt sönglíf í landinu og veitt ánægju. Söngur gleður og göfgar. Stundum þungbær þögnin er þrauta lífs á vöku. alltaf lifnar yfir mér. ef ég raula stöku. Langspilið er þjóðarartui. sem Hljómsveittn „Fjórlr fjörugir" frá Siglufiröi, ásamt söngvaranum Þorvaldi Halldórssyni. TallS frá vinstrl: — Hlöður Biarnason, píanó, Sverrir Sveinsson, trommur, söngvarinn Þorvaldur Halldórsson, Steingrímur Lillien- dahl, gítar, og hljórhsveitarstjórinn, Steingrímur Guðmundsson, saxófónn. dæma um, en hingað til hefur eng- inn kvartað. — Er eitthvað sérstakt á prjón- unum hjá ykkur áður en þið hætt- ið í haust? — Já, meiningin er að fara í 10 daga hljómleikaför á vegum hótel- stjórans suður um land og verður byijað í Borgarnesi 25. ágúst, síð- an verður haldið á Snæfellsnes og víðar. > „Fjdrir fjörugir" Undirritaður, sem staddur var á Siglufirði á dögunum, brá sér á dansleik að hótel Höfn, þar sem hljómsveitin „Fjórir fjörugir" leik- ur fyrir dansi, ásamt söngvaranum Þorvaldi ¦ Undirrituðum þótti á- stæða til að taka hljómsveitar- stjórann, Stemgrím Guðmundsson, i tali. I — Segið mér, Steingrímur, hve-| nær er hljómsveitin stafnuð? — Hún er stofnuð sumarið 1957 og lék þá í Alþýðuhúsinu hér á Siglufirði undir nafninu „Tóna-, tríó" og var hljóðfæraskipan þá: píanó, harmonika og trommur. Ár- ið eftir bættist svo einn maður í hópinn með gítar og tókum við þá upp nafnið „Fjórir fjörugir". í sumar réðum við svo til okkar söngvarann Þorvald Halldórsson. — Er hljómsveitin starfandi allt árið? — Nei. Aðeins yfir sumarmánuð ina — skýringin er sú, að þrír okk ar eru fjarverandi úr bænum yfir veturinn, tveir við nám, annar við læknanám, hinn við menntaskóla- nám og svo ég, sem er búsettur í Reykjavík. — En hafið þið ekki leikið víð- ar en hér í bænum? — Jú, í fyrrasumar fórum við mikið ur bænum, t. d. til Ölafs- fjarðar, Sauðárkróks, Blönduóss, svo að eitthvað sé nefnt, en í sum- ar höfum við verið samningsbundn ir við Pál Jónsson hótelstjóra á hótel Höfn, en þó fengum við tækifæri til' að leika á fyrsta opin- bera dansleiknum í „Tjarnarborg", hinu nýja félagsheimili Ólafsfirð- inga og eigum við það lipurð Páls hótelstjóra að þakka. — Jæja, „Fjórir fjörugir", berið, þið það nafn með rentu? — Það verða dansgestirnif" að Ég þakka Steingrími góð og greið svör og\nú ómar lagið „My Grandfather's Clock" um salinn og er dansað af miklu fjöri. — H.B. Ályktun (ræðsluráðs Akraness Laun kenrtara eru óviðunandi hefur verið vanræktur. Hér er verkefni fyrir Þjóðminjasafnið, byggðasöfn. tónlistarskóla. Fyrst og fremst þurfa menn að eignast fyrirmyndir, svo að hagir heimilis feður og aðrir áhugamenn geti smiðað sin hljóðfæri sjálfir, líkt og forfeðui vorir gerðu. Norska hljóðfærið „langeleken" er annað hljóðfæn. Þó að lögunin sé lík og nafnið einnig, má eigi blanda þessum tveimur hljóðfær- um saman, þau eru óskyld á svo margan hátt. Reykjavík. 23.8. 1961. Anna Þórhallsdóttir. söngkona."^ Eftirfarandi ályktun var samþykkt á fundi fræðsluráðs Akraness 24. júlí síðastliðinn. „Eins og háttvirtri fræðslu- málastjórn er kunnugt, er mjög miklum erfiðleikum bundið að fá ráðna vel mennt- aða og hæfa kennara f stöður við barna- og gagnfræðaskóla. Augljóst virðist, að ýmsir góðir hæfileikamenn leiti frá kennslu til annarra starfa, og virðast það einkum launak{or kennara, sem því valda, en segja má, að hróplegt ósam- ræmi sé milli launa kennara og annarrn stétta þjóðfélags- ins, til dæmis iðnaðarmanna. Fræðsluráð Akraness telur, að til vandræða hafi horft um langt skeið af þessum sökum, og telur tíma til kominn, að spyrnt sé við fótum, kjör kenn ara og annarra skólamanna bætt að mun, svo að tryggt sé, að á hverjum tíma veljist sem hæfast starfslið til að vinna að uppeldismálum. Fræðsluráð Akraness álykt- ar því að beina því til hátt- virtrar fræðslumálastjórnar, að hún beiti sér fyrir, að launa kjör og starfsskilyrði kennara verði stórlega bætt frá því sem nú er, og verið hefur um árabil." -VX.--N..-N..-V-N.--V.--V--V.--V.--N.--K.--S..-S.- Póstsendum VARMA PLAST Þ. Þorgrímsson & Co. Borgartúni 7, simi 22235. HALLDC>Kr

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.