Morgunblaðið - 21.08.1945, Page 9

Morgunblaðið - 21.08.1945, Page 9
Þriöjudagur 21. ágúst 1945 MORGUNBLAÐIÐ 8 ÞEGAR ATOMORKAN VAR LEYST ÞEGAR hergagnaskipið Mont Blanc sprakk í loft up'p í höfninni í Halifax N. S. þann 6. des. 1917, urðu menn varir við sprenging- una í 150 mílna fjarlægð. Við sprenginguna fórust meira en 1100 manns og tvær fermílur borgarinnar voru algjörlega í rústum. Skipið hafði meðferðis 3000 tonn af TNT. Einasta atom- sprengjan, sem varpað var á Hiroshima í Japan ekki alls fyrir löngu innihjelt hjer um bil 7 sinnum meiri kraft en sprengiefníð í Mont Blanc árið 1917. Hvernig atomsprengiefnið er framleitt, er hið mesta1 levndarmál. En þau grund-, vallaratriði, sem framleiðsla þess byggist á, eru skiljan- leg hverjum leikmanni. Það var eins og Truman forseti komst að orði um að ræða „hagnýting á kjarn- orku jarðarinnar“. Þessi orka er falin í atominu, frum eindum náttúrunnar. Atom- ið er í sjálfu sjer óendanlega lítill hnöttur út af fyrir sig, kjarni úr protonum og neutr onum, en kringum hann svífa elektrónur eftir spor- baugum eins og reikistjörn- ur kringum sólina. Ef ~-einn vatnsdropi væri stækkaður þangað til hann yrði á stærð við jörðina, mundi hvert atom í honum verða á stærð við appelsínu. Þó er mestur hluti atomsins tóm, sem elektrónurnar svífa í. Kjarnínn sjálfur er aðeins miljón biljónustu af stærð atomsins. Skotmarkið. Kraftur atomsins, „kjarn- orku jarðarinnar“, er falinn í kjarna þess. Til þess að levsa þann kraft úr læðingi, vtfrður að kljúfa kjarnann. Fvrir þá, sem voru að reyna að kljúfa atomið, varð kjarn inn þannig einskonar skot- mark. Aðalvandinn var að finna ,,kúlu“, sem væri nógu lítil til og hörð til að kljúfa hann, og byssu, sem væri nógu kraftmikil og nákvæm til að hægt væri að skjóta slíkri kúlu úr henni. . Slíka „byssu“ fann hinn stórgáfaði Ernest Orlando Lawrence við California há- skólann árið 1932. Hann kallaði hana „cyklotron“. En þessi byssa gerði ekki annað en flísa smávegis ut- an úr kjömunum, sem skot- ið var á, en skildi megin- hluta kjamans eftir og þann ig leystist aðeins lítil orka. Tilraunin hepnast. „Neðanmálssöguhöfundar“ höfðu löngum haldið því fram, að ef takast mundi að kljúfa atomið, mundi öll jörðin springa í loft upp. Og þó fór svo, að þegar kom að þessum stóra atburði, var það aðeins vísindaheimur- inn, sem dálítill skjálfti fór um. Það gerðist árið 1939 á efnarannsóknarstofu þýsks vísindamanns, Otto Hahri, við stofnun "Vilhjálms keis- ara í Berlín. Honum hepnaðist af því Frásögn um rannsóknir og árangur Eftirfarandi grein birtist í ameríska tímaritinu Time þann 13. þ. m. og skýrir frá tilraunum vísinda- manna og rannsóknum á atomorkunni, en árangur- inn af þeim tilraunum kom í Ijós, eins og mönnum er kunnugt, þegar bandamenn hófu atomsprengju- árás á Japan. að hann valdi hið rjetta skot mark, atom úr ákaflega sjald gæfri tegund af uranium (U235), en það sprengdi hann með neutronastraumi. Sprengingin, sem varð, þeg- ar uraniumatomið loksins klofnaði, var hlutfallslega mesta sprenging, sem nokk- urn tíma hafði verið gerð af mannahöndum í allri veráld ar rannsóknir, utan hvað ein hver orðrómur komst á kreik um leyndardómsfulla veggi kringum efnarann- sóknarstofur og verksmiðj- ur þar sem verkamennirnir voru kyrrsettir um óákveð- inn tíma. Hópur frægra vísinda- manna, stórir spámenn eins og Niels Bohr, Lawrence, ekki getað drepið flugu á Arthur Holly Compton og nærliggjandi vegg. Þegar James B. Conant voru nefnd styrjöldin braust út, var sú ir í sambandi við þennan spurning enn óleyst, hvern- orðróm. Hið svokallaða ig hagnýta mætti kjarnork- j „Manhattan fvrirtæki“ var una í sprengjur og aðra feiknarlega leydardómsfullt hluti. Kapphlaupið í rannsóknunum. fyrirbrigði og hafði bæki stöðvar á víðáttiTmiklum landssvæðum í Tennessee, Washington og New Mexi- I augum vísándamanna og leikmanna var hin sögulega 1 co, þar sem öllum óviðkom- arsögunni. Hún leysti úr læð Jsprengingá Hiroshima fvrsti andi var straríglega bannað- ingi 200 miljón elektrovolt. | veruleg: árangurinn, sem 1 ur aðgangur. Þetta fyrirtæki En þar sem um svo lítið varð í hinu levnilegasta rann hafði ekki aðeins forrjett- magn sprengiefnisins var að ræða, varð sprengingin ekki meiri en það, að hún hefði sóknarkapphlaupi styrjald- arinnar. Almenningur vissi bókstaflega ekkert um þess- indi fram yfir önnur hvað snerti útvegun á öllum efni- vörum, heldur voru því einn Ófriðlegt umhorfs í Persíu magríaðar viðsjár um í landinu. monn- Rússar mótmæla Rússneski sendherran London í gærkveldi. FR.J ETTASLÆÐIN C4UR, sem berst nú frá Teheran, gef ur í skyn, að.óí'riðlegt s.je um þessar mundir í Persíu (Iran). ITefir breskur frjettaritari sent blaðinu sínar tvö lö-ng skeyti um þessi mál frá Cairo, og nesku blööunum, sem nefnd kemur fram af þeim að ískyggi hafa verið þau marglitustu í iegir hluti hafa verið að ger-|heimi. Frjettaritarimi tilfærir ast í 1 eheran upp a síðkastið, tVær greinar úr litlu vinstri- og Persar sjeu heldur betur fl0kka blaði, sem a-ltaf er sagt Rússar vilji komast alt að Persaflóa, aðrir segja að þeir vilji leppstjórn í Persíu. Stjórn inni lendir sama.n við annað- íhvort Breta eða Rússa á hverj- Teheran hefir mótmælt mjögUun mánuði. Persar hafa að- skarplega „tóninum" í pers- eins verið lausir við harðstjórn. í fjögur ár, og á þeim tíma hefir land þeirra verið fult af erlendum hermönnum. Þeir hafa ekkert getað flutt inn, l>ar sem vegir þeirrá og járn- brautir hafa eingöngu verið notaðar af erlendum her, og stjórnarskifti verða þar í landi: um tveggja mán- Bæði Bretar og- Rússar hafa verið ásakaðir fyrir að hafa róið undir við síðustu kosningar. Sagt er og' að Rússar styðji í landinu múgflokk eiun, sem hafi að skelkaðir. { Moskva að túlki skoðanir Ritskoðun 9 þjóðarinnar. Þetta blað segir Það er aðallega þrent, sern ,.að breskir verkamenn svejti setur þennan skelk í Persa. I tmdir hæl yfirstjettanna", og jvenjulega á fyrsta lagi ritskoðun Breta og. ennfremur að skotskir her-j aða fresti. Rússa í landinu. Bretar, sem menn hafi myrt -fjöldann all- að vísu eru enn í stríði, nota «n af belgískum vinstriniönn- ekki ritskoðun, nema í málumjrím. Annars linst ábyrgum hernaðarlegs eðlis og eru fús- Persum að svipað s.je nú ástatt ir til l>ess að afnema hana. ,þ®r í landi, eins og þegar Þjóð En Rússar. sem nú eru ekki í. verjar höfðu uppi áróður með- stríði, hafa mjög stranga rit-!«l þjóðanna til þess að sundra skoðun enn, og þvkir hvort-! þeim innanfrá, til þess að ig trygðir hinir bestu starff: kraftar. Aðalþakkirnar fyrir þessr, stórglæsilegu uppgötvun. eftir því sem Stimpson her- málaráðherra hefir látið hafa eftir sjer, ber að færa „hugvitsmanninum mikla“ efnafræðingnum J. Robert Oppenheimer, sem er 41 árs gamall og starfar við Cali- fornia háskólann og iðn fræðistofnunina í Californ- íu. Hann hefir lengi verið i fylkingarbrjósti þeirra, er fengist háfa við atomrann- sóknir og fjelagar hans segja um hann: „Það er enginn vafi á því, að hann er einn af mestu andans mönnum veraldarinnar“. Takmarkinu náð. Þegar fundin var upp að- ferð til að framleiða atom- sprengiefni í marsmánuðí 1941, óttuðust vísindamenn að það mundi taka fjölda ára að fullkomna aðferð til að hægt væri að framleiða það að nokkru ráði. Mæl- ingar, sem voru svo nákvæm ar, að þær mæla 3% af einu milligrammi (hjer um bil tvo miljónustu af þunga and ardráttar mannsins) varð að gera. Þann 2. júlí síðastlið- inn voru vísindamennirnii tilbúnir að re\’na framleiðsl- una. Hjá gömlum búgarði í New Mexico eyðimörkinni fyrir suðaustan Albuquer que stóð hópur skjálfandi manna og horfði á efnafræð- inginn Robert Bacher reyna fyrstu atomsprengjuna. Vís- indamennirnir voru sumii hverjir miður sín fyrii hræðslu sakir, en Bachei fullvissaði þá um, að öllu væri óhætt'. Þegar þeii höfðu hópað sig þarna sam- an, var hverjum og einum fengið sitt' hlutverk að vinna. Þegar alt var undir- búið, * hófst hin eftirvænt- ingárfulla bið eftir spreng- ingunni. Þrumur og eldingar voru snemma að morgni þess 16. júlí, þegar lokatilraunina átti að gera. Sprengjan var höluð með mikilli varkárni upp í stál- krana, sem var útbúinn tækjum til að mæla áhrif vísu uógu álitlega stefimskrá, | en aftur á móti aðferðir, sem sjeu jafn hryllilegar op hjái tveggja ekki got.t. Þá ber á því, að greinar blaðamanna, sem rita gegn Bretum og Bandaríkjamönnum eru leyfð- ar af Rússum. Erottflutningur herliðs 1 öðru lagi bað Pei’sra banda menn að far?^ með her sinn brott úr landinu. Bretar, sem enn eru í stríði og hafa mikilla hagsmuna að garía á þessutn slóðum, hafa samúð með þess- ari beiðni Persa, en Rússar hafa ekki svarað. gleypa þær. Sumir halda, að nasistum. Reuter. sprengingarinnar. I fimm mílna fjarlægð lágu vísinda mennirnir á maganum og biðu með öndina í hálsinum eftir tímamerkinu, sem til- kynt. var frá útvarpsstöðinni í Chicago af dr. Samuel K. Allison. —- Minus 15 mínút- ur, minus 14 mínútur, minus 13 mínútur. — Þegar 45 sek úndur voru til stefnu, tóku sjálfvirk tæki við stjórninni STEFNUSKRÁ jafnaðarmannaflokksins danska hefir nú ver- og v’ísindamennirnir upp- ið lögó fyrir flokksþingið. Er þar sagt að stofna beri vinnuráð lifðu hinai kvíðvænlegustu fyrir allar atvinnugreinar og fjármálaráð fyrir landið í heild. Skal það skipað af ríkisstjórninni og leggja lagafrumvörp sín fyrir forsætisráðherrann. Danskir jafnaðarmenn leggja fram stefnuskrá Og í þ'iðj.i bigi <i þ,ið s\o, sem{ skal háð af ríkinu eða sam sem ekki boðar neitt gott. að vinnufjelögum. Ríkið flytur inn. Bretar styðja fylgjendur sína vissar vörutegundir, þar á með- með Parsurn af öllum mætti, aj k0l, bensín o. fl. — Ríkið en Rússar aftur á móti sína á- starfræki allar járnbrautir og hangendur og verða af þessu ýmsar iðngreinar, þar á meðal sekúndur lífs síns. Skyndilega heyrðist óskap legur hávaði. í Albuquerque varð himininn allur uppljóm Auka skal opinbert eftirlit! framleiðslu hergagna, símtækja aður eins Og um miðjan dag væri. Vísindamennirnir sáu gífurlegan, marglitan reykj- arstrók, sem lagði 40.000 fet í loft upp. En þar sem stál- kraninn hafði staðið, var nú áðeins gígur. Hann hafði bókstaflega gufað upp. með bönkunum. Tryggingastarf og vegagerðarefnis. Aðrar iðngreinar skulu sett- ar undir ríkiseftirlit á mismun- andi stigi. Hin þrjú ráð, sem nefnd hafa verið, vinna að því, að geía einkafyrirtæki að rík- isfyrirtækjum.

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.