Morgunblaðið - 25.11.1954, Síða 2

18
MORGUNBLAÐIÐ
Fimmtudagur 25. nóv. 1954
Sigurbjörn Einarsson,
próiessor:
! XRÚARBRÖGö
1 MANNKYNS
ísafoldarprentsmiðja 1954.
364 bls.
ÞAÐ ER ekki lítill viðburður er
út kemur vönduð, vísindaleg
handbók í einhverri grein hér á
voru landi. Það eru ekki aðeins
„fagmennirnir" sem fagna slíkum
viðburði, heldur einnig margir
aðrir fróðleiksþyrstir og hugs-
andi menn. Nágrannaþjóðir vor-
ar hafa þegar um nokkurra ára-
tuga skeið lagt rækt við trúar-
bragðavísindin, þó þar sé um
fremur unga fræðigrein að ræða.
Það eru ekki aðeins guðfræðing-
ar og kennarar í æðri skólum,
sem hafa beina þörf fyrir heppi-
legar handbækur í trþarbragða-
sögu, heldur einnig þjóðfélags-
fræðingar, stjórnmálamenn,
blaðamenn og yfirleitt þeir, sem
skilja vilja líf og hugsun fram-
andi þjóða. Er því full ástæða
til að þakka höfundi þessarrar
bókar fyrir hið mikla starf, sem
hann hefir á sig lagt til að færa
þjóð sinni þessa verðmætu þekk-
ingu.
Ég held að það væri tilgangs-
lítið að ætla sér að skilja ind-
verskt þjóðlíf og viðbrögð Ind-
verja gagnvart umheiminum án
þess að hafa kynnt sér megin-
drættina í indverskri trúarbrgða-
myndun. Sama er að segja um
hina arabisku menningarheild.
Viti menn ekki um áhrif trúar-
bragðanna, fá menn heldur ekki
skilið afstöðu arabaþjóðanna til
umheimsins.
I. TRÚARRRAGÐASAGA ER
EKKI GUÐFKÆÐI
Mönnum kann að koma þessi
staðhæfing einkennilega fyrir
sjónir, en það sem sagt er hér
að ofan, er engu að siður stað-
reynd. Trúarbragðavísindin eru
„veraldlegar" vísindagreinar,
jsem eru persónulegri trú fræði-
mannsins óháðar og miða aðeins
að því að veita þekkingu, en ekki
-áð Ieita að því sem honum kann
að virðast vænlegt til þess að
s.jóða saman við sínar skoðanir.
Fræðimaðurinn gengur að heim-
ildunum og lýsir því, sem hann
■finnur þar og svo gangi og áhrif-
Tim hinna trúarlegu fyrirbæra í
sögunni, menningunni og þjóðfé-
laginu. Hann leggur þar með
engan dóm á það hvort þetta sé
gott eða illt, satt eða ósatt. Það
verður maður aftur á móti að
gera í guðfræði og siðfræði.
Mér finnst það kostur við bók
sr. Sigurbjörns að hann tekur
ekki Gyðingtlóm (trúarbrögð
ísraels.) til meðferðar, né heldur
vora eigin trú. kristindóminn, í
þessu sambandi. Vér höfum þeg-
ar fyrir löngu aðalheimildir þess-
arra trúarbragða á voru eigin
móðurmáli og aukum bezt þekk-
ingu vora á þeim með því að
kynna oss þessar heimildir —
Biblíuna — niður í kjölinn. Og
slík rækileg þekking á vorri eig-
in trú gerir oss betur færa um
að skilja annarleg trúarbrögð.
Æskileg og jafnvel nauðsynleg er
•einnig nokkur þekking á helztu
heimsspekikerfum mannkynsins
(t. d. hvað einhyggja, tvihyggja,
hugsæihyggja, efnishyggja, af-
stæðihyggja o. s. frv. er). Þannig
"Verða t. d. indversk, persnesk og
kínversk trúarbrögð ekki auð-
■skilin nema með dáiitlum byrj-
Tjnargrundvelli í heimspeki —
sögu og hugtökum.
31. INDVERSK TRÚARBRÖGÐ
— ERFITT VERKEFNI
Þegar ég fékk ofangreinda bók
í hendur, byrjaði ég á kaflanum
iim Indverja (8. kafla). Að min-
•um dómi er það hið mesta vanda-
verk að gefa mönnum skýrt yfir-
lit yfir þann mikla og flókna
þátt í trúarbrögðum mannkyns-
ins. Og að mínum dómi hefir höf-
undur leyst þennan vanda af
hendi með miklum ágætum. Hin-
ar sögulegu línur eru mjög skýr-
ar, tillit er tekið til nýjustu rann-
sókna og fornleifafunda, greini-
nltÍlT
lega er bent á samband milli
, forn-persneskra og indverskra
' trúarbragða í fornöid. -— Hið
sérkennilega ahimsa-boðorð sem
Gandhi gerði heiminam kunnugt
(þó heimurinn fylgi því ekki né
geti fylgt) er greiniiega skýrt og
dæmi tilgreind. Með ágætum er
vfirlitið yfir Veda-tímabilið með
blótum og töfrum og einfaldri
i bjartsýnni lífsskoðun leiðtog-
! anna. — Þá er myndin ekki síður
greinileg af þeim skoðunum, sem
síðar urðu ofan á: Eóttæk böí-
sýni, sem staðhæfir að maðurinn
sé að eilífu þræll undir karma-
lögmáli, á sífelldu ílakki, í hring-
rás frá einni tilveru tll annarrar,
upp og niður, niður og upp og
! þó' heldur niður en samt nokk-
uð upp afcur og svo niður á
j VÍð ....
j Þá komum vér að því, sem
’ gert hefir garðinn frægan í Ind-
, landi. Það er leitin að lausninni
út úr hringrás tilverunnar. Menn
höfðu misst trúna á hina gömlu
i lausn, að láta magna sig og aðra
! með blótum, töfrum og áfengum
i örykkjum. Þetta hlaut að halda
! manni áfram í eymdinni. Nei,
! svar spekinganna var endur-
j lausnarleið, sem fólgfin væri í
þekkingu, ir.nsæi, langri íhugun,
sannfscringarvis.su um að mað-
urinn og alheimsandinn væru
eitt og hið sama. Tat tvam asi.
Heimurinn var þá blekking,
dýrð hans fánýtt skin, gufukennd
hilling, sem þó var ill að því leyti
að hún hindraði mannssálina frá
því að renna saman við alheims-
sálina. Hin algjöra bölhyggja
leiddi til algerrar bjarthyggju af
einhyggju-gerð. í þessarri sann-
færingu hvíldi hinn indverski
dulspekingur anda sinn og hvílir
enn. Öll athöfn er fánýt, einskis-
virði, þekkingin á sameind sál-
arinnar við alheimsandann er
allí.
Ekki var þetta þó hin eina
lausn, sem fram kom. Hún ‘gat
ekki hæft heilu þjóðfélagi, held-
ur einstökum spekingum. Bhaktí
lausnin var betur við hæfi þeirra
manna, sem voru önnum kafnir
við að lifa lífinu og varð hún og
er enn einn af meginstraumum í
indversku trúarlífi. Þar rnéð var
ekki útrýmt hinum fyrri lawsn-
um, meinlæti, einhyggju, töfrum,
fjölhyggju, goða- og dýra- og
frjósemidýrkun. Nei, þetta held-
ur allt áfram í fullu fjöri. Er
vér skiljum hváð í: þessu felzt,
þá getum vér ef til vill skilið
hvernig Indland framleiðir í senn
mikla meinlæta- og töframenn,
djúpsæa spekinga, slóttuga stjórn
málamenn og beztu hermenn í
heimi.
Mynd sú, sem höf. bregður upp
af indverskum trúarbrögðum og
mótun þeirra, er með miklum
ágætum, afar skýr og greinileg.
Menn fá virkilega rétta mynd
af Hindúadómi fortíðar og nú-
tíðar, án óþarfa málalenginga.
Undursamlegt er Hindúa-þjóðfé-
lagið. Það getur umborið nálega
hvað sem vera skal í trúarlegu
tilliti meðan þetta „hvað-sem-
vera-skal“ hefir engar þjóðfélags-
legar breytingar í för með sér.
— En þegar þar að kemur, er öllu
umburðarlyndi lokið. Þannig var
það einnig í Kína. Annaðhvort
varð að taka hið annarlegg. að
sér og bræða það saman við þjóð-
skipulagið, útrýma því eða ein-
angra það. Af erlendum trúar-
brögðum, sem festu varanlegar
rætur í Kína, var aðeins ein
gerð, Búddhadómurinn, sem kom
frá Indlandi. En Múhameðstrú-
in, sem kom til Indlands, lét ekki
bræða sig. Hún klauf Iandið í
tvennt og mun halda því klofnu.
HELGISAGNIR, IIEIMSSPEKI,
SKURÐGOÐ
Ég var svo heppinn að kynnast
ýmsum mætutn mönnum bæði
frá Indlandi og Kína og fá tæki-
færi til að spyrja þá spjörunum
úr, eins og það er orðað. Þá átti
ég kost á að véra langdvölum
• » •
Próf. Sigurbjörn Einarsson.
með manni, sem talinn var fróð-
atur allra manna vestrænna um
Mahayana-búddhadóminn. Nokk-
ur hundruð lærðra Búddha-
munka flúðu frá Kína til Hong
Kong á þeim tíma, sem ég dvaldi
þar og eitt sumarið sýndu sjötíu
þeirra okkur þann heiður að
heimsækja kristniboðsstöðina
Tao Feng Shan. Þá var ég af
samkennurum mínum við Presta-
skólann lútherska dæmdur til að
kenna kínverskum stúdentum —
sem sumir höfðu verið Búddha-
munkar — kinverska trúar-
bragðasögu. Vænti ég að menn
hafi ekki öfundað mig af því
hlutskipti, þar sem þetta var eng-
ar. veginn min aðal-fræðigrein.
En af þessu mátti ýmislegt læra
og ég gat jafnan komið því lagi
á að fá Kinverjana til að opna
munninn — leysa frá skjóðunni,
sem kallað er og höfðum við
mikla ánægju einnig af þessum
samverustundum um lærdóm
meistarans Búddha (Kristin trú-
fræði var aðal verkefni mitt
við skólann).
Kaflann um Búddhadóminn
las ég því með mikilli forvitni
í bók sr. Sigurbjörns. Skyldi
hann hafa fengið þann rétta blæ
á þennan kafla? Myndu Búddha-
trúarmenn telja hann réttan ef ég
þýddi hann á kínversku og léti
þá lesa?
Út frá þessu sjónarmiði finnst
mér honum hafa tekizt mjög vel.
Búddhamenn verða að læra þetta
allt og miklu meira. En það, sem
þarna er, stendur vel heima. Sög-
urnar um Búddha sjálfan, kenn-
ingar hans, ræðurnar frægu,
bæði Beneres-ræðan og Eldræð-
an, samtölin við lærisveinana,
spakmælin, helgisagnir, tákn og
undur, lausnarboðskapur og sið-
fræði spekingsins, útbreiðsla trú-
arinnar (fú-giaó) og hin sterka
vitund munksins um að vera
verkfæri til endurlausnar mann-
kyninu. — Það er rétt, að Búddha
er í vitund þeirra orðinn að yfir-
guðdómlegri veru (handan allra
breytinga) og að þær verur,
Bödhisattvas, sem hafa tekið að
sér að bjarga mannkvninu, eru
í guðdómlegri sælu, en ganga þó
ekki inn til hinnar algjöru hvíld-
ar í Nirvana, einmitt til þess að
geta verið nálægar í breytinga-
heiminum ög komið mönnum til
hjálpar. í öílum lifandi verum er
Búddha fræ eða spíra, segja þeir,
en í munkinum er vöxturinn
sérstaklega langt kominn og þó
er enn löng leið þar til hann nær
fullkomnun, þ. e. verður Bodhis-
attva, en því stigi verður hann
að ná ef hann á að verða til-
beiðslu verður. (Til var skammt
frá okkur í hofi þurrkað lík af
munki, er hafði aðeins borðað
lótusfræ síðustu ár sin og var
talinn mjög heilagur). Þótt þess-
ar verur hjálpi, þá verður sér-
hver að ávinna „heilagleikann",
þ. e. verða heiminum óháður, af
eigin rammleik, jafnvel í flest-1
um flokkum í Mahayana-stefn-
unni, En svo mismunandi eru
sjónarmiðin í ýmsum atriðum|
eins og sr. Sigurbjörn segir á
bls. 291 að maður skyldi ætla
að ómögulegt væri að samrýma
þau. Þrátt fyrir það hefir
Búddhadómur jafnan litið á sig
sem eina .heild og meðan hann
naut frelsis í Kína, var það siður
ungra munka að dveljast í mörg-
um klaustrum framan af ævi og
læra sem víðast.
Oss kann að virðast einkenni-
legt hve mörg goð Búddhamenn
tilbiðja, þar sem Búddha treysti
ekki neinum guði. En þar er
um myndir af guðdómlegum
hjálparverum að ræða, en þær
voru upphaflega allar karlkyns.
Og er þó ein undantekning, eins
og sr. Sigurbjörn segir, að Ava-
lokitesvara hefir í Kína orðið að
gyðju, sem þar heitir Kúanjin
(sú, sem horfir á og heyrir, þ. e.
öll hljóð og allar stunur mann-
kynsins). Er hún talin gyðja
miskunnseminnar og vinsælust
goða í Suður-Kína. Víst er um
það að þetta mikla goð var áður
karlkyns, en á þessum slóðum
voru ýmsar frjósemigyðjur og
siglinga og hefir alþýða ma'nna
haldið fast við dýrkun þeirra
eftir komu Búddhadómsins og
munkarnir séð þann kost vænst-
an að taka þessa gyðju inn í
hofin og bræða saman við einn
af sínum eigin guðum, þrátt fyr-
ir andúð sína á kvenkyninu.
Eins og höf. getur réttilega,
leið Búddhadómur nálega undir
lok á Indlandi (nema í smáríkj-
unum norður við Himalaya) en
fór sigurför um Suðaustur- og
Austur-Asíu og heldur þar enn
velli. Oft var hann ofsóttur í
Kína, en náði þar föstum fótum
og hefir verið meginstraumur í
kínversku trúarlífi frá dögum
Tang keisaranna (um600—700 e.
Kr.) Virðist nú sem hann eigi
erfitt uppdráttar þar í landi
undir hinni nýju stjórn, en þó
mun sögu hans þar vart lokið
ennþá.
FRUMSTÆD
ALÞÝÐUTRÚ
Með réttu bendir höfundur á
þá staðreynd að hvarvetna í Asíu
hefir frumstæð alþýðutrú haldið
velli meðal milljónanna þrátt
fyrir hin háfleygu trúarbrögð
leiðtoga og munka. Allur þorri
manna í þessum löndum þekkir
ekki nema örlítið af raunveru-
legum kenningum Hindúadóms
og Búddhadóms, en fær aftur á
móti að kenna á hinum þjóðfé-
lagslegu viðjum þeirra. Viljandi
hafa íeiðtogarnir í þessum lönd-
um ekki barizt gegn hinni fornu
heiðni, heldur látið hana hald-
ast og stefna fram eftir hinum
fornu farvegum. Mikið af því,
sem segir í fyrsta kafla bókar-
innar (um frumstæð trúarbrögð)
á því einnig við um hin miklu
Austurlönd. Er sá kafli stuttur,
en skýr og skipulegur og gefur
glöggt yfirlit yfir helztu þætti
frumstæðra trúarbragða, eins og
þau hafa verið og eru víða enn
meðal Afríkumanna, Indónesíu,
frumbyggja Ameríku og Ástra-
líu og víðum svæðum Evrópu áð-
ur en kristni kom til sögunnar.
Ásatrúin svokallaða var ekki
nema nokkur hluti af trúarbrögð-
um Germana til forna. í mörgum
vísindaritum hafa fræðimenn
fært sönnur á að hér í Evrópu
hafa verið frumstæð trúarbrögð
og trúarsiðir, ekki ólíkt því sem
enn er í Afríku (t. d. trú á vernd-
argripi, heilla og óheilladaga,
vætti í fjöllum og hólum, álög
á sérstökum blettum, sem ekki
má slá og margt annað þessu
líkt).
HELLENAR OG
RÓMVERJAR
Fimmti kafli bókarinnar fjall-
ar um Hellena, sjötti kaflinn um
Rómverja og þeirra trúarbrögð.
Vildi ég ráða mönnum, sem
kynnt hafa sér goðafræði þess-
arra þjóða að lesa þessa kafla,
því hér má greinilega sjá þann
mikla mismun, sem er á goða-
’ fræði og trúarbragðavísindum,
Sérlega athyglisverður er þátt-
urinn um forn-rómverska trú,
En kaflinn um Hellena er álíka
1 snilldarlegur og kaflinn um Ind-
verja. Þar er mikið efni og erfitt
1 viðfangs.
j Nú vita menn að hellenisminn
og kristindómurinn urðu lengi
! samferða. Grísk heimsspeki og
kristin kenning lögðu grundvöll-
I inn að hinni vestrænu menn-
ingu (sbr. Toynbee: A Study of
History) sem vér búum við enn
í dag. Sagan af hinum gríska
þætti í menningu vorri er hvergi
nærri hálfsögð með goðafræði
Grikkja. Hinir fögru, sterku og
léttúðugu guðir Grikkja lögðu
ekki neinn menningarlegan
grundvöll. En leit spekinganna
á lausn erkivandamála mann-
kynsins, þrá þeirra eftir hinum
* „fagur-góða“-manni, krafan una
að þekkja sjáifan sig, óttinn vifS
hybris (ofdrambið), hin innri
rödd „daimonion" hjá Sókratesi,
hugsjónafræði Plató um réttlæt-
ið, góðleikann, eðli sálarinnar,
rósemi og mannúð Stóuspeking-
anna — þetta allt og margt apn-
j að skipti miklu meira máli.
j Enn eru hinar grisku hug-
■ myndir áhrifamiklar og móta
i hugi flestra manna í Vestur-
1 Evrópu að meira eða minna leyti,
bæði í trúarlegu tilliti og öðru.
Sagt hefir verið að kenningar
Plató um ríkið móti auk þess
tvö gjörólík stórkerfi nútímans,
hina kaþólsku kirkju og Ráð-
stjórnarveldið. En hvernig var,
trú Plató sjálfs og annarra
grískra spekinga? Sr. Sigurbjöm
segir allt þar sem mestu máli
skiptir þar um í þessum kafla.
Og hann gleymir heldur ekki
hinum grísku guðum.
NÁGRANNAR HINNAR
HEILÖGU SÖGU
Trúarbrögðum Forn-Egypta,
Kaldea og Persa eru gerð gó<5
skil í 2—4. kafla bókarinnar.
Saga þessarra trúarbragða er
merkileg og þýðingarmikil, þó
þau séu liðin undir lok fyrir
löngu (leifar af forn-persnesk-
um trúarbrögðum lifa þó enn).
Þessar þjóðir voru nágrannar
Israelsmanna í fornöld — nú eru
það Múhameðstrúarmenn, en frá
þeirra trúarbrögðum greinir I
síðasta kafla bókarinnar.
Kaldear, Egyptar og Persar
komu allir við sögu ísraels með
ýmsu móti, mest þó Kaldear, með
því að ættfaðir ísraelsmanna var
frá Úr í Kaldeu.
Seinni tíma fornleifa- og hand-
ritafundir hafa leitt í ljós mik-
inn fróðleik um þessar þjóðir,
ekki sízt trúarbrögð þeirra.
Árangur þessarra rannsókna
skýrir margt, sem áður var ó-
ljóst. Fyrir nokkrum áratugum.
gekk sú plága yfir guðfræðina
að menn vildu nota um of ýmis-
legt úr þessum heimildum til
skýringar á trúarbrögðum Gamla
Testamentisins.. Eflaust er hér
ýmislegt af sameiginlegum arfi
vegna nágrennis og skyldleika,
en áberandi er sú staðreynd, að
í Biblíunni er lögð áherzla á bar-
áttuna gegn hinum heiðnu áhrif-
um, er vildu þrengja sér inn með-
al þjóðarinnar frá nágrönnunum.
Ýmislegt er svipað hvað form
snertir, en hið trúarlega innihald
er gjörólíkt. (Sbr. söguna um
flóðið mikla, sem finnst einnig í
I kaldverskum heimildum). Hefir
höf. greinilega bent á þennan
mikla trúar-siðferðilega mismun.
Innihalda þessir kaflar allir mik-
ið af verðmætum fróðleik í skýrri
og greinilegri mynd og hefir
það verið mikil vinna að viða að
sér heimildum um þetta efni og
fylgjast með framförum rann-
sóknanna á trúarsögulegum
heimildum þessarra fornaldar-
þjóða, enda sýnir hin ýtarlega
bókmenntaskrá að svo hefir ver-
ið. —
Nafna- og hugtakaskráin síðast
í bókinni eykur mjög vísindalegt
notagildi hennar. Þannig má
finna sama hugtakið í þessarri
Framh. á bls. 27.