Morgunblaðið - 06.04.1955, Blaðsíða 9

Morgunblaðið - 06.04.1955, Blaðsíða 9
Miðvikudagur 6. apríl 1955 MORGVISBLAÐBÐ Dr. juris Einar Arnórsson fyrrv. ráðherra IGÆR fór í kyrrþey fram bál- för Einars Arnórssonar en hann varð bráðkvaddur hinn 29. marz s.l. liðlega 75 ára að aldri. Nokkru áður en Einar Arnórs- son varð 75 ára, 24. febrúar s.l., kom hann éitt sinn á skrifstofu mína og barst þá talið að því, að hann hefði nýlega látið af rit- stjórn Tímarits lögfræðinga. Ein- ar sagðist þá fyrir fáum dögum einnig hafa sagt af sér for- mennsku Sögufélagsins, því að sér þætti tími til þess kominn að ætla sér meira næði tíl spila- mennsku en hann fram að þessu hefði haft. Á bak við þessi gam- anyrði vissi ég, að hinn aldni vinnuvíkingur faldi vitneskjuna um, að hann tók að gerast hvíld- arþurfi. Var það þó ekki að heyra á tali hans, því að hann var jafn fjörmikill og áhugasamur sem ætíð ella, enda hélt hann áfram að vinna fram á sinn síðasta dag og sama morguninn, sem hann lézt, sá ég á eftir honum ganga niður Ingólfsstrætið og að því, er mér var síðar sagt, til fundar við ungan stéttarbróður sinn til viðræðu um vandasamt mál, er þeim hafði verið fengið til varnar. Þegar Einar kom heim af þeim fundi og hafði heilsað sonardóttur sinni, er fæðst hafði einmitt á 75 ára afmæli hans, tengdadóttur sinni og konu og ætlaði síðan að ganga inn í skrifstofu sína hné hann niður og var örendur skammri stundu síð- ar. Var þar með til moldar geng- inn einn af forustumönnum ís- lenzku þjóðarinnar á fyrra helm- ingi 20. aldarinnar, sá maður, sem að dómi lagadeildar háskólans var „afkastamestur allra lög- fræðirithöfunda íslenzkra, ekki ekki aðeins í samtíð sinni, heldur og á öllum Hðnum öldum". Einar Arnórsson var fæddur 24. febrúar 1880, að Minna-Mos- felli í Grímsnesi. Foreldrar hans voru Arnór bóndi þar Jónsson og kona hans Guðrún Þorgilsdóttir. Móðir Einars dó meðan hann var ungur að aldri en faðir hans lézt í hárri elli og dvaldi þá á vegum sonar síns. Foreldrar Einars voru mjög fátæk og þurfti hann því að brjótast til náms af eigin rammleik. Sagði hann mér eitt sinn, að hann teldi það annmarka sinn, að með sér hefði lengi leynzt ótti um, að verða fátækur á ný en í þá raun vildi hann sízt rata. En þó að braut Einars væri erfið í fyrstu, kleif hami ótrauður brattann. í Lærða skólanum reyndist hann afburða námsmað- ur og tók stúdentspróf ári á und- an sambekkingum sínum. Síðan sigldi hann til Kaupmannahafn- ar og lauk þaðan lögfræðiprófi 1906 með hærri einkunn en nokk- ur annar íslendingur hafði þar íengið í þeirri grein. Næstu tvö ár fékkst hann einkum við rann- sóknir á fornum, íslenzkum lög- um, auk blaðamennsku og mál- flutnings. Þegar lagakennsla hófst hér á landi með stofnun lagaskóians 1908, gerðist Einar Arnórsson strax einn af kennurunum. Varð lagakennsia, fyrst í lagaskólan- um og síðan við háskólann, höf- uðstarf Einars, með nokkrum frátöfum þó, allt þangað til á árinu 1932. Einar var frábær kennari, ljós í framsetningu og hafði einstakt lag á að halda áhuga nemenda sinna lifandi. Jafnframt kennslunni hófst Einar handa um samningu kennslubóka í fræðigreinum sín- um og ritaði bækur um allar greinar réttarfarsins, kirkjurétt, stjórnlagafræði og þjóðréttarsam- band íslands og Danmerkur. Með ritverkum þessum vann Einar ó- metanlegt brautryðjendastarf, ekki einungis með rannsókn á því, hver væri gildandi íslenzk lög, heldur og með mótun laga- málsins, sem áður var oiðið ærið dönskuskotið. Minningamrð vegar til þess, að Sjálfstæðis- deilum, þá frýði enginn honuln. Dr. juris Einar Arnórsson Á árinu 1932 var Einar Arnórs- 1 lagabálka. Hann var formaður húsaleigunefndarinnar, sem starf- aði síðari hluta fyrri stríðsár- anna, átti lengi sæti í dansk- íslenzku ráðgjafarnefndinni og gegndi ýmsum öðrum trúnaðar- störfum. Ætla mætti, að hluti af þeim störfum, sem nú hafa verið talin, hefðu reynzt næg einum manni. En til viðbótar þessu tók Einar öðru hvoru mikinn þátt í stjórn- málum landsins og hafði í þeim úrslitaáhrif. Við blaðamennsku fékkst hann sem ritstjóri Fjallkonunnar 1907 og 1919 var hann um skeið stjórn- málaritstjóri Morgunblaðsins. í bæjarstjórn Reykjavíkur var Einar 1930—1932 og átti mikinn hlut að stofnun bæjarráðs. Á Al- þinfi var Einar fyrst kosinn 1914 í Árnessýslu fyrir Sjálfstæðis- flokkinn. Á Alþingi þótti þegar mikið að honum kveða, og er Sigurður Eggerz sagði af sér 1915 vegna ósamþykkis við konung um stað- festingu st.iórnarskrárbrevtingar var Einar kvaddur til ráðherra- dóms. Að visu var það konungur með ráði vina sinna hér, sem því kalli réði, en Einar reyndist hafa meirihluta á Alþinei, þó að flokksmönnum hans svndist mjög sitt hvað um valdatöku hans. Er mér í barnsminni, að faðir minn, sem þá vann á Landsbókasafninu, kom heim að kvöldi eftir hing- kosninearnar 191fi og sagðist h=fa hitt Einar Arnórsson og hefði Einar saet. að ólíkt hefðust þeir að. því að hann hefði heyrt eftir nabba, að hann óskaði einskis fremur. en að Einar Arnórsson félli. en Einar kvaðst una þvi vel, pð faðir minn hefði náð kosnineu. Ekki man ég meira af þeim orða- skiftum. En þessa menn greindi ekki á um. að hveriu bæri að stefna, heldur hitt, hvernig mark- inu skvldi náð. Eftir á sýnist sennilegt, að án hvoruera hafi mátt vera, beirra, sem vildu taka því, er mest var fáanleet hveriu sinni ef trveet var, að menn tak- mörkuðu ei°i um of möVuleika ti] framhaldssóknar. og hinna. er enean afslátt vilrtu oe eættu bess, að jafnan væri hafizt handa um nvia sókn frá þeim áfanga, er náðst hafði. Ágreiningur þessi varð hins son skipaður dómari í hæstarétti. Einar sat dómarasessinn með prýði, enda hafði hann auk grundvallaðrar lagaþekkingar fjölþætta lífsreynslu að baki, er hann tók sæti í hæstarétti. Af óskiljanlegum ástæðum var Ein- ar þó látinn hverfa úr réttinum vorið 1945 liðlega 65 ára að aldri, þá fremstur allra íslenzkra lög- fræðinga og með fulla starfs- krafta. Reyndum við nokkrir ein- dregið að koma í veg fyrir þá ráðstöfun, en tókst ekki. Einar hafði ekki mörg orð um þessar aðfarir en hóf þegar málflutning fyrir hæstarétti og var mjög sótzt eftir honum í hinum vanda- sömustu málum og vann hann í einu þeirra fram á sitt dánar- dægur. Mat þeirra, er bezt þekktu til star&krafta hans, sást og á því, að allmörgum árum síðar, er hann var kominn yfir sjötugt, fékk Lögmannafélagið hann til ritstjórnar lögfræðitímarits þess, er það hóf þá útgáfu á. Samhliða kennslu og dómara- störfum vann Einar Arnórsson stöðugt að ýmsum fræðiiðkun- um. Ungur að árum gaf hann ásamt doktor Jóni Þorkelssyni út Rikisréttindi íslands árið 1908 og árið 1913 birtist eftir hann Rétt- arstaða íslands. Eru þetta hvort- tveggja fræðileg barátturit fyrir fullum ríkisréttindum íslands, sem höfðu mikla þýðineu til örf- unar landsmönnum í þeim efnum og voru haldgóð í baráttunni við Dani um réttarstöðu landsins. Samhliða og næst þessum ritum komu kennslubækurnar í lög- fræði, sem áður er að vikið, og síðan fjölmörg rit og greinar, einkum um réttarsögu eða al- menna sögu fslands, auk þess, sem Einar annaðist útgáfu ýmissa heimiidarrita um þessi efni. Hann átti og lengi sæti í stjórn Hins íslenzka bókmenntafélags og Sögufélagsins og var um langt árabil formaður hins síðartalda. Þá var Einar árum saman skattstjóri í Reykjavík, einmitt á þeim árum, þegar grundvöllur var lagður að starfi skattstofunn- ar og átti þá og nokkru lengur sæti í niðurjöfnunarnefnd Reykja víkur. Hann átti manna mestan þátt í samningu hinna nýju rétt- arfarslaga, vatnalaganna og fleiri flokkurinn (gamli) liðaðist í sundur og átti ríkan þátt í þeim flokka-glundroða, sem hér varð um nokkurra ára bil. Allir voru þó sammála um, að Einar Arnórs- son sinnti ráðherrastörfunum af mikilli og óvenjulegri eljusemi. Heimsstyrjöldin fyrri stóð sem hæst allan stjórnartíma hans og má nærri geta, að þá hafi verið úr mörgum vanda að ráða, ekki sízt vegna þess, að þá sannaðist enn það, sem komið hafði í ljós strax í Napóleonsstyriöldunum, að í stórstyrjöld var íslandi síð- ur en svo skjól að Danmörku heldur ýmiss konar óhagræði. Einar var síðastur manna, er eeendi ráðhérraembætti einn á íslandi, og er hann lét af störfum í ársbyrjun 1917 komu þrír menn í hans stað. Af stjórnmálastörfum Einars var þó ef til vill afdrifaríkast, að hann átti sæti í samhandslaga- nefndinni 1918. Af íslendinga hálfu hvíldi þá megin þungi starfsins á honum innan nefndar- innar. Andstæðinear sambqnds- laeanna í Danmörku héldu því og miöq á lofti, að íslendingum hefði orðið svo vel áeengt s^m raun h^r vitni um vegna þess, að þeir hefðu haft meiri löefræðikunnáttu við samningsgerðina en Danir. og ber Einari Arnórssyni fyrst og fremst það lof. Eftir þetta afrek hvarf Einar skjótlega af þingi, og tók þar ekki sæti aftur fyrr en 1931 og þá sem þingmaður Reykvíkinga. Að því Isinni átti hann þó skamma þing- dvöl, því að ári siðar var hann skhoaður dómari í hæstarétti, og hefði mátt ætla að skiptum hans af stjórnmálum væri þar með lokið. En þegar Sveinn Björnsson, forseti íslands, skipaði utanþings- stjórnina í árslok 1942 varð Einar Arnórsson dóms- og menntamála- ráðherra í henni, og átti hann sæti í stjórninni þangað til í september 1944, er hann sagði af sér skömmu áður en Albinei tókst að mynda ríkisstjórn á ný. Af stjórnarstörfum Einars á þessum árum má geta þess, að hann skipaði nefnd þá, er samdi fræðslulögin, sem nú eru í gildi. Mesta þýðingu hafði þó áreiðan- lega eindreeinn vilii Einars til þess að slíta sambandinu við Danmörku og stofna hér lýðveldi strax og færi gæfist. Er eneinn vafi, að hann átti mikinn þátt í beirri skeleggu ákvörðun. er rík- isst.iórnin tók um þessi mál siðla árs 1943. Su ákvörðun hafði bví meiri þýðineu sem sumir höfðu ó+tast, að stjórnin kvnni að velia. aðra stefnu, enda kom síðar í liós, að forseti íslands. s°m kiör- ið hafði stjórnina, hafði aðrar huemyndir um lausn máicjnc; en AJþinei og ríkisstiórn höfðu þá komið sér saman um. Einar Arnórsson sagði eitt sinn við mig, er mikið lof hafði verið borið á nýlátinn mann með réttu svo langt sem frá var sagt, að menn mættu ekki hafa þekkt of vel suma þá, er mest væru lofað- ir. Auðvitað er enginn alfullkom- inn, og Einar brýndi það á sínum tíma fyrir okkur nemendum sín- um, að við skyldum ekki láta það á okkur fá, þótt við öðru hvoru gerðum vitleysur, því að það væru allir menn alltaf að gera. En vist er, að Einar Arnórsson var ieinn þeirra manna, er flestir mátu því meira sem þeir voru honum kunnugri. Hann þótti stundum nokkuð kaldhæðinn og felldi ekki skap saman við alla menn. Er ég spurði Einar að því, hvort hann hefði í hyggju að skrifa endurminning- ar sínar, kvaðst hann eigi mundu gera það, því að slíkar minning- ar væru einskis virði nema þær væru sannar, en af sumum, er hann hefði kynnzt og þó örfáum, yrði frásagan slík, að hann nennti eigi að rifja hana upp. óvenjulegra hæfileika, enda láu flest verkefni, er hann sinnti, opin fyrir honum. Faðir minn sagði t. d., að á æskuárum Einará hefði komið fram hjá honum slik braggáfa, að enginn vafi væri áy að hann hefði getað orðið ágætt ljóðskáld, ef hann hefði hirt um. Fyrir íslenzka lögfræði fór bet- ur, að hann gaf sig fyrst og fremst: að henni og á vettvangi hennar" verður vafalaust talið, að höfuð- starf hans hafi verið unnið. Ea áhugaefni hans náðu langt út. fyrir endimörk lögfræðinnar, enda varð þess fljótt vart í sam- tali við Einar, að hann var mað- ur fjölfróður. Hann hafði viða farið og taldi það menningaP' auka að kynnast háttum annarra þióða og þótti t. d. miklu varða, að börn sín ætt.u þess kost að litast sem víðast um. Er þá að þvi komið, sem löng- um var til vitnað, að Einar. var mjög heimilisrækinn maður og áeætasti heimilisfaðir. Mxm ekki hafa frá þessu brugðið, ea nákvæmni hans og alúð við ást- vini sína þó aldrei hafa komið betur fram en hin síðari ár í langvinnum og erfiðum veikind^ um konu hans frú Sieríðar Þor- láksdóttur. Hjónaband þeirra var mjög farsælt og eignuðust þau 5 dætur og 1 son. Þrjár dætur, fríi Inga Laxness, frú Ásgerður og frúi Hrafnhildur og sonurinn Logi, fulltrúi i dómsmálaráðunevtinu, Hfa föður sinn. En tvær dætur ¦ eru látnar, ungfrú Guðrún 1928 og frú Áslaug 1947. Á heimili þeirra Einars og frú Sigríðar var einnig alinn upp sonur frú Sigríðar af' fvrra hjónabandi, Ólafur Haukur • Ólafsson, stórkaupmaður, og gekk Einar honum í föðurstað. Einari Arnórssyni var marg- víslegur sómi sýndur í Hfanda lifi. Hann hiaut t. d. æðsta stig íslenzku fálkaorðunnar auk ann- arra. heiðursmerkja, hann var kjörinn heiðursfélagi í Hinu ís- lenzka bókmenntafélagi og Söeu- félaginu. hann var tvisvar kosinn rektor háskólans. í síðara skiftið á hinu mikla hátíðaári 1930. hann var einn allra manna kiörinn heiðursdoktor í lögfræði á 25 ára afmæli háskólans oe á sextíu ára afmæli Eina'-s var eefið út mikið rit ^onum til heiðurs. Mesta sæmd mun Einar ¦ bó hafa af verkum sínum. Þau munu lenei h^lda nafni hans á lofti. bví að með honum er horf- inn úr þessum heimi einn beirra manna. er mestan bátt áttu í að" pern fvrri hhita ?0. aldarinnar glæsilegas+a hlutan i söeu íslands. Bjarni Benetliktsson. Mikll aðsókn $kíða$ká!a!ium vlir háfíðarnar MBL. kom í gær að máli við Steingrím Karlsson veitingamann í Skíðaskálanum í Hveradölum. Sagði hann að öll rúm væru upp- pöntuð hjá sér yfir hátíðarnar. Kvað hann eftirspurn eftir gist- ingu í Skíðaskálanum hafa verið" ákaflega mikla og mikið færri en vildu geta komizt að. Það væri mjög vinsælt hjá fólki að vera i4 Skíðaskálanum yfir páskana, renna sér á skíðum, fara í göngu ferðir og síðast en ekki sízt: borða góðan hátíðamat. Hann kvað mikinn eril hafa verið'á næturnar í Skíðaskálan- um í vetur, það hefði komið fyrir hvað eftir annað, að fólk hefði barið upp um miðjar nætur vegna þess a6 bifreiðar þess væru- bilaðar eða fastar í snjó. Hefði fólki, sem þannig hefði verið ástatt fyrir verið veittur nauð- synlegur beini og hjálp. Nokkur snjór er nú í Hvera- dölum, en þó ekki verulega mik- En þó að Einar ætti stundum í l ÍH- — ]£

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.