Morgunblaðið - 09.08.1959, Qupperneq 11

"junnudagur 9. ágúst 1959
MORGVNBLAÐIÐ
11
Mynd þessa tók fréttamaður Mbl. af áhöfn vélbátsins Hugins er hún var í óðaönn við að draga
síldarnótina sl. miðvikudag. Þegar myndin var tekin var báturinn staddur austur af Hraun-
hafnartanga, grunnt frá landi. (Ljósm. M. Ö. A.)
REYKJAVÍKURBRÉF
LaugarcL 8. águst
Á skammri stundu
Á skammri stundu skipast veð-
ur í lofti. Hinn 26. júlí sendi einn
kunnasti blaðamaður Breta vest-
anhafs Alistair Cooke Manchester
Guardian grein, þar sem hann
segir:
„Eftir þá óheppilegu tilviljun,
sem sendi Mr. Nixón tij Moskvu
í vikunni, sem Congressinn heig-
aði hinum þjökuðu þjóðum, telja
menn, að það sé sáralítið sem
nokkur hér geti gert til að milda
gremju Mr. Krúsjeffs."
Örfáum döguta síðar ákvað Eis
enhower að bjóða Krúsjeff til
Bandaríkjanna og hirm síðar-
nefndi á nú ekki nógu fögur orð
um Eisenhower og tilhlökkun
sína til ferðarinnar. Á þeim fáll
dögum, sem á milli voru hafði
Nixon farið eins konar sigurför
um Rússland, a. m. k. á leiðinni
til forsetaframboðs í Bandaríkj-
unum. Hann hafði einn stjórn-
málamanna, sem til Rúss
lands hafa komið, svarað Krús-
jeff fullum hálsi í almanna á-
heyrn, að vísu e. t. v. ekki verið
eins stóryrtur og gestgjafinn, en
þó haldið sínu máli fram með svo
miklum krafti, að mörgum of-
bauð — ekki sízt í Bretlandi. Ár-
angur þess varð sá, að viðmót
Rússa varð vingjarnlegra eftir
því sem á leið og náðu þó vina-
hótin fyrst hámarki, þegar heim-
boðið frá Eisenhower kom. í rúss
neskum blöðum og útvarpi vovu
að vísu orð og athafnir Nixons
túlkuð á allt annan veg og mun
óvirðulegri en á Vesturlöndum.
Kéila aðferðin?
Að þyí var vikið í síðasta
Reykjavíkurbréfi, að svo virtist
sera stóryrðin kynnu að hreinsa
loftið á milli þessara tveggja stór
velda. Síðari atburðir hafa leitt
í Ijós að rétt var til getið. Fyrir
þá, sem utan við standa, er þó
ekki gott að átta sig til hlítar á
því, sem gerzt hefur. Vera kann,
að þetta hafi allt verið meira eða
minna undirbúið áður. Afboð
Krúsjeffs á Norðurlandaheim-
sókninni og ástæðurnar fyrir því
vöktu strax þann grun að eítt-
hvað annað byggi á bak við on
uppi var látið. E. t. v. hefur Krús-
jeff þá þegar verið staðráðinn í
að nota heimsókn Nixons til að
krækja sér í hið eftirþráða heim-
boð til Bandaríkjanna.
Því verður ekki neitað að Krús-
jeff hefur niun meira erindi til
Bandaríkjanna en Norðurlanda.
Ófriðarhættan stafar ekki af smá
ríkjunum í Evrópu. Ef stórveidin
koma sér saman, þá er heims-
friðurinn tryggður svo sem verða
má um sinn. Auðvitað má vera,
að samtöl forráðamanna þeirra
leiði ekki til samkomulags. Á-
standið getur þó naumast orðið
verra en það hefur verið. Á sín-
um tíma var það lofsvert, að
Chamberlain skyldi reyna að
hindra ófrið við Þjð'ðverja.Flestir
telja eftir á — með réttu eða
röngu, — að samkomulagið í
Múnchen hafi verið of dýru verði
keypt. Vonandi láta forráðamenn
Bandaríkjanna sig ekki henda
sömu skyssu. En þá horfir fyrst
illa, ef menn vantreysta svo sjálf
um sér, að þeir þori ekki að tala
við andstæðing sinn á jafnréttis-
grundvelli.
Hreinskilnin !>ezt
Heimsóknir ýmsra vestrænna
stjórnmálamanna til Rússlands
hafa einmitt verið varhugaverðar
vegna þess, að þeir hafa þar látið
fara með sig sem sýningargripi
og ekki haft neina möguleika til
að láta uppi sjálfstæða skoðun
eða ná til fjöldans. í þessa gryfju
féll Nixon ekki. Hann hafði
tryggt sér fyrirfram, að ekki væri
venjuleg rússnesk leynd yfir því,
sem hann sagði við opinber tæki-
færi. Rússar tóku og betur en
ýmsir hinna varfærnu á Vestur-
löndum höfðu ætlað hinni hörðu
gagnrýni, sem Nixon hélt uppi
þar eystra.
Auðvitað má segja, að það, sem
fulltrúi mesta stórveldis heims
geti leyft sér, megi ekki hinir,
sem minni máttar eru, ætla sér.
Nokkuð kann að vera til í því,
en þó er það svo hvarvetna, að
sá, er meira metinn, sem segir
hug sinn allan, en hinn, sem
kemur fram af augljósum undir-
lægjuskap.
Forsetaframboð
Inn í þetta allt blandast kosn-
Í'ngabaráttan í Bandsríkjuiuim.
i'orsetakosningar eiga að visu
ekki að fara þar fram fyrr en
eftir rösklega eitt ár. Nú þegar
er hafin mikil togstreita um,
hverjir eigi að vera í framboði
af hálfu höfuðflokkanna tveggia.
Eftirtektarvert er, að' í Banda-
ríkjablöðum eru allar frásagnir
af ferðum Nixons mjög miðaðar
við það, hvaða áhrif orð hans og
gerðir hafi á möguleika hans til
að verða forsetaefni republikar.a-
flokksins. Því er mjög á lofti hald
ið, að aðalkeppinautur hans nú
sé Rockefeller, ríkisstjóri í New
York. Talið er, að hann hafi hugs
að sér að nota tækifærið á rík'S-
stjóraráðstefnu, sem haldin var
þessa dagana, til þess að léta að
sér kveða og ná þannig athygli
fjöldans. En hann hafi alveg farið
í skuggann, fyrst vegna orða-
skipta Nixons og Krúsjeffs og
síðan vegna frægðarfarar Nixons
til Póllands.
Nauðsynlegt er, að menn hafi
þetta í huga, þegar atburðitnir
nú eru metnir. En ekki er það
vænlegt, ef höfuðákvarðanir í ut-
anríkismálum eru fyrst og fremst
miðaðar við það, að fá augna-
bliksvinning í baráttu um fuil-
trúakjör innan flokks. Bandarík-
in hafa marga veikleika, m. a.
þennan. En þar er og sá kostur,
að, þrátt fyrir stærðina, er meira
af stjórnmálaátökunum í allra
augsýn en í flestum öðrum lönd-
um. Almenningur á þess v'egna
hægara með að kveða upp sinn
dóm og lýðræðið er í raun og
veru tryggara.
Ókumiugt eíni
Fyrir nokkrum árum vann hér
í bandaríska sendiráðinu maður
að nafni Hedin Bronner. Hann
hefur síðan skrifað sitt hvað urn
forn fræði, m. a. íslenzk. Nú ný-
lega hefur hann ritað í banda-
rískt fræðirit ritdóm um hina ís-
lenzku bókmenntasögu Stefáns
Einarssonar, sem hann hefur rit-
að á enska tungu. Ritdómur
Bronners, sem nú er forstjóri
American House í Köln í Þýzka-
landi, er að ýmsu leyti athyglis-
verður. Hann getur þess þar,
hversu ókunnugir Bandaríkja-
menn séu íslenzkum fræðum. I
háskólum vestra stundi nú færri
menn norrænu og íslenzk fræði
en nokkru sinni fyrr Bronner
telur þetta mikinn skaða, því ið
hinar fornu bókmenntir íslend-
inga séu undirstaða rita Ibsens,
Björnsons, Strindberg, Undset og
Hamsun. En allar séu þessar bók-
menntir um margt mjög líkar
ýmsu því bezta í bandarískum
bókmenntum, beri svip af sörou
baráttu við náttúruöflin og
reynslu landnemans í að temja
þau.
Bronner bendir réttilega á,
að út af fyrir sig hafi ekki mikla
þýðingu, þó að í háskólum séu
kennd einhver fræði að nafninu
til, ef enginn fáist til að sinna
þeim. Viðfangsefnið sé að útvega
kennara, sem með persónuleika
sínum geri námsefnið lifandi og
eftirsóknarvert fyrir stúdenta.
Hér er mikið verk að vinna fýnr
íslenzka háskólann. Þess vegna
er ánægjulegt, að það fer í vöxt
að sinnt sé erlendum stúdentum
og þeim veittur kostur á að nema
hér íslenzk fræði. Um að gera er
að fá hingað efnilega menn og
veita þeim þá hvatningu, sem
endist til þess, að þeir geti síðar
víðs vegar um heim orðið boð-
berar íslenzkrar menningar og
sýnt umheiminum, að við höfum
nokkuð fram að leggja.
Umkvörtun Karls
í Tímanum sl. sunnudag ber
Karl Kristjánsson, þingmaður
S-Þingeyjarsýslu fram nokkrar
spurningar til Bjarna Benedikts-
sonar og gerir grein fyrir þeim
með þesum orðum:
„Ég sé, að í Reykjavikurbréfi
Morgunblagsins 5. þ. m. hefur
Bjarni Benediktssori ritstjóri vik-
ið nokkrum orðum að ættarhér-
aði sínu, Þingeyjarsýslu. Hann
fullyrðir, að „í Þingeyjarsýslum
og Strandasýslu" beri kosninga-
úrslitin síðustu með sér, að þar sé
„ástandið nú“ í þessum efnum
svipaðst, „því sem í járntjalds-
löndum er“. í þessum sýslum,
segir hann, „hefur með flokks-
kúgun og fjármálavaldi tekizt að
hindra eðlilegan skoðanaágrein-
ing“.
„Ljótt er, ef satt væri“.
Kvörtunarefnið
Grein Karls er skrifuð þ. 30.
júlí og er því vitnað til Reykja-
víkurbréfs hinn 5. júlí sl. en þar
segir:
„Reynslan sýnir, að þar :em
ofurveldi Framsóknar og SÍS hef
ur tekizt að bæla niður frjálsa
skoðanamyndun, svo að baráttu-
hugurinn þverr, þar verða kosn-
ingaúrslit svipuðust því sem í
járntjaldslöndum eru. Svo er á-
standið nú t. d. í Þingeyjarsýsl-
um og Strandasýslu.
'Sízt er ástæða til að
gera lítið úr því fólki, sem bygg-
ir þessi héruð. Auðvitað eru þar
jafn góðir íslendingar og hér í
Reykjavík. Gallinn er sá, að þar
hefur með flokkskúgun og fjár-
málavaldi tekizt að hindra eðli-
legan skoðanaágreining. Skoðana
munur leiðir af mannlegri hugs-
un og þar sem hann er bældur
niður, sést að eitthvað meira ?n
lítið er athugavert. Allt þetta
mun breytast, þegar hin nýja
kjördæmaskipun tekur gildi. For
ystumaður Þingeyinga fyrir
hálfri öld, Pétur á Gautlöndum,
sá það réttilega og sagði þess
vegna, að hlutfallskosningar væru
fegursta kosningafyrirkomulagið.
Úr því, hann sagði það þá, nvað
mundi hann»segja nú, ef hann
hefði séð aðfarirnar, sem beitt
var til að hindra að þessr um-
bætur kæmust á?“
Svo vill til, að Bjarni Bene-
diktsson svaraði umkvörtunum
Karls Kristjánssonar, þegar fyrir
fram í ræðu, sem hann héll 6.
september sl. á Húsavik. Úrdrátt-
ur úr henni var birtur í Morgun-
blaðinu hinn 10. september 1958
og skal hér endurprentað það,
sem máli skiptir. Bjarni ræddi
fyrst um einhug þjóðarinnar í
landhelgismálinu og sagði síðan:
ÞÍBgcyingar
misst forystu
Víst er það rétt, að einhugur
þjóðarinnar nú vekur menn til
umhugsunar um, að betur færi,
að hann væri oftar fyrir hendi.
Þó skulum við vera vel á verði
gegn því, að slíkur einhugur verði
ekki að skjóli fyrir yfirráðum
tiltekins*' hugsunaráttar, svo að
, heilbrigð gagnrýni komist ekki
að. Hér í Þineyjarsýslu er sér-
stök ástæða til að hugleiða þetta.
Áður fyrr höfðu Þingeyingar
forystu bæði í sjálfstæðisbaráttu
þjóðarinnar og í félagsmálum.
Nú eru ekki síður en áður margir
ágætir menn hér í Þingeyjar-
sýslu. En öllum er ljóst, að riin
andlega forysta, sem Þingeying-
ar höfðu á síðustu áratugum 19.
aldar og um aldamótin, er úr sóg-
unni.
Ein af ástæðunum fyrir því, að
svo hefur farið, er, að ákveðinn
skoðanaháttur er hér of einráður.
í landi hefur legið að telja þá
nánast óalandi og óferjandi, sem
aðra sannfæringu hafa en hinn
ráðandi meirihluti.
Sagt er, að hér um slóðir l<’si
margir Tímann. En svo er að sjá
sem þeir tileikni sér ekki einn
helzta boðskap þess blaðs. Við
okkur Reykvíkinga ámálgar Tím
inn í sífellu, að hættulégt sé að
láta sama flokkinn vera allsráð- •
andi of lengi. Ef þetta er rétt
fyrir Reykvíkinga, þá á það ekki
síður við um Þingeyinga.
Reykvíkingar hafa raunar ekki
fylgt ráðum Tímans og hrint
meirihluta Sjálfstæðismanna í
höfuðborginni. Það er vegna þess,
að yfir Sjálfstæðisflokkinn hefur
aldrei færzt sá doði, sem löngum
völdum oft er samfara. Baráttan
í Reykjavík er hörð og þar má
yfirleitt aldrei við bæjarstjórnar
kosningar sjá fyrir, hver úrslitin
verði. Gagnrýnin og hin stöðuga
barátta heldur Sjálfstæðismönn-
um lifandi og á sinn ríka þátt í
því, að þeir eru forystunni vaxn-
ir.
Mcsta auðsafn
á Islandi *
Hér í Þingeyjarsýslu vita aftur
á móti allir fyrirfram, hvernig
kosningar muni fara. Einn flokk-
ur er hér allsráðandi og þar
kemst engin gagnrýni að. Þetta
er hvorki hollt fyrir íbúa héraðs-
ins, þegar til lengdar lætur, ré
þá sjálfa, sem þessi völd hafa.
Ofurdramb þeirra má marka af
því, þegar valdamenn Framsókn-
ar, sem við síðustu kosningar
fékk aðeins rúm 15% af öllum
kjósendum landsins, hælast um
yfir því, að þeir ætli sér og hafi
raunar þegar gert ráðstafanir til
að ýta hér um bil helmingi
þjóðarinnar til hliðar!
Framsóknarmenn hafa náð utn
ráðum yfir meira samansafni
auðs en nokkurn tíma áður hefur
verið fyrir hendi á íslandi. Vegna
þessa auðvalds og ranglátrar
kjördæmaskipunar telja valda-
menn Framsóknar sig geta setið
yfir hlut annarra landsmanna.
Eðlilegt er að þeim, sem í strjál
býli búa, séu fengin nokkru
meiri áhrif á skipun Alþingis en
hinum sem í þéttbýlinu eru, en
hér sem ella verður að vera „óf
á. Nú er misréttið langt úr hófi.
Það fær ekki staðizt til lengdar
og þau héruð, sem nú telja sig
hagnast á því, eiga sjálf að beita
sér fyrir leiðréttingu þess áður en
um seinan verður.
Það er öllum til tjóns, að egna
saman landsmenn vegna þess að
þeir búi á ólíkum stöðum í land-
inu. Á fundum hér fyrir norðan
er Reykvíkingum stundum líkt
við gullgrafaralýð. Slík hæði-
yrði eru engum til góðs og ein-
mitt tímar eins og nú, þegar við
öll finnum til þess, sem sameinar
hina íslenzku þjóð, eiga að vekja
okkur til umhugsunar um, að öll
erum við jafngóðir íslendingar,
hvort sem við búum í Þingeyjar-
sýslu eða Reykjavík“.
’Svo mælti Bjami Benediktsson
á héraðsmóti á Húsavík hinn 6.
sept. 1958. ,
Visna tréð
og hið græna
Allir .þeir, sem þekkja Kari
Kristjánsson, vita, að hann er að
hjartalagi einlægur lýðræðis-
sinni. En hvernig skyldi vera með
hin visnu tré innan Framsóknar,
þegax jafnvel hið græna, sjálfur
Karl Kristjánsson, spyr Bjarna
Benediktsson að þessu:
„Telur hann óeðlilegt, að fólk,
sem heyr svipaða lífsbaráttu,
taki svipaða afstöðu til málefna,
Framh. á bls. 12