Morgunblaðið - 03.01.1964, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 03.01.1964, Blaðsíða 10
!0 MORCUNBLAÐIÐ Fostudagur 3. Jan. 1964 Makaríos vill ógildingu sáttmálans frá 1959 Á NÝÁRSDAG lýsti Makaríos forseti Kýpur, því yíir, að hann teldi samkomulagið, sem gert var í London 1959 um sjálfstæði eyjarinnar, ekki lengur bindandi. En í sam- komulaginu var m.a. kveðið á um, að Bretar, Grikkir og Tyrkir skyldu tryggja sjálf- stæði eyjarinnar og öryggi hennar. Bæði Bretar og Tyrk- ir mótmæltu ákvörðun Makar íosar harðlega og bentu á að forsetinn hefði ekki rétt til að segja sáttmálanum upp ein hliða. Að kvöldi nýársdags gaf Makaríos út aðra tilkynn- ingu þar sem hann kvaðst taka til greina mótmælin gegn því að hann segði samkomu- laginu upp einhliða, en bar fram ósk um að því yrði rift með löglegum hætti. Haft var eftir áreiðanleg- um heimildum í Ankara í gær, að tyrkneska stjórnin viðurkenndi ekki lengur stjórn Kýpur, þar sem hún hefði látið hjá líða að vernda tyrkneska minnihlutann á eyj unni gegn ágangi hinna grískumælandi. Þann 21. desember sl. hóf- ust óeirðir í Nicosia, höfuð- borg Kýpur, milli grískra og tyrkneskra Kýpurbúa og á jóladag tilkynnti stjórn Tyrk lands brezka sendiherranum í Ankara, að Tyrkir myndu hlutast til um mál Kýpur með vopnum, yrði ekki þegar í stað gripið til aðgerða til þess að vernda réttindi Tyrkja á eyjunni. Tyrknesk herskip héldu til Kýpur og eru nú við strendur eyjarinnar og tyrk neskar herflugvélar sveima yfir Nicosia. Jóladagana var barizt á Kýp ur og er talið að hundruð manna hafi látið lífið í átök unum. 28. desember sendu Bretar aukið herlið til eyjar- innar til að reyna að koma í veg fyrir að borgarastyrjöld breiddist út. Tókst að koma á vopnahléi, en óttazt er að það verði ekki haldið, og til nokk urra átaka hefur komið eftir að um það var samið. Öryggisráð Sameinuðu þjóð anna ræddi Kýpurmálið á fundi sl. laugardag og sátu fulltrúar Kýpur, Grikklands og Tyrklands fundinn. Gríski fulltrúinn sakaði Tyrki um undirbúning stríðs á hendur gríakum Kýpurbúum, en tyrk neski fulltrúinn sakaði Grikki um samvizkulaus fjöldamorð um jólin. Ekki er talið útlit fýrir að takast megi að leysa Kýpur- málið á næstunni því að mik- ið ber á milli. Bretar hafa Iýst miklum áhyggjum yfir ástandinu á eyjunni og óttazt er að deilur þjóðarbrotanna geti haft alvarlegar afleiðing ar fyrir Atlantshafsbandalag- ið, en þjóðirnar þrjár, sem tóku að sér að vernda sjálf- stæði eyjarinnar eru allar í bandalaginu. — xxx — Sáttmálinn um sjálfstæði Kýpur, sem Makaríos forseti vill nú ógilda, var undirritað- ur í London 16. febrúar 1959. í viðræðunum, sem fóru fram áður en sáttmálinn var undirritaður tóku þátt forsæt is- og utanríkisráðherrar Breta, Grikkja og Tyrkja, Makaríos erkibiskup fyrir hönd grískumælandi Kýpur- búa og dr. Kutchuk leiðtogi tyrkneska þjóðarbrotsins. — Menderes forsætisráðherra Tyrkja undirritaði sáttmál- ann í sjúkrahúsi í London. Er hann var á leið til viðræðn- anna í borginni, hrapaði flug vél hans skammt frá flugvell inum á Gafwick. Talið er, að flugmaðurinn hafi villzt af leið vegna slæms skyggnis. 15 af 25 farþegum, sem voru með vélinni, létust. Grundvöllurinn að sáttmál anum um sjálfstæði Kýpur var lagður á fundi forsætis- og utanríkisráðherra Grikkja og Tyrkja, sem haldinn var í Ziirich í byrjun febrúar 1959. Þar til í september árið áður en sáttmálinn um Kýpur var undirritaður, hafði Makarios erkibiskup barizt fyrir sam- einingu Grikklands og Kýp- ur, en því var tyrkneski minni hiutinn á eyjunni mjög mót- fallinn og taldi fullvíst, að þá yrðu réttindi hans fótum troð in. f september 1958 lét Mak aríos af kröfu sinni uim sam- einingu við Grikkland og hóf baráttu fyrir sjálfstæði Kýp- ur. Hefði hann ekki skipt um skoðun er nær óhugsandi, að samkomulag hefði náðst eins skjótt og raun bar vitni. ----- XXX ---- í sáttmálanum, sem undir- ritaður var í London, var gert ráð fyrir því, að Bretar, Grikk ir og Tyrkir vernduðu sjálf- stæði Kýpur, en Bretar héldu fullum yfirráðum yfir her- stöðvum sínum á eyjunni. Lög gjafarþing átti að kjósa og skyldu 70% þingmanna vera gríslkumælandi, en 30% af tyrkneskum uppruna. f ríkis- stjórninni skyldu sitja 7 grísk ir Kýpurbúar og 3 tyrkneskir. Bæði gríski og tyrkneski hóp- urinn á löggjafaþinginu skyldi hafa neitunarvald um ákveð- in atriði utanríkis- og efna- hagsmála. . í sáttmálanum var ákveðið, að forsetinn yrði grískur, en varaforsetinn tyrknesikur. Var Makaríos erkibiskup kjörinn forseti 14. desember 1959. John Clerides, fulltrúi vinstri sinna, bauð sig fram gegn Makaríosi, en Makaríos sigr aði með 144 þúsund atkvæð- um gegn 70 þúsund. Áður en forsetakosningarnar höfðu farið fram var dr. Kutchuk skipaður varaforseti því að enginn bauð sig fram á móti honum. Skipting opinberra embætta átti að vera í sama hlutfalli og skipting þingsæta, en í hernum áttu 40% hermanna að vera tyrkneskir, en 60% grískir. — xxx — Þegar sáttmálinn hafði ver- ið undirritaður létu stjórn- málasérfræðingar í London í ljós ánægju sína 'og voru þeirr ar skoðunar, að lausn Kýpur- deilunnar myndi auka sam- stöðu Vesturveldanna og efla samtakamátt þeirra. En einn nánasti starfsmaður Makaríos ar erkibiskups, Kyprianos biskup, lýsti þegar vantrú sinni á samkomulagið og kvað það dauðadæmt. Sagði hann, að grískumælandi Kýpurbúar myndu halda áfram barátt- unni fyrir sameiningu við Grikkland og sigra að lok- um, en í sáttmálanum var á- kvæði um að Kýpur gæti aldre'i sameinazt Grikklandi. Kyprianos hefur að marki reynzt sannspár. Þegar eftir að Kýpur hafði hlotið sjálf- stæði í ágúst 1960, fór að bera á óánægju grískumælandi manna með stjórnarskrána. Þótti þeim áréttlátt, að hin ir tyrknesku, sem voru aðeins einn fimmti þjóðarinnar skip uðu nær einn þriðja embætta á eyjunni og 40% hersins væri skipaður tyrkneskum mönnum. Einnig gerði neitun arvald tyrkneska minnihlut- ans stjórnina nær óstarfhæfa t.d. í sambandi við fjármál, en hann beitti neitunarvaldi sínu gegn frumvarpi gríska meirihlutans um skatta og tolla og við það skapaðist öng þveiti í fjármálum landsins. Grikkir með Makaríos for- seta í broddi fylkingar hafa lengi krafizt þess að stjórnar skráin verði endurskoðuð, en varaforseta sínum og stjórn- um Bretlands, Grikklands og Tyrklands og 21. desember sl. sauð upp úr og vopnaviðskipti hófust. íbúar Kýpur eru um 550 þúsund. fjórir fimmtu hlutar eru grískumælandi og grísk- kaþólskir, en einn fimmti Múhameðstrúar og af tyrk neskum uppruna. Kýpur til- heyrði Býzanska keisaradæm- inu til 1119, en þá tóku Kross riddarar eyjuna og stjórnuðu henni um tíma, síðan var henni stjórnað af frönsku f jölskyldunni Lusignan og stjórn Feneyja. Frá 1571 tii Kona og börn tyrknesks herlæknis fundust skotin til bana í baðkeri á heimili sínu í Nicosia sl. sunnudag. Þar voru grískir Kýpurbúar að verki. Tyrkir, sem hafa meiri völd, en þeim hlutfallslega ber, hafa verið því mjög mótfallnir og verið ánægðir með skipan mála. 30. nóvember sl. sendi Mak aríos varaforsetanum Kutchuk uppkast að breytingum á stjórnarskránni. Kutchuk hef ur ekki látið frá sér heyra um uppkastið, en stjórnin í Ank- ara hefur vísað því á bug fyr ir hönd tyrkneskra-Kýpurbúa. Grískir Kýpurbúar hafa til- kynnt Makaríosi, að þeir geti ekki sætt sig við, að „utan- aðkomandi stjórn" telji sig geta tekið ákvörðun um stjórn arskrá Kýpur. Miklar deilur risu á Kýp- ur vegna stjórnarskrárupp- kastsins, sem Makaríos sendi 1878 var eyjan undir stjórn Tyrkja, en þá náðu Bretar ítökum í stjórn eyjarinnar og 1914 náðu þeir fullum tök- um á henni. 1915 buðu Bret- ar Grikkjum að taka við stjórn eyjarinnar í þakklætis skyni fyrir stuðning þeirra við Serbíu, en Grikkir neit- uðu tilboðinu. Grikkir hafa ekki haft yfirráð yfir Kýpur nema noklkur ár á fjórðu öld. Tyrkir viðurkenndu yfirráð Breta yfir Kýpur 1924, en 1925 gerðu Bretar eyjuna opinber- lega að nýlendu sinni. 1931 gerði félagsskapur grískra Kýpurbúa „Ehosis" (sem þýð- ir sameining við Grikkland) uppreisn gegn Bretum og varð ástandið svo alvarlegt, að löggjafarþingið var leyst upp og tveir biskupar sendir í útlegð. Frá 1944 til 1948, með an kommúnistar tóku þátt í borgarastyrjöldinni í Grikk- landi, gerði kommúnistaflokk ur Kýpur A.K.E.L. sjálfstæði eyjarinnar að baráttumáli sínu. 1948 sameinuðust komm únistar og hinn hægri sinnaði flokkur Makaríosar, síðar erkibiskups, í baráttunni gegn brezkum yfirráðum og kröfðust bess að þjóðarat- kvæðagreiðsla yrði látin fara fram um framtíð eyjarinnar. Þegar Bretar urðu ekki við þessari kröfú hófst skæru- hernaður og verkföll, sem jukust til muna 1954 þegar Bretar fluttu höfuðstöðvar landhers síns í Mið-Austur- löndum frá Suez til Kýpur. 1955 var haldin ráðstefna í London þar sem fulltrúar Breta, Grikkja og Tyrkja ræddu framtíð Kýpur, og Bret ar lögðu fram uppkast að nýrri stjórnarskrá fyrir eyj- una, þar sem gert var ráð fyr ir að Kýpur fengi sjálfstjórn, en þó væru Bretar þar hæst- ráðandi. Viðræðurnar í Lond on fóru út um þúfur og óeirð ir héldu áfram á Kýpur. Makaríos erkibisikup varð andlegur leiðtogi grískumæl- andi Kýpurbúa 1951. Strax eftir að hann tók við embætt inu endurskipulagði hann starfsemi „Enosis"-hreyfing- arinnar. E.O.K.A. skæruliða- samtök hægrisinnaðra „Enos- is"-manna börðust gegn Bret um og 1956, var Makaríos sendur í útlegð til Seychelles eyja, eftir að hernaðarástandi hafði verið lýst yfir á Kýpur. Makaríos var ár á Seychelles eyjum, en síðan hélt hann til Aþenu og dvaldist þar þar til samkomulag hafði náðst um sjálfstæði Kýpur 1959. í desember 1957 urðu lands stjórnarskipti á Kýpur og tók Sir Hugh Foot, áður lands- stjóri á Jamaica, við af Sir John Harding marskálki. Töldu Bretar að friðvænlegar yrði á eyjunni eftir að her- maðurinn Harding hafði vik- ið úr embætti, en það fór á annan veg. Tyrkir kröfðust þess að eyjunni yrði skipt milli grískumælandi manna og tyrkneska minnihlutans og vopnaviðskipti hófust milli Grikkja og Tyrkja á eyj- unni. En friður komst á eft- ir að sáttmálinn hafði verið undirritaður í London 1959 og sem áður segir hefur frið- ur haldizt þar til nú um jól- in, en ólga verið undir niðri. Mynd þessi var tekin skömmu eftir að Kýpurdeilan leystist í London 1959. Makaríos er kom inn heim til Kýpur og hér er hann ásamt landsstjóra Breta Sir Hugh Foot (í miðið) og Kutchuk foringja tyrkneska minnihlutans.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.