Morgunblaðið - 10.01.1969, Síða 16

16
MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 10. JANÚAR 1969.
ATTRÆD:
Marta Valgerður
Jónsdóttir
f dag er frú Marta Valgerð-
ur Jónsdóttir áttatíu ára. Hún
er fædd 10. jan. 1889, að Landa-
koti á Vatnsleysuströnd, dóttir
hjónanna Guðrúnar Hannesdótt-
ur og Jóns Jónssonar, sem bæði
voru ættuð úr Rangárþingi.
Marta fluttist með foreldrum
sínum til Keflavíkur 1898, þá ell
efu ára, og þar lauk hún við að
slíta barnsskónum. Hún dvald-
ist í foreldrahúsum þar til hún
giftist unnusta sínum, Birni Þor-
grimssyni, ungum og glæsilegum
skrifstofumanni. Hann var sonur
hins nafnkunna læknis og at-
hafnamanns, Þorgríms Þórðar-
sonar, sem hér var lengi vel lát-
inn héraðslæknir með búsetu í
Keflavík.
Árið 1920 fluttust ungu hjónin
til Reykjavíkur, þar sem Björn
tók að sér gjaldkerastörf við verzl
unarfyrirtæki Páls Stefánssonar
frá Þverá. Þessu starfi gegndi
Björn um 30 ára skeið, eða þar
til hann hafði tapað sjóninni.
Eftir það vann hann fyrirtæk-
inu þó enn um skeið, sem sýn-
ir bezt, hve mikils hann var
metinn, jafnt af fyrri eigendum
þessarar stofnunar og hinum síð
ari, Sigfúsi Bjarnasyni, enda
hélzt órofa vinátta milli hans og
þeirra hjónanna, Björns og
Mörtu, meðan báðir voru ofar
moldu. Björn andaðist á heimili
sínu 5. apríl 1966.
Á æskuárum Mörtu var tals-
vert félagslíf hér í Kefla-
vík. Ung gekk hún Góðtempl-
arareglunni á hönd og vann þar
mikið starf og gott. Hún lærði
snemma á orgel, sem kom sér
mjög vel I Reglustarfinu, þar
sem hún 'lék undir allan söng á
stúkufundunum. Þegar Kefla-
víkurkirkja var byggð 1914,
varð Marta Valgerður fyrsti or
gelleikari hennar. Hún var ein
af stofnendum Kvenfélagsins
Freyju í Keflavík, og innan
þess félagsskapar og einnig inn-
an vébanda stúkunnar, fékkst
hún nokkuð við leikstörf, og að
sögn kunnugra fórust henni þau
mjög vel úr hendi. Þá lét hún
sitt ekki eftir liggja á málfund-
um félaga sinna, enda talin flug-
mælsk og hugmyndarík. En það,
sem á bak við bjó og á eftir
rak, var sá einlægi frelsis- og
framfaravilji, sem um þessar
mundir fór sigurför um landið
og hvatti til framtaks og um-
bóta hvern þann, sem til nokk-
urs var megnugur. Til sl'íkra
m
AUGI 5ÍIVII YSINGAR 22*a*ao
fórnar- og mannbótastarfa var
Marta Valgerður sjálfkjörin í
fremstu víglínu, vegna gáfna
sinna, mælsku og mikilla mann-
kosta. Hér má líka segja frá því,
af því það sýnir vel þá miklu
tiltrú, sem hún naut í heimahér-
aði sínu, að þegar síminn, það
mikla þarfaþing, var lagður til
Keflavíkur, varð Marta fyrsti
símstjórinn hér. Hún fékkst hér
einnig nokkuð við verzlunar-
störf. Ætla ég, að þessi upp-
talning nægi til að sýna, að
Marta Valgerður hefir ekki set-
ið auðum höndum, enda bæði fjöl
hæf og vinnufús.
Aðstæður og lifsviðhorf frú
Mörtu breyttust nokkuð við að
flytja til Reykjavíkur, og fór
hún þá fljótlega, til viðbótar hús
móðurstörfunum, að fást við eitt
aðal áhugamál sitt, ættfræðina.
En fyrir störf sín á þessu
sviði er hún löngu þjóðkunn
orðin, sem trúr og mikilvirkur
ættfræðingur. Hafa margir, bæði
einstaklingar og stofnanir, notið
góðs af þessari kunnáttu henn-
ar, en þó mun Suðurnesjab'lað-
ið FAXI standa þar í mestri
þakkarskuld, enda hefir hann
verið óskabarn þessarar sér-
stæðu og mikilhæfu konu. Fyrir
Faxa hefir hún ritað fjölmarg-
ar ágætar greinar um Keflavík
hins liðna tíma og um fólkið,
sem þá setti svip sinn á þetta
byggðarlag. Hefir hún með þess
um ritstörfum bjargað frá
gleymsku margvíslegum fróðleik
og sögulegum verðmætum. Er
efni þetta í gegn um áranna rás
orðið mikið að vöxtum og hefir
aukið hróður Faxa og áunnið
honum vinsældir, bæði heima og
heiman. Hafa þessar greinar jafn
an birtzt undir fyrirsögninni:
Minningar frá Keflavík. Með
þessum ritstörfum hefir Marta
Valgerður unnið æskustöðvum
sínum mikið og fórnfúst starf,
sem góðir menn og framsýnir
kunna vel að meta. Er þetta
fræðistarf hennar líklegt til að
verða sá bautasteinn, sem bezt
geymir minningu genginna kyn-
s’lóða hér um Suðurnes.
Þau hjónin, Marta og Björn,
eignuðust ekki börn, en ólu þess
í stað upp tvær systur, bróður-
dætur Björns, Jóhönnu og Önnu
Sigríði, konu Ólafs Pálssonar
verkfræðings. En frú Anna er
kjördóttir þeirra hjónanna.
Á meðan Björn var á lífi og
við sæmilega heilsu, mátti segja,
að heimili þeirra hjóna væri á-
vallt „opið hús“ fyrir alla að-
komumenn, sem eitthvað til
þeirra þekktu og voru staddir í
Reykjavík. Þar var þeim tekið
opnum örmum, næstum hve-
nær sólarhrings sem var, og með
ljúfu geði veitt öll sú fyrir-
greiðsla, sem um var beðið og
að gagni mátti verða. Er ég einn
þeirra mörgu, sem í ríkum mæli
varð ve'lvilja þeirra og greið-
Heffi hvorki séð
land né fisk —
vikni aðnjótandi. Framan af var
það þó einkum blaðið Faxi, sem
kom mér í samband við þennan
ágæta sendiherrabústað lands-
byggðarinnar, en eftir að kynn-
in jukust, lögðum við hjónin
þangað oft leið okkar í þeim til-
gangi einum, að eiga með þeim
Mörtu og Birni glaðværa stund
Jfir góðum og rjúkandi kaffibolla,
umvafin elskulegu viðmóti þess
ara sæmdarhjóna.
Eftir fráfall Björns, hélt
Marta uppi enn um skeið sömu
rausninni igagnvart gestum sín-
um, vinum þeirra hjóna og vanda
mön.num. En þrátt fyrir það, fór
ekki fram hjá neinum kunnug-
um, sú mikla og dapurlega
breyting, sem á högum hennar
var orðin við missi síns elsku-
lega eiginmanns, sem var í senn
höfðingi heim að sækja og hið
mesta tryggðatröll.
Síðar varð Marta fyrir því
ölysi, að detta á götu skammt
frá heimili sínu og fótbrotna
mjög illa. Þurfti hún þá um
nokkurt skeið að dveljast á
sjúkrahúsum, sem svo varð til
þess, að hún varð að sleppa í-
búð sinni á Grettisgötu 67, þar
sem hún svo lengi og vel hafði
búið, en var aðeins leiguhús-
næði. Nú um skeið hefir hún bú-
ið á Hrafnistu.
Eftir miklar og erfiðar aðgerð
ir í sambandi við fótbrotið, var
líkamsþróttur hennar mikið
skertur og starfsgetan einnig.
En með hjálp góðra lækna og
hjúkrunarliðs, ásamt eigin vilja-
festu og þolgæði, hefir henni tek
ist að rétta svo við, að nú er
aftur tekinn upp þráðurinn, þar
sem frá var horfið, og helgar
hún sig nú aftur ritstörfunum.
Munu vinir hennar fagna því af
heilum hug.
f tilefni þessa merka áfanga
á fagurri og annaríkri ævi, send
ir blaðstjórn Faxa frú Mörtu
innilegar kveðjur og þakkir fyr
ir hennar frábæra og ómetan-
lega fræðistarf í þágu blaðsins.
Persónulega flyt ég svo afmæl-
isbarninu ástarkveðjur okkar
hjónanna og hamingjuóskir, um
leið og við biðjum henni guðs
blessunar nú og ævinlega.
Hallgrímur Th. Björnsson.
Frú Marta dvelst í dag á heim
ili dóttUr sinnar og tengdasonar,
Brekkugerði 4, Reykjavik, þar
sem hún mun taka á móti vinum
og vandamönnum er kunna að
vi'lja heimsækja hana á þessum
merku tímamótum.
ÞAð VAR morguntíma fyrir 27
árum að íslenzku togararnir
skiptust á aflafréttum eins
og þeir hafa alla tíð gert og
gera enn 6 sinnum á sólar-
hring. Ég, sem þessar línur rita,
var þá stýrimaður hjá lands-
þekktum togaraskipst j óra og
aflamanni Halldóri Gíslasyni á
togaranum Gulltoppi, sem þá
var í eigu Kveldúlfs h.f. Allir
höfðu eitthvað að segja um afla
brögðin, mig minnir nú að öll-
um hafi gengið misjafnlega illa
þessa nótt, en engum vel.
f sjálfu sér er þetta ekki
imerkilegt, en ein aflafréittin
vakti þó sérstaklega eftirtekt
mína, en hún var frá togaran-
um Haukanesi, en því skipi
stýrði þá Nikulás Jónssonskip
stjóri. AfLaskeytið frá Hauka-
nesi var svona: „Hefi hvorki
séð land né fisk.“ Um hádegis-
bilið sama dag höfðu togararnir
aftur samband sín á milli um
aflabrögð og þá man ég, að
aflaskeytið frá Haukanesi var
svona: „1 hol 9 pokar þorskur".
Þá vissi maður það, að nú hefði
Nikulás séð land.
Þetta rifjaðist upp fyrir mér
er ég fyrir stuttu las grein í
Sjómannablaðinu Víkingi eftir
Nikulás Kr. Jónsson. Þar sem
hann segir frá einum túr í Faxa
bugt. Þar stendur m.a. „Ég
stoppa, vestur Rennuhálsinn á
annarri trumbu á Hámúlanum
log austasta sviðshnúkinn yfir
iHetgafell eða Landakotskirkj u
í skarðið og læt þar út góða
bauju með ljósi. Frá þessari
bauju keyrum við vestur yfir
hið svokallaða Hámúlahraun, og
stoppum þannig að Klofanum
rétt veiti norður af Helgafelli
og Rennuhálsinn myndi V að
ofan við Akrafjall og þar er
- I ÆVINTYRUM
Framhald af bls. 17
LeikféLag Reykjavítour hefur
aðstoðað Litla leilkfélaigið á
margan hátt við þasisa sýn-
ingu.
Þeir ®em sjá þesisa leiksýn-
irugu Liitla lei'kfélaigsjins hvería
inn í heim sagna uim jólin í
gamila daga, sagna um jóla-
sveina og huldufólk. Þeir
hvertfa lamgt atftur í timann
og heyra og sjá þau ævintýri,
s>em gerðust einu siinni á jóla-
nóttum. Ævintýri, sem
hafa orðið stórkostleg í
frásögnum hjá ömmum og
öfum, en eru nú því miður
aðeins helzt til í sögubókum.
Rauði þráðurinm í Einu sinni
á jólanótt . . er sambandið
á milLli ömmunnar og drengs-
ins, tryggðin og mikilvægi
skilninigsinis í hversdagsileik-
anum og jafnt huiliðlslheimum
„Einu sinini á jólanótt“ er
þjóðtrú, órjúfanlegur hluiti af
íslandi fyr og síðar, gkemmti-
legt og fróðlegt leikrit fyrir
alla. — á. j.
HÆTTA A NÆSTA LEITI eftir John Saunders og Alden McWilliams
THIS 6TUPF DOESN'T
MAKE ANYTHINS
EASISR,TROy... BUT
IT eives VOU ÖOMB-
THINQ TO HOLP
WHILE WE TALK '
I'VE SWALLOWet?
ALL THB POISON
X CAN TAKS FOK
ONE NIQHT,
LAKE ! POOR
6LOBAL NEWS OWES
VOU AN APOLO&X
TROY ' A F£W OF U* / VOU
KNEWTHATTHIS „^MEAN HS
WOULD B£ ARCHIE 1 KNBW HE
RUPOLPH'S LAST / WAS 60INQ
HO/weco/vuNe/ / to havs a
„Vínið mun ekki auðvelda þér neitt,
Troy. En þú hefur þá að minnsta kosti
eitthvað í höndunum meðan við ræðumst
við“.
„Ég hef þegar drukkið meira en nóg,
herra Lake. Aumingja Rudy!“
„Ég þarf að biðjast afsökunar, Troy.
Við vissum nokkrir, að þetta yrði síðasta
heimkoma Archie Rudolphs.“ „Hvað!?
Áttu við, að hann hafi vitað, að hann
fengi hjartaslag í nó'.t?“
,,Það er erfitt að tímasetja dauðann . . .
en Rudy var við öllu búinh“.
„Aður en þið tveir fóruð tii Vietnam
sendi Rudy mér bréf með uppsögn sinni.
Þetía átti að verða síðasta ferðin“.
„Og hann sagði mér aldrei neit! . . .
mér — sínum nánasta vini“.
látin út bauja með ljósi, er þá
kallað að vera í Rennuopinu.
Þaðan er haldið í SV hornið á
Rennunum og stoppað þannig
að innan, og lítið hak norðan í
að Hvalfellið snerti Akrafjall
Klofanum suður hallandi af
riddaranum á Helgafelli, og þar
látin út bauja með Ijósi.
Þessar þrjár baujur tek ég
ekki upp meðan túrinn varir,
því eftir þeim togar maður Múla
hraun og Rennur, allar nætur þeg
var veður leyfir, og þarna er
yfirleitt mestan fiskinn að fá,
venjulega bezt í úrtökustraum.
Það var oft létt af mér þungu
fargi þegar þessar baujur voru
komnar út, því það gat oft ver
ið erfiðleikum bundið að koma
þeim rétt út ef illa sást til miða
og ómögulegur botn ef skakkt
var togað.“
Ég gæti trúað því að þeim,
sem ekki þekkja til, hafi fundizt
þetta torskilin latína.
Með því að fara með N.J. í
einn Bugtatrú komumst við að
raun um, að ef við ætlum okk-
ur að nýta landgrunnið að ein-
hverju leyti fyrir okkur sjálfa
með árangri eins og mikið er
rætt um þessar mundir, þá þarf
til þess þekkingu.
Það var stundum sagt hér áð-
ur fyrr, að bókvitið yrði ekki í
askana látið. En það vill nú
svo til að þetta bókvit sem hér
um ræðir, og á ég þá auðvitað
við grein N.J. og uppdrætti
hans, er hægt að láta í aska.
Þar sem við hér á landi, sem
annars staðar, viljum allir vera
menntaðir og saddir held ég að
það væri ómaksins vert að at-
huga hvort ekki finndist skot í
einhverri skólaálmunni, þar sem
N.J. og aðrir gamlir togaraskip-*
stjórar, sem enn eru ofar moldu
gætu frætt yngri menn um þessa
hluti. Það er mikið atriði fyr-
ir útgerðiwa hvernig til tekst,
hvort t.d. varpan kemur upp á
yfirborðið heim með góðan afla,
eða hún kemur sundurtætt og
þá að sjálfsögðu án nokkurs
afla. íslenzka landgrunnið er
stórt, þar eru mörg hraun og
margir klettar, sem ber að var-
ast ef vel á -að ganga, og það
eru á lífi menn, sem geta frætt
þá yngri um þessa hlwti og því
þarf að nota sér það, áður en
það verður um seinan.
Marteinn Jónasson.
- VETTVANGUR
Framhald af bls. 13.
kostnað innfluttra matvæla.
Um klæðnað barna og ungl-
inga innan fermingaraldurs, er
margt og víða mjög ábóta vant.
Nýlega hafði ég tal af smásnáða,
sem seldi blöð á götum höfuð-
staðarins, er í kalsaveðri og
frosti var tæplega klæddur til
innanhússvistar, hvað þá úti-
veru. Hann var á rándýrum
stásskóm, gegnblautum, en
skein í bert bak milli skæn-
þunnra buxna og peysugopa og
úlpu er helzt virtisít gerð úr
pappír. Mér varð bilt við þessa
sjón, enda sem betur fer sjald-
gæf hér um glóðir.
Með því að framleiða í land-
inu praktíska skólabúninga,
skapaðist atvinna fyrir álitleg-
an hóp fatagerðarmanna, fatnað
arverksmiðjur og ullar og bóm-
ullarverksmiðjur, ásamt fjölda
fólks annars, svo sem fatateikn-
ara, auglýsingafólks og hug-
myndasmiða. Með því að hafa
trygga sölu í landinu sjálfu fyr
ir allverulegt magn að standa
undir fjárfestingum, mætti áreið
anlega framleiða slíkar vörur
úr okkar frábæru ul’l og skinn-
um, til útflutnings. Hið sama
gildir um skófatnað fyrir ungl-
inga.
Og ég held að brýn nauðsyn
sé fyrir okkur að eignast fal-
lega ódýra þjóðbúninga handa
unga fólkinu.