Morgunblaðið - 09.10.1969, Qupperneq 12

12
MORG-UNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 9. OKTÓBBR lí>®9
Um litninga hvala og sela og áhuga
fslendinga á erfðafræði -
Rœtt viÖ Úlf Árnason, erfðafrœðing
MEÐAL styrkþega Vísindasjóðs
í ár er Úlfur Árnason, erfðafræð-
ingur, og hlaut hann 100 þúsund
krónur til gagnasöfnunar fyrir
rannsóknir á skyldleika mismun
andi hvalategunda. Úlfur stundar
þessar rannsóknir sínar við há-
um rannsóknum og hvers vegna?
— Ég hafði ætlað mér að leggja
stund á litningarannsóknir og
vann fyrst í stað að athugunum á
sjúklingum á hæli fyrir vangefna
í Lundi. Vorið 1967 rakst ég svo
á ritgerð eftir bandarís(ka vísinda
Úifur Ámason, erfðafræðingur. (Ljósm. Mbl.: Ól. K. Mag.)
skólann í Lundi og hefur til þess
þar sænskan styrk. í sumar hef-
ur Úlfur haft rannsóknaraðstöðu
við tilraunastöðina að Keldum og
þar hitti ég hann að máli.
— Hvað er það, sem þú ætlar
að varpa ljósi á með þessum rann
sóknum þínum, Úlfur?
— Markmiðið er að kamast að
því, hvort tannhvalir og slkíðis-
hvalir eru einstofna eða tvístofna
þróunarlega séð.
Steingervingafræðingar, sem
fengizt hafa við hvalarannsókn-
ir, halda því fram, að hvalirnir
séu einstofna og að þær tegund-
ir frumstofnsins, sem núlifandi
tegundir hafa þróazt frá, hafi
verið tenntar. Þessi Skýring er að
allega byggð á steingerðum leif
um útdauðra tegunda og þá eink
um tönnum — en þar sem þær
mundu óhjákvæmilega varðveit-
ast mun betur en hugsanleg skíði,
má segja, að veigamiklar stoðir
falli undan röksemdafærslu þess
ari.
Líffærafræðingar aftur á móti
aðhyllast flestir tvístofna kenn-
inguna og halda því fram, að líkt
svipmót tannhvala og slkíðiahvala
stafi af aðlögun að sama um-
hverfi
Rannsóknir mínar beinast að
litningunum, en það eru eining-
ar í frumUkjörnunum, sem bera
ertfðaeigintleikana, en útlit litn
inganna og fjöldi er allajafna
með sérstökum hætti hjá hverri
einstakri tegund. Því skyldari,
sem einhverjar tegundir eru,
þeim miun meiri svipur er alla-
jafna með litningamynstri
þeirra. — Svipmót litningamynst
urs verður ekki fyrir áhrifum frá
umhverfinu á sama hátt og líf-
færi og því getur litningamynstr
ið gefið hlutlægara mat á gkyld-
leika.
— Hvenær byrjaðir þú á þess
menn um litningarannsóknir á
tveimur tannhvalategundum í
Kyrrahafi. Þessi ritgerð vakti
forvitni mína — mér fannst freist
andi að fylgja þesisu eftir og þá
um sumarið aflaði ég mér fyrstu
gagnanna til þessara rannsókna
minna.
— Og hvað ertu nú kominn
langt?
— Ég hef haft þann háttinn á
að afla mér sýnishorna úr lung-
um hvalanna, þegar þeir eru
komnir á land, og setja þau í
vefjaræktun. Mjög erfitt er að fá
frumurnar til að hjarna við í
ræktuninni, þar sem sýnishomin
eru yfirleitt orðin sólanhrings
gömul og lítfgkrafturinn Mtill, þeg
ar hægt er að taka þau. Til þessa
hefur mér tekizt að verða mér úti
um ræktanleg sýnishorn úr lang-
reyði og sandreyði, bæði karl- og
kvendýrum, og einnig úr búr-
hvalstarfi — en eins og kunnugt
er veiðast aðeins karldýr þeirrar
tegundar hér við land. Ég verð
því að leita á suðlægari slóðir
til að ná í sýnishorn úr kvendýr
inu.
— Og hvað segja nú þær nið-
urstöður, sem þú þegar hefur?
— Það er allt of snemmt að
tala um ákveðnar niðurstöður en
ég get sagt þér, að litningar sand
reyðar og langreyðar líkjast tals
vert litningum þeirra tannhvala
úr Kyrrahafi, sem rannsakaðir
hafa verið.
— Nú er jafnan spurt um hag-
nýtt gildi allra hluta . . .
— Jú, jú. — Með þessum rann
sóknum mínum vonast ég til að
geta varpað einhverju ljósi
þróun þessara hvaiategunda
innbyrðis Skyldleika þeirra,
Hverau hagnýtt gildi það ljós
kemur til með að hafa, má senni
lega lengi deila um. Það verður
auðvitað fyrst og fremst erfða-
fræðilegt gildi.
Bn um tæknina, sem ég nota
við rannsóknirnar, gildir annað.
— Það er ekki svo langt síðan, að
litningarannsóknum var fyrst
beitt við frumur í vefjarækt en
tækni þessi var einmitt bætt í
Lundi af Tjio og kennara mín-
um þar, prófessor Albert Levan.
— T.d. eru ekki nema 13 ár, síð-
an rannsóknir þeiirra leiddu
í ljóis, að í ökkur mönnunum eru
46 litningar að öllu eðlilegu. —
Nú á síðari árum er meðal ann-
ars farið að athuga litninga í
fósturvatni þungaðra kvenna til
að kanna, hvort urn litningafrá
vik er að ræða í fóstrinu, en ýms
ir sjúkdómar eru einmitt bundn-
ir frávikum frá réttu litninga-
mynstri, t.d. mongoliami — þá
er einum litningi ofaukið 1
mynstrinu.
I ýmsum löndum er verið að
leggja drög að slíkum allsherjar
rannsóknum á þunguðum kon-
um, sem náð hafa ákveðnum
aldri, en ströng fóstureyðingar-
löggjöf kemur víða ennþá í veg
fyrir hagnýtingu aðtferðar þess-
arar.
Þannig getur rannsóknaraðferð
sú, sem ég beiti nú við rannsókn
ir mínar, einnig haft þýðingu á
öðrum sviðum.
— Þú hefur birt eitthvað um
þessar rannsóknir þínar.
— Já. I sumar birti ertfðafræði
tímaritið „Hereditas“ ritgerð etft
ir mig um litningamynstur lang
Vísindi
og
rannsóknir
mætti halda, að stöklkbreytingar
hafi átt sér stað í myndun og
þróun þessara tegunda — eða
hvað?
— Jú. Það er mjög sennilegt,
að stöklkbreytingar á ákveðnum
genum hafi fært þessar núver-
andi tegundir fjær hverja annarri
frá upprunalegum stofni og ein-
angrað þær.
— Hvenær má nú búast við, að
niðurstöður hvalarannsókna
þinna liggi fyrir?
— Ja, það fer aðallega eftir

Litningar í útsel, — urtu;
Stækkun: Um 3300
kynlitningar XX.
sinnum).
reyðar og nú er í prentun hjá
sama tímariti ritgerð eftir mig
um litningamynistur útselsins.
— Útselsins? He-fur þú þá rann
'akað seli lí'ka?
— Já. Ég 'hef rannsakað lítil-
lega litningamynstur útsells, land
sels, blöðrusels og hringanóra. Og
það kemur í ljós, að mynstrin eru
eru mjög lík í öllum þessum teg-
undum, hvað reyndar kom mér
ekiki svo mjög á óvart með út-
selinn, landselinn og hringanór-
ann en að litningamynstur blöðru
selsins slkyldi vera svo líkt hin-
um — því átti ég ekíki von á.
— Fynst litningamynstur þess
ara selateigunda enu svona lík,

m 1
2
4
■
10
i®
sm 1

st 1

•
.
Litningar í búrhval, — tarfi; kynlitningar XY
(Stækkun: Um 3300 sinnum).
því, hversu vel gagnasöfnunin
gengur, en hún er mjög tímafrek,
eins og ég drap á áðan. Ég von-
ast til að ljúka við sandreyðina
í vetuir — og eigum við þá að
gizka á þrjú, fjögur ár til viðbót-
ar?
En það ökyldi enginn halda,
að með rannsóknum miínium sé
punkturinn kominn. Mínar rann
sóknir spanna aðeins lítinn hluta,
því að í dag eru taldar liðlega
90 hvalategundir í heiminum.
Það verður af nógu að taka.
— Einhver kunningi minn man
ég sagði mén, að þú hefðir
tekið hvölum blóð. _
— Rétt er það. Ég hef jatfn-
framt litningarannsóknunum á
lungnavef reynt að rækta hvít
blóðkorn úr langreyðum, þar sem
sú aðferð er mun eintfaldari og
fljótlegri. Blóðsýnishornin voru
telkin á hafi úti — úr hjörtum
hvalanna strax og þeir höfðu ver
ið gkotnir. Ræktunin sjálf heppn
aðist að vísu ekiki, en þessi blóð
sýnishom gætu orðið vísir að sam
anburði á eggjahvítusamböndum
milli hvala, sem veiðaist hér við
land, við Noreg og Nýfundna-
land.
— Þessar rannsóknir em hlið-
stæðar blóðflokkarannsóknum á
mönnum, sam hafa t.d. eins og
við vitum, leitt í ljós, að blóð
floikikahlutföll öklkar íslendinga
eru með nokfcuð öðrum hætti
en annarra Norðurlandabúa.
Þessar rannsóknir mínar geta
komið til með að hafa talsvert
gildi. Mér datt svona, í hug, að
þú ætlaðir að spyrja að því!
— Hvernig hagnýtt gildi?
— Jú — til þesisa hafa lang-
reyðar merktar hér við land ekki
veiðzt annars staðar, t.d. við Nor
eg eða Nýfundnalamid. Tafciist mér
að sanna, að þessir þrír hópar
æxlist saman og útbreiðslusvæð
ið sé þannig eitt en ekki skipt,
má reikna með, að efcfci þurfi svo
fljótt að kippa að sér hendinni
við veiðar, þó lægð komi í þær
á einhverju svæðanna. Þá mætti
frefcar gera ráð fyrir, að ástæðan
væri fæðugkortur eða einhver
önnur gkilyrðisbreyting á þessu
ákveðna svæði en að uim ofveiði
væri að ræða.
Framhald á bls. 23