Morgunblaðið - 07.12.1980, Page 10

74
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
Hvað vilt þú gera
í efnahagsmálum
Agúst Einarsson:
Afnema
gildandi
vísitölukerfi
Varð'andi framangreinda spurn-
ingu, þá held ég, að hver sem fengi
alræðisvald í efnahagsmálum
þjóðarinnar hlyti að leggja mesta
áherzlu á það í upphafi, að leysa
verðbólguvandann.
Á undanförnum árum hefur
barátta stjórnvalda gegn verð-
bólgunni einkennst af skammtíma
og oft á tíðum gagnslitlum úr-
lausnum, sem eingöngu hafa dreg-
ið á langinn þann þjóðfélags-
vanda, sem verðbólgan hefur
skapað.
Mér er ljóst, að meðan verðbólg-
an fer svo fram sem verið hefur,
og enn horfir, að aðlögun gengis
og vaxtakjara nauðsynlegur þátt-
ur í varnaraðgerðum til skamm-
tíma stuðnings atvinnuvegunum,
innlendum sparnaði og fjár-
magnsmyndun í þjóðfélaginu.
Þessum aðgerðum hefur verið
beitt á undanförnum árum, þó án
nokkurs varanlegs árangurs, þar
sem ekki hefur verið ráðist að
rótum vandans nema að litlu leyti.
En hver er nú raunverulega
ástæða þessarar öru verðbólgu hér
á landi, ekki er verðbólgan í okkar
helstu viðskiptalöndum nema brot
af því sem hér hefur viðgengizt
mestan hluta þessa áratugar, svo
ekki er ástæðunnar að leita þar.
Mín skoðun er sú, að ástæðunn-
ar sé fyrst og fremst að leita í því
kerfi verðlagsuppbóta á laun, sem
hér hefur viðgengizt um langan
aldur.
Af framansögðu leiðir, að hefði
ég alræðisvald það í efnahagsmál-
um þjóðarinnar, sem í spurningu
blaðsins felst, og þá einnig óskor-
uð völ3 til að koma ákvörðunum
mínum í verk, þá yrði það mitt
fyrsta verkefni að afnema að öllu
leyti framangreint vísitölukerfi.
Það hlýtur hverjum manni að
vera ljóst, að reynslan sýnir svo
ekki verður um villzt, að gildandi
vísitölukerfi hefur á engan hátt
megnað að viðhalda kaupmætti
launatekna, heldur einvörðungu
magnað upp hraða verðbólgunnar,
enda segir sig sjálft, að það er ekki
hægt að lögfesta lífskjörin í land-
inu.
Það er staðreynd, að atvinnu-
vegir þjóðarinnar og þá helzt
útflutningsatvinnuvegirnir, hafa
nú um langan tíma verið reknir án
nokkurra möguleika á eiginfjár-
myndun. Afleiðingin hefur orðið
sú, að möguleikar þeirra til að
taka á sig sveiflur í afla og á sölu-
og aðfangamörkuðum eru engir.
Það er nauðsynlegt að mínu
mati að koma á eðliiegum rekstr-
argrundvelli þeirra fyrirtækja,
sem eru undirstaða efnahagslífs-
ins og sem halda uppi lífskjörum
hér á landi, en draga úr starfsemi
þeirra, sem eru dragbítar á kjörin.
Til þess að ná þessu markmiði,
er hugsanlegt og raunar óhjá-
kvæmilegt að færa þurfi nokkrar
fórnir.
Öllum ætti að vera ljóst, að
þegar til lengri tíma lítur, er
nauðsynlegt að skapa skilyrði
fyrir heilbrigðan rekstur einka-
fyrirtækja, en snúa frá óarðbær-
um rekstri opinberra og hálfopin-
berra fyrirtækja, sem draga til sín
fjármagnið án tillits til arðsemi
og minnka verulega samneyzluna í
þjóðfélaginu og með því auka
sjálfsákvörðunarvald einstakl-
ingsins yfir aflatekjum sínum.
Þau atriði, sem hér hafa verið
upp talin, þ.e. baráttan gegn
verðbólgunni, efling atvinnuveg-
anna og samdráttur hins opin-
bera, eru að mínu viti nauðsynleg
sem þáttur í aðgerðum til þess að
bæta lífskjör almennings í land-
inu í framtíðinni. ,
Bjarni Bragi Jónsson
Lögfesta
niöurtaln-
ingarferil
verðlags
Að sjálfsögðu yrði ég að beita
valdinu með hliðsjón af því að
sleppa síðar frá því með sæmilega
heilt skinn, og að lýðræðislegir
stjórnarhættir gætu tekið við og
þróazt áfram. Þannig mundi ég
miða að þeirri afstöðu, sem ábyrg,
lýðræðisleg stjórnvöld mundu
taka, hefðu þau styrk til að hafna
hagsmunapoti og vísa væluskjóð-
um á bug.
Verðbólguvandinn mundi hafa
algeran forgang þetta eina ár, sem
Ágúst Einarsson
það tæki með svo sterkt vald að
baki að kveða vágestinn niður. En
þá þyrftu að taka við varanlegri
hagstjórnaraðgerðir, sem m.a.
fyrirbyggðu afturgöngu verðbólg-
unnar. Eg mundi sýna allri alþýðu
fram á, að verðbólgan mundi á
næstu mánuðum, og að fullu innan
árs, éta upp þá kjarabót, sem
almenningur hyggst nú gæða sér
á, fái hún að fara sínu fram að
venju. Sömuleiðis mundi ég sýna
atvinnuvegunum fram á, að þeim
væri skammgóður vermir að fá
kostnaðarhækkanir ríflega bætt-
ar, ef það leiddi skjótt til frekari
hækkana launa, gengis og þar með
alls kostnaðar. Með þessu mundi
samskiptum þjóðfélagsaðilanna
snúið frá því að stara stöðugt
aftur í fortíðina, frá „hringrás
hefndanna", til viðhorfs jákvæðra
úrlausna í framtíðinni. Athafna-
og viðskiptalíf ætti sjálft að sýna í
verki, að árangurinn yrði hag-
stæðari en verða mundi sjálfkrafa
niðurstaða af verðbólguhringrás-
inni.
Jafnvel einráðum valdhafa lið-
ist varla að lækka neitt. Þess
vegna verður að ætla nokkurt
svigrúm og tíma til þess að skrúfa
verðbólguna niður með gagn-
kvæmum tilslökunum á víxl.
Raunveruleg útkoma af niður-
færslunni mundi í fyrsta lagi
ráðast af þeim kaupmáttarferli,
sem áætlaður er miðað við venju-
lega verðlagsaðlögun og vísitölu-
bætur. Sú rýrnun kaupmáttar frá
núgildandi óskhyggjumarki má
teljast staðreynd, þótt enn sé ekki
komin fram. Að því er snýr að
atvinnuvegunum verður annars
vegar að hafa hliðsjón af því, að
þeir hafa gengizt undir harða
kosti kjarasamninga og verða með
tilliti til ábyrgðar í framtíðinni að
standa af fremsta megni við gerða
samninga án eftirkaupa. Verður
því að ætlast til, að þeir færi
nokkrar tímabundnar fórnir í
niðurtalningarferlinum, umfram
það sem venjuleg undanlátsemi í
verðbólguátt mundi færa þeim. Á
hinn bóginn eru atvinnuvegirnir
að lenda í hreinni úlfakreppu
endurtekinna kostnaðarhækkana,
og viðskiptahallinn er orðinn
uggvænlegur, um 3,6% af þjóðar-
framleiðslu. Verði á atvinnuveg-
ina reynt til þrautar, munu þeir
þar með keyrðir í þrot, svo að
atvinnubrestur og aukinn við-
skiptahalli yrði sennilegri niður-
staða en viðhald raunverulegs
kaupmáttar.
Þannig mundi ég lögfesta fyrir-
fram niðurtalningarferil verðlags,
verðbóta á laun, gengis, fiskverðs
og búvara, með það meginsjón-
armið fyrir augum, að tímabundn-
um aðlögunarbyrðum verði sem
jafnast skipt, spenna óuppfylltra
óska verði sem jöfnust um kerfið.
Bjarni Bragi Jónsson
Á heildina litið verða byrðarnar
þó engar aðrar en þær, að þjóðin
neitar sér um að éta upp fjármagn
sitt og skulda meira í útlöndum.
Nægilega mikið er vitað um vog
mismunandi þjóðhagsstærða til
þess að skipuleggja bindandi
niðurtalningu, komi ekki fyrir
óvænt áföll. Það útheimtir eigi að
síður vandasama útfærslu mark-
miða í smáatriðum verðlagsheim-
ilda. Þá verður ríkissjóður að vera
við því búinn að greiða niður
minniháttar mismun af völdum
óvissu og eftirdráttar. Lánakerfi
þjóðarinnar þarf að hafa til að
bera styrk til þess að hjálpa til að
fleyta atvinnuvegunum og í sum-
um tilvikum einnig heimilunum
yfir erfiðasta hjallann.
Þetta síðastgreinda skilyrði hef-
ur í för með sér, að ekki má láta
glepjast til að veikja fjármagns-
kerfi þjóðarinnar með meiri verð-
bólgueftirgjöf fjármagns en þegar
á sér stað. Vextirnir hafa ætíð
tekið þátt í niðurtalningunni
fyrirfram, án þess að annað hafi
fylgt eftir. Eigi að síður mundi ég
framlengja aðlögunartímann að
fullri verðtryggingu fjármagns til
jafnlengdar umræddum árs niður-
talningarferli og láta hann halda
fyrirfram áformuðu raungildi.
Þar með mundu vextirnir laga sig
jafnharðan að árangri niðurtaln-
ingarinnar. Ég mundi tafarlaust
leggja fyrir verðlagsyfirvöld að
reikna aðeins með raunvöxtum
eða grunnvöxtum í verðlagningu,
en láta raunvextina ná til metins
eigin fjár, eftir því sem svigrúm
reynist til, og fortakslaust að
heimila uppfærslu eldri birgða til
nýs verðs. Sömu meginreglu
mundi ég láta ná til allrar skatt-
meðferðar, en ekki fóðra brask
með almennum heimildum til
vaxtafrádráttar. Þess í stað yrði
til athugunar að veita hóflegan
stuðning til byggingar fyrstu
íbúðar hverrar fjölskyldu.
Með framangreindum niður-
færsluaðgerðum tel ég, að megi
hemja verðbólguna innan við 40%
yfir heilt ár héðan í frá, og yrði
hraði hennar í lok næsta árs þá
nálægt 30%. Yrði viðspyrnan þá
ólíkt hagstæðari til framhaldsað-
gerða og frambúðarskipulags.
Væntanlega yrði einveldi mitt
þá á þrotum, en hvað ég vildi gera
í framhaldi af þessu er efni í heila
bók.
Brynjólfur Bjarnason:
Æskilegar
aögeröir
Ef mér yrði afhent alræðisvald
yrði mitt fyrsta verk að leysa mig
Brynjólfur Bjarnason
frá störfum. Hins vegar til þess að
svara spurningunni hlýt ég að
taka mið af sannfæringu minni og
svara til um hvað ég teldi æskilegt
að gera.
í flestum tilfellum, þegar hag-
fræðingar eru spurðir þvílíkra
spurninga, er spyrjandinn að leita
að einhverri „patentlausn". Slík
lausn er ekki til í hagfræðinni
frekar en í mörgum öðrum grein-
um, svo margþætt og flókin er
samsetning efnahagskerfisins.
í örfáum orðum teldi ég eftir-
farandi aðgerðir æskilegar:
Alger verð- og launastöðvun í 6
mánuði ásamt með stöðvun geng-
issigs, í þeim tilgangi að ná
jafnvægi í verðlagsmálum. Þannig
gæfist tími til að framkvæma
veigamiklar breytingar á efna-
hagskerfinu.
Að þeim tíma loknum yrði
gengið gefið frjálst, sem mundi
leiða til lækkunar á gengi, en þá
yrðu aðflutningsgjöld samræmd
og síðan lækkuð þannig, að í heild
hækkaði ekki verðlag á innfluttum
vörum. Tekjumissir ríkisins af
lækkun aðflutningsgjalda yrði
bættur með sölu veiðileyfa.
Samkeppnisaðstaða milli at-
vinnugreina og félagaforma yrði
jöfnuð.
Lækka ríkisútgjöld og leggja af
tvöfalt hlutverk lífeyrissjóða og
almannatrygginga með upptþku
gegnumstreymis-lífeyrissjóð.
Tekjuskattur einstaklinga yrði
grundvallaður á einni skattpró-
sentu og einum frádráttarlið frá
skatti, sem miðaðist við fjöl-
skyldustærð og kæmi til útborg-
unar, þegar hann er hærri en
reiknaður skattur (neikvæður
tekjuskattur).
Taka upp virðisaukaskatt í stað
söluskatts og koma á staðgreiðslu-
kerfi skatta.
Þannig er svar mitt á % vélrit-
aðri síðu. Hver var að tala um
„patentlausnir"?
Guömundur
Magnússon:
Hraðvirk lyf
Einræði er ógeðfellt og því yrði
það mitt fyrsta verk að segja af
mér. Síðan berðist ég fyrir heil-
brigðara efnahagslífi. Tilefnið er
kjörið, þar sem myntbreytingin er.
Gef ég mér, að höfuðvandamál
okkar sé skaðlegar afleiðingar
vaxandi verðbólgu, handahófs-
kennd áhrif hennar á lífskjör,
hvatning til eyðslu og stundar-
fróunar í stað fyrirhyggju og
langtímasjónarmiða. Hver telur
sig vera að græða á öðrum þegar
þjóðin er að tapa (framleiðslu-
verðmætum)?
Guðmundur Magnússon
Glænýjar niðurstöður Þjóð-
hagsstofnunar sýna, að í 70%
verðbólgu stefnir á næsta ári
samhliða minnkandi kaupmætti
launa.
En hvað er til úrbóta? Þar sem
stutt er í myntbreytinguna og
gengisbreyting yfirvofandi, þurfa
hraðvirk lyf að koma til.
Ég tel afar líklegt, að þau ráð
sem hér verða gefin, dygðu til að
ná verðbólgunni niður á svipað
stig og í nágrannalöndunum á
skömmum tíma án meiri lífs-
kjaraskerðingar en hvort eð er
yrði með 70—100% verðbólgu:
1. Allar vísitölubindingar verði
afnumdar, bæði á launamark-
aði og peningamarkaði. (Þetta
var gert í Finnlandi á sínum
tíma með góðum árangri.)
2. Nauðsynleg gengisaðlögun eigi
sér stað til leiðréttingar á því
misræmi sem myndast hefur
milli innlends og erlends
framleiðslukostnaðar. Síðan
verði gengisskráning miðuð
við að innlend tilefni verði
ekki til að lækka verðgildi
krónunnar.
3. Þeim lægstlaunuðu verði bætt
tekjuskerðing vegna aðlögun-
arinnar eftir föngum.
4. Allar kjaradeilur verði settar í
kjaradóm.
5. Ákvarðanir um vexti og önnur
kjör fjárskuldbindinga verði