Morgunblaðið - 07.12.1980, Blaðsíða 18

82
MÖRGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
Ævintýri í geimnum
c»óöu agndofa og árangur fararinnar fór fram úr
b.örtustu vonum manna. Heilu þættirnir voru í
bandarískum sjónvarpsstöövum og vísindamenn
komu þar fram og skýröu gildi þeirra upplýsinga,
sem til jaröar komu. I Japan voru langir þættir um
förina og þar komu einnig fram vísindamenn er
túlkuöu niðurstööur fararinnar fyrir fólki. Sama var
uppi á teningnum í Evrópu. Brezka blaöiö The Daily
Telegraph kallaöi för Voyager „mesta geimvísinda-
afrek síöan Neil Armstrong steig fyrstur manna á
tungliö". Enn á íslenzkur almenningur eftir aö sjá
myndir í íslenzka sjónvarpinu og fréttaskýringar —
þremur vikum eftir aö Voyager sendi upplýsingar
sínar til jaröar — tæplega einn og hálfan milljarö
kílómetra vegalengd. Nú er unniö af fullum krafti aö
vinna úr upplýsingum og gífurleg vinna er framund-
an en alls sendi Voyager um 18 þúsund myndir til
jaröar fyrir utan tilraunum og rannsóknum, sem
tæki geimfarsins framkvæmdu.
Titan — í gufuhvolfinu
er köfnunarefni
Titan er stærsta tungl Satúrnunar og sennilega
stærsta tungl sólkerfisins — stærra en reikistjarn-
an Merkúríus. Titan er eina tungl sólkerfisins, sem
hefur gufuhvolf og stóra spurningin var því hvort líf
fyrirfyndist á Titan. Rannsóknir sem geröar höfðu
verið á Titan frá jöröu geröu þaö aö verkum, aö
taliö var aö metan væri helsta lofttegund Titans. En
Voyager hefur nú afsannaö þetta. Köfnunarefni er
helsta lofttegundin — rétt eins og á jöröu. Metan
er innan viö 1% af lofthjúp Titans. En fimbulkuldi
ríkir á Titan — +183° á celsíus. Lítil líkindi eru til aö
líf fyrirfinnist á Titan — mörgum vísindamönnum til
sárra vonbrigða. Efnabreytingar gerast allt of hægt
viö slíkan fimbulkulda til aö líf geti þróast.
Titan er eini staðurinn í sólkerfinu — fyrir utan
jörö, þar sem vitaö er, aö köfnunarefni er helsta
lofttegund lofthjúpsins. En fimbulkuldi ríkir á Titan
og segja má, aö Titan sé „jaröleg“ pláneta á tímum
fimbulkulda.
Annaö sem hefur vakiö athygli vísindamanna eru
hringarnir utan um Satúrnus. Hér er á ferðinni
hrímaö efni — allt frá hnullungum á borö viö
fólksbíla niöur í örfínt rykiö. Þá hafa uppgötvanir á
geilum, eöa sköröum, vakiö athygli vísindamanna
og sýnist sitt hverjum hvað veldur þessum geilum
en áöur höföu menn talið, aö slík skörö fyndust á
hringunum. Viö fyrstu sýn, viröast þessi skörö vera
í andstööu viö þyngdarlögmál Newtons og voru
vísindamenn mjög undrandi í fyrstu. En einhverjir
kraftar hljóta að vera þarna aö verki. og hafa þá
veriö nefndir segulkraftar. Brezki stjörnufræðingur-
inn P.C.W. Davies, prófessor segir, aö skýringar á
þessum hvörfum gætu veriö þyngdarkrafturinn
einn saman og aö lítil nú óþekkt tungl á gufuhvolfi
Satúrnusar geri þessi skarðamyndun mögulega.
Hringarnir reyndust
allt að þúsund
Fyrir ferö Voyager 1, var taliö aö hringarnir
umhverfis Satúrnus væru fimm, eöa sex. Það
kom vísindamönnum á óvart, aö þeir skipta
hundruðum — allt aö þúsund. Líkur ættu aö
benda til, aö þessir hringar mynduöu samstæöa
heild umhverfis reikistjörnuna en svo er ekki —
þeir eins og áður sagöi skipta hundruðum.
Voyager fann þrjú ný tungi
Að lokum eru þaö tunglin, sem Voyager fann
á braut umhverfis reikistjörnuna. Fyrir för
Voyagers var vitað um 12 tungl en nú er sýnt aö
þau eru fleiri — 15 er þegar vitaö um, en ýmsir
vísindamenn telja fleiri kunni aö leynast á brautu
umhverfis reikistjörnuna. Þá sýna myndir aö
tunglin eru gerólík hvert ööru. Gífurlegur gígur
fannst á Mímas — eins og tunglið stari köldu
auga út í geiminn. Greinilegt er, aö gífurlegt
ferlíki hefur rekist á tunglið og að mati
vísindamanna heföi þessi hlutur ekki mátt vera
mikið stærri til aö splundra tunglinu. Fjölmargir
gígar eru og á tunglunum Dione, Rheu, og
Tethys. Margir telja, aö þetta renni stoðum
undir þá kenningu, aö tungl hafi einhvern tíma
splundrast þegar það kom í námunda viö
þyngdarkraft Satúrnusar og að hringirnir um-
hverfis Satúrnus séu leifar þessa tungls. En
tungliö Encetadus er ekki þakið slíkum gígum —
ef til vill vegna þess, að fljótandi yfirboröið hefur
þegar fyllt upp í gígana sem myndast hafa og
þar kann skýringin á björtum blettum tunglsins
aö liggja.
Enn á árangur hinna margvíslegustu mæl-
inga, sem Voyager geröi á Satúrnus og tunglum
þess eftir aö líta dagsins Ijós. Svo virðist, sem
gífurlegir stormar geysi á Satúrnus og aö
vindhraðinn nái allt aö 1400 kílómetrum á
klukkustund. Þá vonast vísindamenn eftir aö
komast aö því, hve kjarni Satúrnusar er stór og
finna út hitaútstreymi reikistjörnunnar.
Dione-myndin er tekin frá Voyager 1 og glögg-
lega má sjá atærstu gíga tunglsins.
Mimas er allt þakiö „örum“ eftir árekstra viö
smástirni.
Teikning af Voyager 1 eins og menn hugsa sár
geimfarið þegar þaö nálgast Satúrnus.
Titan er
ekki stærst
„Þaö hefur komiö í Ijós, aö Titan er
ekki stærsta tunglið í sólkerfinu eins
og taliö var — heldur er Danymedes,
stærsta tungl Júpiters, sennilega
stærsta tungl sólkerfis okkar,“ sagöi
Þorsteinn Sæmundsson, stjörnu-
fræöingur í spjalli viö Mbl. en hann
haföi þá nýlega fengið nánari upp-
lýsingar um rannsóknir Voyager 1. á
Satúrnusi.
„Þegar búiö var aö mæla lofthjúp
Satúrnusar, kom í Ijós aö þvermál
Titans er 5100 kílómetrar, en Dany-
medes, stærsta tungl Júpiters, er
5300 kílómetrar í þvermál. Þær upp-
lýsingar fengust þegar Voyager fór
fram hjá Júpiter.
Gufuhvolf Titans er ákaflega þétt
og mikið en Titan er eftir sem áöur
eina tungliö í sólkerfinu sem hefur
gufuhvolf. Enn sem komið er þá ríkir
nokkur óvissa um stærö Tritons,
stærsta tungls Neptúnusar, en þaö
er líklega minna,“ sagöi Þorsteinn
ennfremur. Þá bætti hann viö, að
hringarnir umhverfis Satúrnus gæfu
frá sér sterkar útvarpsbylgjur.
Stórkostlegir
tímar fyrir
stjörnufræðinga
„Mig skortir enrt ítarleg gögn þannig að ég
hef enn ekki fengið nægilega yfirsýn um
niðurstöður rannsókna af för Voyager 1. til
Satúrnusar. En eins og sakir standa, þá sýnist
mér myndanir í hringunum umhverfis Satúrn-
us hvað merkilegastar,“ sagði Þorsteinn Sæ-
mundsson, stjörnufræðingur í samtali við
blaöamann Mbl.
„Áður voru aöeins fjórir
hringir þekktir. Menn töldu sig
vita skýringuna á hringaskipt-
ingunni; taliö var aö þær kæmu
fram vegna áhrifa frá þyngd-
arkröftum tungla Satúrnusar.
En þessir hringir eru miklu mun
fleiri — jafnvel svo, aö tölu
verður ekki á þá kastaö. Þetta
kollvarpar ef til vill fyrri skýr-
ingu á skiptingu hringanna.
Hugsanlega gætu leyst smærri
tungl innan um hringina. Og aö
þessi tungl meö aödráttarafli
sínu heföu áhrif á myndun
bilanna milli hringanna. Fróö-
legt veröur aö sjá hvort þessi
smærri bil eru jafn varanleg og
þau stóru, sem áöur voru
þekkt. Ef til vill mun Voyager 2.
leiöa þaö í Ijós.
Þá hefur það komið mönnum
á óvart, að hringirnir umhverfis
Satúrnus eru ekki reglulegir.
Þaö hafa myndast skörð út frá
Satúrnusi í hringunum og þessi
skörö geta haldist nokkurn
tíma. Þá virðast hringirnir sums
staöar snúast eða fléttast og
minna jafnvel á norðurljósa-
bönd. Þetta er ákaflega merki-
legt og sýnir að efnið hreyfist
ekki eingöngu fyrir tilverknað
aödráttarafls Satúrnusar, held-
ur hafa aörir kraftar þarna áhrif
á. í því sambandi kemur tvennt
helst til greina; annars vegar
rafkraftar og hins vegar seg-
ulkraftar. Viö nánari íhugun
viröist hugsanlegt, aö efniö sé
rafmagnað aö einhverju leyti.
Jafnframt sýnist efnið þurfa aö
vera fíngeröara en áöur var
álitiö, aö minnsta kosti sums
staðar í hringakerfinu.
Þegar Pioneer 11. fór fram-
hjá Satúrnusi kom í Ijós, aö
Satúrnus hefur sterk segulsvið.
Rafagnir frá sólu hafa festst í
segulsviöinu og þær sveiflast
fram og til baka milli skauta
reikistjörnunnar og mynda
geislabelti líkt og á jöröu.
Mælingar sýna, aö þaö hafa
myndast eyöur þar sem hring-
irnir eru og þaö bendir til aö
efniö í hringunum stöðvi eða
hindri rafagnirnar. Að minnsta
kosti er líklegt að rafagnirnar
hafi áhrif á efnið í hringunum.
Samspil segulsviös og hring-
anna gæti því leitt til þess, aö
sköröin og flétturnar mynduð-
ust. Þessi skörö koma mönnum
mjög á óvart og enginn átti von
á þessu. Þaö hefur alltaf verið
álitiö aö hringirnir væru sléttir
og felldir en þarna eru marg-
brotin fyrirbæri.
Nú er þaö kunnara en frá
þurfi aö segja, aö Voyager fann
þrjú ný tungl. Tungl Satúrnusar
eru ákaflega misstór. Þaö
stærsta, Titan, er sennilega
stærsta tungl sólkerfisins og
stærra en reikistjarnan Merk-
úríus. Þá er Titan eina tungliö
sem hefur gufuhvolf. í Ijós kom,
aö í gufuhvofli Titans er mun
meira af köfnunarefni en áöur
haföi verið taliö. Þetta mun
vafalítiö hafa áhrif á kenningar
um þróun gufuhvolfs jaröar en
á þessu stigi treysti ég mér ekki
til aö draga frekari ályktanir um