Morgunblaðið - 21.02.1982, Qupperneq 16

16
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 21. FEBRÚAR 1982
Plnrfiw Útgefandi hf. Árvakur, Reykjavík.
Framkvæmdastjóri Haraldur Sveinsson.
Ritstjórar Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson.
Fulltrúar ritstjóra Þorbjörn Guðmundsson, Björn Jóhannsson.
Fréttastjórar Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson.
Auglýsingastjóri Baldvin Jónsson.
Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 10100. Auglýsingar: Að-
alstræti 6, sími 22480. Afgreiösla: Skeifunni 19, sími 83033. Áskrift-
argjald 100 kr. á mánuði innanlands. I lausasölu 6 kr. eintakiö.
Flokksleg kreppa
Alþýðubandalagsins
Afmæli skátahreyfingarinnar
Við undirbúning framboða til
bæjar- og sveitarstjórna-
kosninganna í vor hefur sér-
staða Alþýðubandalagsins með-
al íslenskra stjórnmálaflokka
enn einu sinni sannast. I
starfsháttum eins og stefnu
byggir flokkurinn enn á komm-
únískri fortíð sinni. Menn þurfa
ekki að hafa lesið mörg hefti af
hugmyndafræðilegri lind
flokksins, tímaritinu Rétti, til
að komast að raun um andúð
þeirra, sem þar ráða, á hlutdeild
annarra en innsta valdahópsins
í ákvörðunum um skipan fram-
boðslista. Annað samræmist
ekki kenningum kommúnista
um að pólitískir forystumenn al-
þýðunnar séu óskeikulir og þeim
eigi hinir óbreyttu að hlýða í
blindi, hvort heldur þeir taka
ákvarðanir um menn eða mál-
efni. í stjórnmálaflokkum
kommúnista jafnt austan
járntjalds sem vestan eru það
forréttindi valdastéttarinnar að
hefja menn til æðstu metorða og
kasta þeim út í ystu myrkur.
Hugmyndafræðingarnir telja,
að án hlýðni við þessa megin-
reglu brotni flokksaginn niður
og þar með sé voðinn vís.
Um þessar mundir hriktir í
innviðum Alþýðubandalagsins
og að mörgum hinna eldri
flokksmanna sækja efasemdir
um að hin nýja forystusveit
flokksins sé vandanum vaxin.
Svavar Gestsson, flokksformað-
ur, sætir vaxandi gagnrýni og
mönnum finnst nóg um tor-
tryggni hans í garð flokks-
bræðra sinna. Ragnar Arnalds,
sem hefur mesta pólitíska
reynslu í forystusveitinni, þykir
hafa fórnað flokknum fyrir
hagsmuni ríkissjóðs og spillt
fyrir möguleikum hans til að
beita verkalýðshreyfingunni í
pólitískum tilgangi. Hjörleifur
Guttormsson, iðanaðarráðherra,
nýtur virðingar fyrir skýrslu-
gerð en flokksbræðrum hans
blöskrar stefnuleysið. Ólafur R.
Grímsson, þingflokksformaður,
þykir iðinn við að draga að sjálf-
um sér athygli en æ fleiri al-
þyðubandalagsmenn efast um
að sá fyrirgangur sé flokknum
til góðs.
Það var ofarlega í huga al-
þýðubandalagsmanna í jólaleyfi
Alþingis að hætta þátttöku í
ríkisstjórninni og skella skuld-
inni á framsóknarmenn. Þegar
til átti að taka, brast hina nýju
forystu flokksins kjark, hún
taldi sig hafa betri aðstöðu með
því að sitja áfram í ráðherra-
stólunum en snúa sér beint til
kjósenda. Þess gætir nú í um-
ræðum innan flokksins, að alið
er á andstöðu við ráðherrana
þrjá vegna þessa kjarkleysis.
Ýmsum finnst, að Ragnar Arn-
alds hafi ekki sýnt mikil klók-
indi, þegar hann tók frumkvæði
í umræðunum um efnahagsmál í
ríkisstjórninni og situr síðan
uppi með nýjar skattáalögur og
auknar niðurgreiðslur til að
leika á vísitöluna 1. mars. Þær
aðgerðir séu aðeins til að sýnast
og gefi framsóknarmönnum
kærkominn höggstað á Alþýðu-
bandalaginu, þegar að uppgjör-
inu mikla komi. Margt bendir til
þess, að Ólafur R. Grímsson ætli
næst að slá sér upp á kostnað
ráðherra Alþýðubandalagsins.
A föstudaginn komst hann svo
að orði, að veik staða Alþýðu-
bandalagsins hlyti að verða
flokksmönnum „tilefni til al-
varlegrar umhugsunar og um-
ræðu innan flokksins um stefnu
og starfshætti". Er ekki að efa,
að Svavar Gestsson tekur sneið-
ina til sín og fer nú fyrst að
reyna á það, hvort vald hans sé
nægilegt til að kasta mönnum út
í ystu myrkur.
ess verður minnst á morg-
un, 22. febrúar, á fæð-
ingardegi Baden Powells, stofn-
anda alþjóðlegu skátahreyf-
ingarinnar, að í ár eru 70 ár lið-
in frá stofnun skátahreyfingar-
innar á íslandi. í ár eru og liðin
60 ár frá því að fyrsta kven-
skátafélagið var stofnað hér á
landi og 50 ár frá því að skátar
hófu hér skipulagt hjálparsveit-
arstarf. Þeir íslendingar eru
ótaldir, sem notið hafa ánægju-
legs félagsstarfs innan skáta-
hreyfingarinnar. Starf hennar
miðar að því að laða hið besta
fram í einstaklingnum, þroska
hann til ábyrgðar og þjónustu
Hljómlistarmenn halda upp
á fimmtíu ára afmæli fé-
lags síns með veglegum hætti
þessa daga. Er ekki að efa, að
hið myndarlega átak þeirra
muni vekja þjóðarathygli og
verða mörgum til ánægju. Félag
íslenskra hljómlistarmanna
sameinar alla þá, er tónlist
flytja á Islandi, enda spannar
dagskrá afmælishátíðarinnar
allt hljómborðið, ef svo má að
orði komast.
Lengi hefur það verið baráttu-
mál hljómlistarmanna og félags
þeirra, að Sinfóníuhljómsveit
Islands væru tryggð viðunandi
starfsskilyrði. í fimm ár hefur
verið að velkjast á Alþingi laga-
frumvarp, sem hefur þann meg-
intilgang að gera Sinfóníu-
hljómsveitina að sjálfstæðri
menningarstofnun. Stefnir
við samfélagið. Segja má, að
skátahreyfingin sé sprottin úr
jarðvegi, sem okkur íslending-
um er að ýmsu leyti framandi,
starfsemi hennar víkkar því
sjóndeildarhringinn. Starf
hjálparsveitanna hefur vakið
mesta athygli á þjónustu skáta-
hreyfingarinnar, óþarfi er hér
og nú að rekja í hverju það er
fólgið, en þakklæti skal látið í
ljós fyrir það fórnfúsa starf,
sem hjálparsveitarmenn vinna
oftast við hinar erfiðustu að-
stæður. Morgunblaðið flytur
skátahreyfingunni á Islandi
heillaóskir á þessum tímamót-
um.
frumvarpið að því að allur
rekstur hljómsveitarinnar verði
sjálfstæður og hafi það fyrst og
fremst að markmiði að þjóna
því menningarhlutverki, sem
sinfóníuhljómsveitir gegna um
heim allan. Sinfóníuhljómsveit-
in veitir mönnum þá menntun
og gleði, sem góðri tónlist er
samfara, og hún býr íslenskum
hljómlistarmönnum og tón-
skáldum verðugan starfsvett-
vang. Vonandi er það ekki skiln-
ingsleysi á þessu mikilvæga
hlutverki, sem tefur afgreiðslu
frumvarpsins á Alþingi. Færi
vel á því, að þingmenn sam-
þykktu frumvarpið um Sin-
fóníuhljómsveitina í tilefni af 50
ára afmæli Félags íslenskra
hljómlistarmanna. Með þeirri
ósk árnar Morgunblaðið hljóm-
listarmönnum heilla á þessum
tímamótum.
FÍH 50 ára
j Reykj avíkurbréf
♦♦♦♦♦♦♦♦♦ Laugardagur 20. febrúar ♦♦♦♦♦♦♦<
Lífshlaup
Eins og menn muna urðu um
það nokkrar umræður síðsumars í
fyrra, hvort Reykjavíkurborg ætti
að kaupa listaverkið Lífshlaup eft-
ir meistara Kjarval. En hér er um
að ræða myndir, sem meistarinn
málaði á veggi vinnustofu sinnar í
Austurstræti, þegar hann hafði
lítil auraráð. Guðmundur Axels-
son, sem kenndur er við listmuna-
sölu sína Klausturhóla, keypti
þetta verk og kostaði viðgerð á
því. Vakti Lifshlaup mikla athygli,
þegar það var sýnt á Kjarvalsstöð-
um á síðasta ári og kom fram mik-
ill áhugi á því, að það festist í
innlendri eigu og töldu margir
eðlilegt, að Reykjavíkurborg festi
kaup á verkinu. í forystugrein
Morgunblaðsins 13. september var
meðal annars komist svo að orði:
„Vonandi þekkja ráðamenn borg-
arinnar sinn vitjunartíma í þess-
um efnum, þó að listaverkin séu
ekki úr steinsteypu, og raunar er
ástæða til að hvetja ríkisvaldið til
að leggja hönd á plóginn og
tryggja að Lífshlaupið verði varð-
veitt, þar sem vera ber.“ Og Bragi
Asgeirsson sagði í Morgunblaðinu
20. september: „Tökum nú höndum
saman svo að myndin megi verða í
eigu Kjarvalsstaða þótt hún þurfi
ekki alltaf að hanga þar uppi...
En það er erfitt að ræða um pen-
inga, þegar um slíka þjóðarger-
semi er að ræða og hér má
andvaraleysi og sofandaháttur
ekki ráða ferðinni. Nóg hefur glat-
ast í gegnum árin, en það er ekki
til umræðu hér.“
Þrátt fyrir þessar hvatningar og
margar fleiri tókust ekki samn-
ingar milli Reykjavíkurborgar og
Guðmundar Axelssonar. Af frétt-
um mátti þó ráða, að líkur væru á
því, að Lífshlaup yrði selt úr landi.
Síðar kom í ljós, að Þorvaldur
Guðmundsson, sem jafnan er
kenndur við sína gömlu verslun
Síld og fisk, hafði keypt Lífshlaup
og jafnframt lá fyrir, að hann var
reiðubúinn að selja Kjarvalsstöð-
um eða Reykjavíkurborg verkið á
verði, sem virtist nærri fyrri
hugmyndum borgaryfirvalda. Af
einhverjum ástæðum, sem hald-
bær rök hafa ekki verið færð fyrir,
voru borgarstjórnarmenn tregir
til kaupanna. Nú mun það liggja
ljóst fyrir af hálfu Þorvalds, að
vegna viðbragða í borgarstjórn
ætli hann ekki að selja borginni
þetta merka listaverk. Hefur
Þorvaldur látið flytja það í hús-
næði, sem hann á í Hafnarfirði.
Þar er verið að innrétta veglegan
sal til sýninga á myndlistarverk-
um og verður hann einskonar um-
gjörð utan um hið sérstæða verk
Kjarvals.
Einka-
framtakid
Það var fyrir tilstuðlan einka-
framtaksins, að Lífshlaupi var
bjargað frá eyðileggingu og fyrir
framtak Þorvalds Guðmundsson-
ar verður það varðveitt með sóma.
Saga þessarar þjóðargersemar
sýnir, að vafasamt er að hafa
ofurtrú á getu hins opinbera í
menningarmálum. Hin mestu
listaverk eru unnin af einstakling-
um og ! menningarmálum ríkir
mestur stórhugur, þegar einstakl-
ingar taka til sinna ráða. Til
opinberra aðila ætti þó að mega
gera þá lágmarkskröfu að þeir
þvælist ekki fyrir og spilli ekki
fyrir framtaki einstaklinga með
óeðlilegum kvöðum, skattheimtu
og annarri íhlutun, sem ríkisfor-
sjármönnum er svo kær.
Minnumst framlags þeirra
hjóna Helgu Jónsdóttur og Sigur-
liða Kristjánssonar til íslenskrar
menningar í þessu samhengi. An
þess væri íslenska óperan ekki bú-
in að fá samastað, þar sem hún
hefur nú sýnt Sígaunabaróninn 23
sinnum fyrir fullu húsi. En for-
svarsmenn óperunnar ihuga nú,
hvernig þeir geta með virðulegust-
um hætti minnt alla þá, sem
óperuhússins njóta, á ómetanleg-
an skerf þeirra hjóna.
Ótti einræðis-
herranna
Nú í vikunni hafa fleiri þúsund
Pólverjar verið hnepptir í varð-
hald fyrir að fara ekki eftir kúg-
unarlögum herstjórnarinnar, sem
sett voru að kröfu Kremlverja og
ótta þeirra við að missa tökin á
þeim hundruðum milljóna manna,
er þeir hafa svipt frelsi. í næstu
viku munu landflótta Eistlend-
ingar minnast þess, að hinn 24.
febrúar eru 64 ár liðin síðan að
Eistland varð sjálfstætt ríki, en
sjálfstæði sitt hlutu Eistlendingar
sama ár og við urðum fullvalda,
1918. Þegar þeir Hitler og Stalín
gerðu hinn alræmda griðasátt-
mála sín á milli, 1939, sömdu þeir
einnig um það, að Stalín skyldi fá
Eistland í sinn hlut. Strax 1939
sendi hann herafla inn í landið en
hertók það svo sumarið 1940 og
lagði undir sovéska stjórn.
1941 réðust Þjóðverjar svo inn í
Eistland og hröktu Sovétmenn á
flótta. Starfsmönnum sovésku
leynilögreglunnar, sem þá var
kennd við skammstöfunina NKVD
en nú KGB, lá svo mikið á að kom-
ast á brott frá Eistlandi undan
Þjóðverjum, að þeir skildu eftir
sig 34 leyniskjöl. Meðal þeirra
voru fyrirmæli nr. 001223 frá Stal-
ín til Serovs, yfirmanns NKVD í
Eistlandi, sem dagsett eru 11.
október 1939, þegar fyrstu sovésku
hermennirnir voru sendir til
landsins. í þessu skjali er að finna
lista yfir „óvini fólksins" að mati
Stalíns og eru þeir flokkaðir í
þeirri röð, sem þá skyldi hand-
taka. Herstjórnin i Póllandi hefur
vafalaust samið lista yfir óvini
sína og að öllum líkindum með
hjálp Kremlverja. í þessari röð
átti Serov að handtaka menn í
Eistlandi 1939, drepa þá eða flytja
til Síberíu:
1) Þingmenn og forystumenn
stjórnmálaflokka. 2) Herforingj-
ar, sem höfðu barist í frelsisstríð-
inu. 3) Embættismenn ríkis og
bæja. 4) Saksóknarar, dómarar og
lögfræðingar. 5) Lögreglumenn og
yfirmenn fangelsa. 6) Félagar í
heimavarnarliðinu. 7) Bæjarstjór-
ar. 8) Landamæra- og fangelsis-
verðir. 9) Starfsmenn blaða og
tímarita. 10) Virkir félagar í
bændasamtökunum. 11) Eigendur
atvinnufyrirtækja. 12) Eigendur
fasteigna. 13) Skipaeigendur. 14)
Hlutafjáreigendur. 15) Veitinga-
og gistihúsaeigendur. 16) Félagar í
öfgasamtökum til hægri. 17)
Hvítliðar. 18) Félagar í samtökum
gegn bolsévisma og öðrum póli-
tískum samtökum. 19) Ættingjar
þeirra, sem ekki snúa aftur frá út-
löndum. 20) Fjölskyldur þeirra,
sem sætt hafa ákæru af hálfu Sov-
Lífshlaup efUr meistara Kjarval
étstjórnarinnar. 21) Forystumenn
og virkir félagar í verkalýðs-
félögum. 22) Þeir, sem skyldir eru
andkommúnistum í öðrum lönd-
um. 23) Prestar og virkir félagar í
söfnuðum.
Skipulögö
uppræting
Með skipulegum hætti hefur
síðan verið unnið að því að upp-
ræta allan þjóðarmetnað hjá
Eistlendingum. Þegar Sovétmenn
náðu Eistlandi aftur á sitt vald