Morgunblaðið - 22.06.1983, Síða 15

46 MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 22. JÚNÍ 1983
Veiting dómaraembætta
eftir Steingrím Gaut
Kristjánsson,
borgardómara
Hinn 15. mars sl. skipaði forseti
íslands að tilhlutan dómsmála-
ráðherra Pétur Kr. Hafstein,
stjórnarráðsfulltrúa, sýslumann
ísafjarðarsýslu og bæjarfógeta á
ísafirði.
Af þessu tilefni urðu nokkur
blaðaskrif, þar sem m.a. kemur
fram að níu menn sóttu um emb-
ættið, tveir héraðsdómarar, einn
bæjarfógeti, tveir aðalfulltrúar
við sýslumannsembætti, tveir aðr-
ir fulltrúar við sýslumannsemb-
ætti og einn héraðsdómslögmaður.
Staðhæft er að sá sem skipaður
var hefði minnsta starfsreynslu og
lægsta prófið.
f Tímanum 17. mars sl. er viðtal
við dómsmálaráðherra þar sem
hann er spurður hverjar ástæður
liggi að baki veitingunni og hvað
sé hæft í fullyrðingum um að hann
sé með embættisveitingunni að
fallast í faðma við Geirsarm
Sjálfstæðisflokksins. Þessari
spurningu svarar ráðherrann ekki
beint heldur með þessum orðum:
„Það verður að hafa það að menn
segi slíkt. Ég held að þetta eigi
ekkert skylt við það ég bara vel
góða menn ... þegar níu sækja ...
er bara einn þeirra sem er tek-
inn ...“ I Dagblaðinu sama dag er
haft eftir ráðherra að ekki sé endi-
lega sjálfsagt að taka alltaf þann
sem gegnt hefur embættum
lengst, meta verði marga þætti
saman, svo sem aldur, reynslu,
framhaldsnám og annað. Ráð-
herra leggur áherslu á að allir um-
sækjendur hafi verið mjög vel
hæfir. f Helgarpóstinum 18. mars
sl. er haft eftir ótilgreindum
heimildum að hart hafi verið lagt
að ráðherra að veita Pétri til að
tryggja fullar sættir í Sjálfstæðis-
flokknum. í Þjóðviljanum 18.
mars er vakin athygli á ætterni
hins nýskipaða sýslumanns, bent
á að hann sé sonur Jóhanns Haf-
stein, fyrrverandi forsætis- og
dómsmálaráðherra og formanni
Sjálfstæðisflokksins, sonarsonur
Júlíusar Hafstein sýslumanns og
kominn af Thor Jensen og Hann-
esi Hafstein í báðar ættir. í Tím
anum þennan sama dag er viðtal
við hinn nýskipaða sýslumann.
Þar segist hann ekki sjá ástæðu til
að verja gjörðir ráðherra og enn
síður að setjast í dómarasæti yfir
meðumsækjendunum. Hann
kveðst enga dul draga á það að
hann sé sjálfstæðismaður og hafi
fylgt forystu flokksins að málum.
Hins vegar kveðst hann hafa
reynt að leggja sitt af mörkum til
að efla samheldni í Sjálfstæðis-
flokknum og kveðst munu gera
það áfram.
Við lauslega athugun kemur
fram að þeir sem sóttu um emb-
ættið höfðu starfað og stundað
framhaldsnám eins og hér greinir.
Freyr Ófeigsson héraðsdómari
hefur unnið að dómstörfum við
sýslumannsembættið á Akureyri í
17‘k ár, þar af sem sjálfstæður
héraðsdómari í um 10 ‘k ár. Már
Pétursson héraðsdómari hefur
starfað að dómstörfum við sýslu-
mannsembættið í Hafnarfirði í 16
ár, þar af 10 ‘k ár sem héraðsdóm-
ari. Á þessu tímabili var hann um
mánaða skeið við framhaldsnám í
lögfræði í Kaupmannahöfn og ver-
ið settur sýslumaður í ísafjarðar-
sýslu um nokkurra mánaða skeið.
Barði Þórhallsson bæjarfógeti
hefur starfað að dómstörfum í 13
'k ár, þar af sem skipaður hér-
iðsdómari í 9'k ár. Ingvar
Björnsson héraðsdómslögmaður
/ar við nám og vísindastörf í tvö
ír eftir embættispróf en hefur síð-
in starfað sem bæjarlögmaður í 2
ir og héraðsdómslögmaður í 8 ár.
luðmundur Kristjánsson aðal-
'ulltrúi hefur starfað við dómstörf
;em dómarafulltrúi í 10 ár en á
>eim tíma var hann um nokkurra
nánaða skeið við málflutn-
ngsstörf. Hlöðver Kjartanssom
dómarafulltrúi hefur starfað um 8
ár við dómsmálastörf, fyrst við
saksóknaraembættið en síðan við
dómstörf við sýslumannsemb-
ættið í Hafnarfirði. Finnbogi Al-
exandersson fulltrúi hefur starfað
tæp 8 ár við dómstörf sem
dómarafulltrúi. Pétur Kr. Haf-
stein var að loknu embættisprófi
fulltrúi lögreglustjóra um eins og
hálfs árs skeið, síðan við nám í
þjóðarétti um eins árs skeið og
eftir það fulltrúi í eigna- og
málflutningsdeild fjármálaráðu-
neytisins í tæplega 5 ár. í þvi
starfi hefur hann starfað að mál-
flutningi fyrir hönd ríkissjóðs.
Guðmundur Sigurjónsson aðal-
fulltrúi hefur starfað um tæplega
6 ára skeið sem dómarafulltrúi við
sýslumannsembættið á ísafirði.
Sýslumaður boð-
inn velkominn
Þann 21. fyrra mánaðar var
fjallað um málið á fundi í stjórn
Dómarafélags Reykjavíkur eftir
að könnuð höfðu verið sjónarmið
þeirra tveggja félagsmanna sem
voru meðal umsækjenda, Freys
Ófeigssonar og Más Péturssonar2*
Engin samþykkt var gerð um
mótmæli við veitingunni en
stjórnarformanni falið að fjalla
um pólitískar embættaveitingar á
breiðum grundvelli á opinberum
vettvangi.
í umræðum dómenda hefur
komið mjög ákveðið fram að menn
telja að þegar tekið er mið af
starfsreynslu umsækjenda hafi
verið gengið mjög gróflega fram-
hjá mjög hæfum og reyndum dóm-
urum við veitingu sýslumanns-
embættisins á ísafirði. Hins vegar
fullnægir sá sem skipaður var öll-
um formlegum skilyrðum og þeir
sem best þekkja til starfa hans
telja, að af honum megi alls góðs
vænta. Af hálfu Dómarafélags
Reykjavíkur er því ekki talin
ástæða til annars en að bjóða Pét-
ur velkominn í stétt dómara.
Misbeiting valds
í riti sínu Stjórnarfarsréttur
(önnur útgáfa 1974) segir Ólafur
Jóhannesson utanríkisráðherra, á
bls. 114, að það sé ævaforn reynsla
að sjaldan sé meiri hætta á mis-
beitingu valds og hlutdrægni en
einmitt við stöðuveitingar; nú á
tímum sé hið raunverulega veit-
ingavald oftast nær í höndum pól-
itískra ráðherra sem freistist oft
til að nota það til framdráttar
flokksmönnum sínum. í ræðu á
Alþingi 3. maí 1976 sagði ólafur,
að hér hefði löngum gætt nokkurr-
ar tortryggni í garð veitinga-
valdshafa sem veitir dómaraemb-
ætti, sýslumanns- og bæjarfógeta-
embætti og þar þótt kenna stund-
um pólitískra sjónarmiða. Hann
lagði áherslu á að í sínum emb-
ættaveitingum hefði hann algjör-
lega fylgt lagafyrirmælum en þá
hafði hann veitt samtals 34 dóm-
araembætti. Hann gat þess jafn-
framt, að á tímabilinu 1935 til 1965
hefðu aðeins verið veitt 68 dómara-
embætti og að í æðimörgum tilfell-
um hefði ekki verið farið að lögum
að því leyti til að dómarastöðurn-
ar hefðu alls ekki verið auglýstar.
Þótt væntanlega hafi aldrei bor-
ið við að ráðherra hafi gengist við
því að hafa látið pólitísk sjónar-
mið ráða um embættaveitingar og
varið hana á þeim grundvelli, má
ætla, þegar einn af þeim sem gerst
þekkir til, tekur svo til orða, að
það sé ekki einber þjóðtrú að
flokkspólitísk sjónarmið hafi í
mjög ríkum mæli ráðið gerðum
veitingavaldsins við embættaveit-
ingar á liðnum áratugum, ekki síst
við veitingu sýslumannsembætta.
Það er því engan veginn að tilefn-
islausu að hér verður leitast við að
fjalla um nokkur meginsjónarmið,
réttmæt og óréttmæt, sem geta
2) DómarafélaK Reykjavíkur er, þrátt fyrir
nafnið, félag allra dómara á landinu sem
ekki hafa umtalsverð umboð99törf sam-
hliða dómstörfum, en auk þeirra eixa sak-
sóknarar aðild að félaginu.
Steingrímur Gautur Kristjánsson
„Sá stjórnandi, sem
veitir manni embætti, ef
annar er í ríki hans bet-
ur til þess hæfur, syndg-
ar gegn Guði og þjóð
sinni.“,)
1) John Stuart Mill: Um frelsið, Reykjavík
1886, bls. 101, tilvitnun í Kóraninn.
ráðið úrslitum við veitingu dóm-
araembætta.
Sjónarmið við
embættaveitingar
í þeirri pólitísku, lögfræðilegu
og siðfræðilegu umræðu sem farið
hefur fram um embættaveitingar
hefur verið rætt um allmörg sjón-
armið og viðmiðunaratriði sem
ýmist bæri að leggja til grundvall-
ar eða réttmætt væri að leggja til
grundvallar við embættaveitingar.
Til yfirlits má telja nokkur af
helstu atriðunum eins og hér seg-
ir:
1. Hæfni til starfa, almenn og sér-
stök, almenn menntun, kunn-
átta og sérmenntun, námsár-
angur.
2. Borgaralegar dyggðir, reglu-
semi, samviskusemi og dugnað-
ur.
3. Starfsaldur, reynsla.
Af atriðum, sem talið er að oft
ráði um embættaveitingar en eng-
in treystist til að verja, má eink-
um nefna:
1. Pólitík.
2. Ætterni.
3. Vináttu eða óvináttu.
4. Geðþótta veitingavaldshafa.
Þegar reynt er að gera sér grein
fyrir hvaða hæfileika og hæfni sá
þarf að hafa til að bera sem fer
með dómstörf, er vert að hafa í
huga að dómendur fara með einn
af þremur þáttum ríkisvaldsins.
Þeim ber í störfum sínum einungis
að lúta löggjafanum og þó aðeins
að því leyti sem vilji löggjafans
kemur fram í löggjöf og að svo
miklu leyti sem hún samþýðist
stjórnarskrá landsins. Hins vegar
mega dómendur ekki fara að fyrir-
mælum stjórnvaida, hvorki ráð-
herra né annarra, nema að því
leyti sem slík fyrirmæli koma
fram í almennum reglum, einkum
reglugerðum og einungis að því
leyti sem slík fyrirmæli eiga stoð í
lögum.
Dómendur eiga úrskurðarvald um
embættistakmörk yfirvalda, og það
er almenn regla að sá sem telur
sig vanhaldinn í viðskiptum við
stjórnvöld geti fengið hlut sinn
réttan fyrir dómstólum. Það er því
eitt af meginatriðum íslenskrar
stjórnskipunar að dómendur séu
sem sjálfstæðastir gagnvart stjórn-
völdum. Á þessu er þó mikiil mis-
brestur og einna mesti misbrest-
urinn er að veitingavaldið er í hönd-
um pólitískra stjórnvalda og dómar-
inn á frama sinn undir þeim.
Dómendur þurfa að hafa víð-
tæka og staðgóða lögfræðimennt-
un til þess að geta leyst úr hinum
margvíslegustu lögfræðilegu
álitaefnum. En þeir verða einnig
að hafa næga siðferðiskennd til
þess að geta greint rétt frá röngu
og sálfræðilegt innsæi til að geta
metið sannleiksgildi mannlegra
sönnunargagna. I umræðum dóm-
enda hef ég orðið þess var að
menn telja sig ekki hafa náð fullu
öryggi í dómum fyrr en eftir að
hafa unnið stöðugt að dómstörfum
í um það bil 5 ár. Dómendum ber
að forðast hvatvísi og þeir verða
að hafa til að bera góða almenna
skynsemi. Sagt hefur verið, að
þegar dómari hefur kannað öll
lögskýringargögn og rakið fyrir
sér öll lagarök, þannig að gild
lögfræðileg niðurstaða er fengin,
þá beri honum að líta á þá niður-
stöðu og spyrja sig sjálfan hvort
nokkur vitglóra sé í henni út frá
sjónarmiði almennrar heilbrigðr-
ar skynsemi.
Stjórnsýsla og dóm-
störf á einni hendi
Eitt af því, sem greinir íslenskt
stjórnarfar og réttarfar frá skipu-
lagi allra annarra ríkja sem hafa
sams konar stjórnskipun, er, að
hér fara sömu embættismenn með
dómstörf og umboðsstörf eða
stjórnsýslustörf, þ.e.a.s. sýslu-
menn og bæjarfógetar. Þetta
fyrirkomulag á rót sína að rekja
til einveldisstjórnarformsins sem
mótaðist hér smám saman frá lok-
um 17. aldar en hefur verið á öru
undanhaldi frá því um miðja 19.
öld. Meðal þeirra umboðsstarfa
sem sýslumenn hafa með höndum
eru lögreglustjórn og skattheimta.
Þessi störf kalla á stjórnsemi,
dugnað, marksækni og vissa lagni.
Lögreglustjórar þurfa að geta tek-
ið skjótar ákvarðanir.
Af þessu yfirliti má sjá að til að
vera sýslumaður á íslandi þarf
maður að vera mjög fjölhæfur, og
hlýtur að vera sjaldgæft að einn
maður sameini alla þessa kosti.
Sem umboðsmaður ríkisvaldsins
þarf hann að vera stjórnvöldum
landsins trúr og hlýðinn en sem
dómari má hann ekki vera það.
Þegar fleiri en einn eru í boði,
gætir þess að sjálfsögðu gjarna að
sumir hafa fremur hæfileika og
reynslu á sviði dómsmála en aðrir
eru fremur taldir líklegir til af-
reka á sviði stjórnsýslu, og virðist
þá greinilega gæta tilhneigingar til
að veita fremur þeim sem búist er
við að muni ná árangri á sviði
skattheimtu en öðrum sem hefur
getið sér orð fyrir námsafrek og
skynsamlegar lögskýringar. Þetta
ýtir svo aftur undir tilhneigingu
margra sýslumanna til að koma
vandasömum lögfræðilegum úr-
lausnarefnum af sér. Þá virðist
gæta meir tilhneigingar til að láta
flokkspólitísk sjónarmið ráða þeg-
ar um sýslumannsembætti er að
ræða og embætti forstöðumanna
dómstóla en um embætti þeirra
sem eingöngu fara með dómstörf,
en hvort tveggja þetta er meðal
fjölmargra raka fyrir þeirri
skoðun að ekki megi öllu lengur
dragast að skilja að dómstörf og
umboðsstörf.
í umræðu um embættaveitingar
kemur stundum fram að menn
telja að tiltekinn umsækjandi eigi
rétt á starfinu af einhverjum sök-
um, t.d. vegna þess að hann hefur
starfað sem næstæðsti maður f
stofnun og sækir nú um starf
fyrrverandi yfirmanns síns, en oft
er það svo, að sá sem nýtir hæfi-
leika sína vel sem næstæðsti mað-
ur er óhæfur stjórnandi (Péturs-
lögmálið). Annar galli á þessu
viðhorfi er, að í því er áhersla lögð
á hagsmuni og réttindi umsækj-
andans en ekki hagsmuni almenn-
ings eða hins opinbera af því að
embættið sé vel skipað.
Stundum hefur þeirri röksemd
verið hreyft í umræðum um emb-
ættaveitingar, að fremur ætti að
veita þeim sem áður hefði starfað
við viðkomandi stofnun en öðrum
utanaðkomandi (innanhússreglan
eða túbureglan). Þessa skoðun tel
ég hina verstu villukenningu; í
fyrsta lagi af því að hún fer í bága
við grundvallarregluna um að
veita skuli hæfasta umsækjand-
anum, en í öðru lagi, að því er
varðar dómstóla, vegna þess að
hún getur hæglega leitt til ein-
hæfni og þröngsýni. Dómari þarf
að vera sérfræðingur í að beita lög-
fræðilegri ályktunaraðferð við úr-
lausn dómsmála, og þessi iðn lærist
best með því að takast á við hin
fjölbreyttustu viðfangsefni. Frá
þessu sjónarmiði eru t.d. sér-
dómstólar óheppilegir, svo og þrí-
greining héraðsdómstólanna í
Reykjavík, en ef menn vilja við-
halda þessari sérgreiningu, þarf
að vera greiður gangur milli stofn-
ana. Hinsvegar má verja það sjón-
armið að þeir umsækjendur sem
starfa fyrir í dómstólakerfinu eigi
að ganga fyrir, þar sem það tak-
markar möguleika veitingavalds-
ins til geðþóttaákvarðana og
styrkir sjálfstæði dómstólanna.
Veiting dómara-
embætta er póli-
tískt málefni
Það sem máli skiptir varðandi
dómstóla er að þeir séu nægilega
sjálfstæðir og óháðir til þess að geta
uppfyllt þær kröfur sem til þeirra
eru gerðar og að þeir séu skipaðir
mönnum sem hafa þá hæfileika í
nægilega ríkum mæli sem lýst var
hér að framan og geti tekið afstöðu
af fyllstu óhlutdrægni. Það er auðvit-
að hin mesta hugsunarvilla þegar
sagt er að ekki megi gæta pólitískra
sjónarmiða við veitingu dómaraemb-
ætta. Sjálfstæðir og óháðir dómstól-
ar eru pólitískt markmið sem hinn
pólitíski veitingavaldshafi hlýtur að
stefna að ef hann vill hafa hreina
samvisku. Hins vegar gefur það
augaleið, að ef þröng flokkshags-
munasjónarmið eru látin ráða við
veitingu dómaraembætta um lengri
tíma, er þess vart að vænta að dóm-
stólarnir verði skipaðir fullkomlega
óhlutdrægum mönnum, og einkum
má vart búast við að almenningur
treysti því að svo sé, en eitt af því
sem mestu máli skiptir varðandi
dómstóla er einmitt það að almenn-
ingur geti treyst óhlutdrægni þeirra.
Stundum hefur verið látið liggja
að því að pólitísk hrossakaups-
sjónarmið lægju að baki embætta-
veitingum, og kann þá að vera að
lokamarkmið veitingavaldshafans
sé heiðarlegt og lofsvert en emb-
ættaveitingin í sjálfu sér ekki. Það
getur líka í sjálfu sér verið lofs-
vert að leggja sitt af mörkum til
að forða manni frá drykkjuskap-
aróreglu, en hins vegar er það ekki
góð dómsmálapólitík að skipa
óreglumenn í dómaraembætti,
jafnvel þótt það sé gert með þá
frómu ósk í huga að umsækjandi
hætti drykkjuskap. Það er heldur
ekki góð dómsmálapólitík að skipa
menn í dómaraembætti til að
losna við þá frá öðrum stofnunum.
Eitt meginsjónarmiðið, sem býr
að baki þeirri stjórnskipun sem
hér er nú komin á, er að allir eigi
jafnan aðgang að embættum án
tillits til stéttar eða ætternis. Það
er þessvegna ekki lengur gild rök-
semd að umsækjandi sé kominn af
gömlum og góðum embættismanna-
ættum.
Til að allrar sanngirni sé gætt,
verður því ekki á móti mælt að oft
á tíðum hefur tekist bærilega til
með embættaveitingar þótt af
þeim hafi verið flokkspólitískur
keimur, og ef sá hópur manna,
sem hefur vilja og hæfileika til að
gegna dómarastörfum, skiptist í
hæfilegum hlutföllum milli Fram-
sóknarflokksins og Sjálfstæðis-
flokksins, mundi dæmið ganga
nokkurn veginn upp. Þótt laganám
og dómsmálastörf virðist hafa
mcira aðdráttarafl fyrir íhalds-
sama menn en róttæka, þá eru í
hópi góðra lögfræðinga ýmsir,
sem fylgja öðrum flokkum að mál-
um en þessum tveimur, auk þeirra
sem helgað hafa dómstólunum
krafta sína og leggja metnað sinn
í að halda sig utan við deilur
stjórnmálaflokkanna. Það gæti
orðið löng bið fyrir jafnaðarmenn
ef þeir ættu ekki annarra kosta
völ en að leita lags þegar Alþýðu-