Morgunblaðið - 13.08.1988, Blaðsíða 8

Morgunblaðið - 13.08.1988, Blaðsíða 8
8 B MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 13. ÁGÚST 1988 SJON SAGN Sjón heldur hér á húfu úr úlfsham, hefðbundnu höfuðfati indíána í Yucon. MORGUNBLAÐID/EINAR FALUR Rithöfundurinn Sjón lagði land undir f 6t f yrr í sumar og- var fulltrúi íslands á sagna- mannaþingi sem haldið var af indíánum í Yucon í Kanada. í Yucon er nú mikil hreyfing með- al indiána í þá átt að varðveita sögur þjóðflokksins og gamlar befðir og var þingið liður í þeirri baráttu. Blaðamaður hafði sam- band við Sjón og bað hann að segja frá reynslu sinni í Yucon. Hvers vegna var islenskur f ram- úrstefnuhöfundur sendur á þing sagnamanna og hvernig upplifun var það að hlusta á f ornar sögur indíána i flutningi þeirra sjálfra? „Já, það er kannski best að byrja á því að staðsetja Yucon í heimin- um. Þetta er hérað í norðurhluta Kanada sem sennilega er frægast fyrir Klondike. Og vegna þess hve svæðið byggðist hratt upp voru aldrei gerðir neinir samningar við indíánana. Fólk streymdi þarna norður eftir í leit að gulli og fór „síðan aftur. Þannig. að á þessu svæði sem er geysistórt er kannski eina indíánabyggðin í heiminum sem ekki hefur verið barin niður. Og núna er áhuginn að aukast fyr- ir menningu þessa fólks og meðal indíánanna sjálfra er gífurlegur áhugi á því að varðveita hina fornu menningu. Jæja, Rithöfundasam- bandinu barst boð frá forráðamönn- um þingsins að senda einn fulltrúa á þing sagnamanna frá norðlægum slóðum. Við héldum að þetta væri rithöfundaþing og þar sem ég hef nú gert töluvert af því að koma fram og flytja ljóðin mfn með músík og grímum þá þótti kjörið að senda mig. Það var reyndar talað við fleiri góða menn en þeir gátu ekki farið svo það varð úr að ég fór. Ég hafði undirbúið dagskrá úr verkum mínum sem ég ætlaði að flytja, en mér varð ljóst fljótlega eftir að ég kom út að það átti engan veginn við. Þarna voru sagnamenn frá ýmsum þjóðflokkum indíána og komu upp á svið og sögðu sögur sínar og það var sagan sem skipti öllu máli, ekki flytjandinn eða flutn- ingurinn. Áherslan var öll á hina munnlegu hefð, sögurnar eru eign allra og sagnamaðurinn er bara miðiUinn sem flytur söguna áfram. Það voru þrjár konur á aldrinum 86 til 107 ára heiðursgestir á þing- inu og það var hlustað á þær af sérstakri virðingu. Ein þeirra, Ang- ela Sidney er eina manneskjan sem er á lífi sem talar indíánamálið Tagish, hún er 86 ára og þegar hún Það á enginn sögurnar sem hann segir deyr þá deyr heilt tungumál. Það var nánast hrollvekjandi að sitja þarna og hlusta á sögu á máli sem er að deyja út. Það vakti mann til umhugsunar um það hversu við- kvæmt tungumálið er". „ Annars var þátttakan í þessu móti slfk upplifun að ég er varla búin að átta mig á áhrifunum enn- þá. Þarna voru sagnamenn frá ólík- um þjóðflokkum indfána, frá Ástr- alíu, Suður-Ameríku og trommu- dansari frá Grænlandi. Enginn var að reyna að vera eitthvert númer, menn komu einfaldlega upp og sögðu sögur eða bara töluðu um eitthvað sem þeim fannst skipta máli og allir hlustuðu. Það var ekki til að ekki væri hlustað. Einn sagna- mannanna, Loui Bird, er töfralækn- ir síns þjóðflokks og hann sagði sögur sem tengdust töframenns- kunni. Hann sagðist ekki kunna nema fimm sögur en innan hverrar væru tíu sögur og innan þeirra aðrar tíu. Það var líka stórkostlegt hvernig sögurnar spunnust áfram, engin að stressa sig á einhverjum línulegum söguþræði, það sem kom innf höfuðið meðan verið var að segja söguna fékk að koma út. Hérna erum við vön því að fólk komi fram í fréttatíma sjónvarpsins og fái að tala í fimm mínútur, verði að vera skilmerkilegt og rökfast í tali, en það held ég að sé okkur alls ekki eiginlegt. Annað sem hrífur mig í hugsun indfánanna er sú hugmynd að tíminn sé ekki línu- legur heldur liggi í hring og allt sem gerist sé að gerast á sama tíma einhversstaðar á hringnum. Ég held að þessi hugsun og viðhorfið til sögunnar sem sameignar allra fari að hafa meiri áhrif í bókmenntum vesturlanda. Þetta tengist að vissu leyti hugmyndunum um dauða höf- undarins, þú átt ekkert sögurnar sem þú skrifar, þú bara færir þær í letur. Viðhorf mitt til bóka breytt- ist líka við veruna þarna, hér eru alltaf allir að skrifa bækur, fólk er hætt að segja sögur. Bráðum kann kannski enginn lengur að segja sögu vegna þess að það er allt kom- ið á bækur og engin ástæða til að segja fólki það sem hægt er að lesa ábók". Varst þú ekki hálf utanveltu í þessum félagskap? „Jú, ég fékk hálfgert áfall þegar ég gerði mér grein fyrir því hvers konar þing þetta var. En þegar ég var lítill bjó ég í tvö ár hjá ömmu minni sem átti allar þjóðsögur Jóns Árnasonar, sem ég gleypti í mig. Svo ég sagði álfasögur og þjóðsög- ur og vakti bara nokkra lukku held ég. En það var samt skrýtið að þurfa að fara að segja þessar sögur sem voru jú til staðar einhversstað- ar í minninu, en ég hafði aldrei mótað í orð áður. Og þegar allt kemur til alls eru okkar sögur ekk- ert svo ólíkar þeirra. Hjá þeim ber mikið á sögum af dýrum, þar sem coyotinn er vinsælastur hann gegn- ir svipuðu hlutverki hjá. þeim eins og skrattinri í okkar þjóðsögum, nema hvað coyotinn sigrar alltaf andstæðinginn. Munurinn er bara sá að þeir bera virðingu fyrir sögun- um, hvort sem það eru þjóðsögur eða sögur af lífi fólks. Þeim er mjög í mun að hlusta á gamla fólk- ið, fá vitneskju um líf einstaklings- ins á hverjum tíma, því þeir gera sér grein fyrir því hversu mikið deyr með hverri manneskju, eins og dæmið um Angelu Sidney sýnir sterkast". „Nú finnst sjálfsagt mörgum skrý- tið að hugsa sér þig í hópi þessara öldnu sagnaþula, hlustandi á þjóð- sögur. Hvernig horfir það sem þú hefur verið að gera við þér eftir þessa reynslu? „Já, ég hef reyndar aldrei verið mikið fyrir Islendingasögurnar og arfinn, það eina sem hefur hrifið mig eru þjóðsögurnar. En ég held að margt af því sem flokkast undir lágmenningu, hryllingsmyndir, reyfarar og rokkmúsík t.d. séu þjóð- sögur dagsins í dag og ég hef verið að vinna með þær. I Stálnóttinni var ég einmitt að leika mér með þessar nútíma þjóðsögur, spinna þær áfram og tengja þær, þannig að mér finnst mín verk alls ekki langt frá þessari hefð, þótt auðvitað nálgist ég hana frá allt öðru sjónar- horni. Ég hef líka alltaf viðurkennt að ég eigi alls ekki sögumar mínar þær eru samsuða uppúr áhrifum sem lífið hefur á mig. Og eitt enn, ég hef aldrei verið heillaður af hinu stóra, það er hið smáa í tilverunni sem mig langar að lýsa, þótt ég voni kannski að með því takist mér að endurspegla hið stóra". „En auðvitað fer maður að hugsa ýmsa hluti í n#ju ljósi eftir svona reynslu. Það vakti til dæmis at- hygli mína hversu vel indíánarnir töluðu um hvíta manninn sem hefur ofsótt þá svo lengi. Þeir komu og töluðu um nauðsyn þess að lifa í sátt við náttúruna og taka tillit til hennar og að sú nauðsyn hefði allt- af verið indfánunum ljós, en því miður hefði „hvíti bróðir okkar" ekki skilið þetta ennþá. Konan sem ég bjó hjá sagði mér að þegar hún var í skóla, fyrir svona þrjátíu árum, hefði þeim verið bannað að kalla hvort annað indíánanöfnunum og refsað harðlega fyrir að tala indíá- namál, samt var engin beiskja, ekk- ert hatur bara vilji til að bæta úr. Þetta er mér algjörlega óskiljan- legt, en ég ber mikla virðingu fyrir þessu viðhorfi. Þetta fólk er ekkert að sperrast við að gleypa allan heiminn, það lifir í og á náttúrunni og sér ekki einu sinni tilganginn í að ferðast. Jens Lybreth frá Grænl- andi sagði einmitt sögu af því að þegar hann og systkini hans uxu upp og fóru að ferðast út um alla Evrópu, sjá og upplifa nýja hluti, hafi faðir þeirra látið sér fátt um finnast. Þau sfðan farið að spyrja hvort honum þætti þetta ekki merkilegt sem þau voru að segja frá. Jú, jú sagði sá gamli, en lengsta leið sem hægt er að fara er nú leið- in frá hjartanu til heilans". Hvað ert þú að fást við þessa dagana? „Ég er að vinna að skáldsögu uppá tuttugu og þrjár síður og von- ast til að koma henni frá mér í haust. Ég var byrjaður á henni áður en ég fór til Ýucon, en eftir að ég kom heim hefur hún verið að breytast og er ekki komin á endanlegt form ennþá. Ég vil ekki segja þér mikið um hana núna, en ég get sagt þér frá leikriti sem ég er að skrifa fyrir Herranótt MR. Það er framtfðarsaga með tilvísun- um til nútímans, ævintýri, þar sem ástin er miðpunktur og segir frá prinsi utan úr geimnnum sem Ieitar um allt að einu sönnu ástinni og finnur hana Ioks á japönsku veit- ingahúsi í Reykjavík. Svo er ég aðeins f arin að geta' skrif að ljóð aftur, en eftir að Drengiirinn með röntgenaugun kom út hef ég bara alls ekki getað sett saman ljóð". Var svona skelfilegt að sjá 511 ljóð sfn samankomin í einni bók? „Já, eiginlega. Kannski það tengist þessu sem ég var að tala um með dauða orðsins á bókinni. Svo hef ég einfaldlega verið að hugsa um aðra hluti. Stálnóttin átti fyrst að verða leynilögreglusaga og ég lá í hæstaréttardómum, þessi stíll sem má ekki vera stíll, en er þó svo fastmótaður höfðaði mikið til mfn. En svo hvarf ég frá þeirri hugmynd og sneri mér að þjóðsagnasköpun- inni, ef svo má segja". Og þessi ferð þín til Yucon hef- ur, heyrist mér, ekki dregið úr áhuga þfnum á því sviði. „Nei, síður en svo. Það er stórkost- legt að uppgötva það hvað orðið er mikils megnugt eitt og hjálpar- laust og það þarf engar brellur til að hjálpa því að hafa áhrif. Rithöf- undum hættir til að loka sig inni í sínum eigin heimum og allir eru að hamast við að skrifa meistara- verk, sem eru kannski ekki í neinum tengslum við lífíð sjálft. Menn festa barnabrek sín á blað og gera þau þar með merkilegri en barnabrek annarra og ræna þannig fólk ánægjunni af eigin lífi að vissu leyti. Ef það væri hægt að vekja upp virðingu fyrir smáatriðunum í tilverunni, ef við lærðum að hlusta hvort á annað í stað þess að vera alltaf að reyna að koma eigin snilld á framfæri, væri mikið unnið. Að horfa og hlusta á þetta fólk í Yuc- on, segjandi sögur sem geymst hafa í munnlegri geymd öldum saman, án þess að gera minnsta tilkall til þess að kalla þær sfnar eigin, var upplifun sem aldrei gleymist og varnar því kannski að maður fyllist hroka yfir eigin ágæti". fb

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.