Morgunblaðið - 19.01.1992, Side 10

10 B
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19. JANÚAR 1992
ið fram á Alþingi skyldi lögfest með
nokkrum breytingum, er gerðar
höfðu verið að ósk framsóknar-
manna, en ekki breyttu þær neinu
um þær grundvallarhugmyndir, er
frv. lágu að baki. Óhagstæð þróun
ytri skilyrða, m.a. vegna áhrifa
Kóreustríðsins, sem braust út í júní
1950, olli því, að tilgangur efna-
hagslöggjafarinnar náðist ekki að
fullu. Þegar á árinu 1951 neyddist
ríkisstjómin til þess að taka upp
hið svokallaða bátagjaldeyriskerfi,
sem fól í sér að útflytjendur greiddu
sérstakt álag á gjaldeyri, sem nota
átti til kaupa á vöm, sem ekki var
tekin til brýnna nauðsynja. Vegna
versnandi viðskiptakjara sem stöf-
uðu af því að Kóreustyijöldin leiddi
til þess að innfluttar vömr hækkuðu
verulega í verði án þess að útfluttar
afurðir hækkuðu samsvarandi,
reyndist gengisfelling sú, sem gerð
var 1950 ónóg sumum útflutnings-
greinunum og þar sem ekki þótti
fært að gera almenna gengisfell-
ingpi á ný, var gripið til bátagjald-
eyrisins, sem þýddi í raun að tekið
var upp tvöfalt gengi.
Stjómarsamstarf flokkanna
tveggja, sem hófst í mars 1950,
stóð í 6 ár, en þá tók við vinstri
stjóm er svo var nefnd undir for-
sæti Hermanns Jónassonar, en að
henni stóðu 3 flokkar, Alþýðuflokk-
ur, Framsóknarflokkur og Sósíal-
istaflokkur, en Sjálfstæðisflokkur-
inn var einn í stjómarandstöðu. Við
ærinn vanda í efnahagsmálum var
að etja á valdaferli þessarar ríkis-
stjómar og átti sá vandi öðm frem-
ur rót sína að rekja til vemlegra
kauphækkana sem urðu eftir langt
verkfall vorið 1955 en þær kaup-
hækkanir áttu engan gmndvöll í
aukinni þjóðarframleiðslu. Þann
vanda, sem þetta skapaði útflutn-
ingnum, var fyrst reynt að leysa
með því að taka upp viðamikið út-
flutningsbótakerfl, þannig að talið
var að gengi á íslenzku krónunni
væri orðið 40 vorið 1958. Þar sem
öllum hlaut að vera ljóst að þetta
gat ekki gengið nema skamman
tíma, fékk ríkisstjórnin samþykkt
lög vorið 1958 þar sem ákveðið
var, að greiddar skyldu 55% bætur
á allan útflutning en samsvarandi
yflrfærslugjald skyldi lagt á allan
keyptan gjaldeyri. Hér var auðvitað
um illa dulbúna gengislækkun að
ræða, en þetta fyrirkomulag var
þó óneitanlega spor í átt til jafn-
vægis samanborið við það sem áður
var. Ríkisstjórnin fór svo fram á
það við samtök launþega haustið
1958 að þau gæfu tímabundið eftir
vísitölubætur á laun sem hlutu að
hækka verulega vegna 55% yfir-
færslugjaldeyrisins. Þessum tilmæl-
um var hafnað og sagði ríkisstjóm-
in þá af sér, enda hafði hún skuld-
bundið sig til þess að gera ekki
meiri háttar ráðstafanir í efnahags-
málum án samráðs við Alþýðusam-
band Islands.
Þá tók við minnihlutastjórn Al-
þýðuflokksins sem var við völd fram
í nóvember 1959. A því ári fóm
fram tvennar kosningar til alþingis
vegna kjördæmabreytingar, en eftir
síðari kosningamar tók við ríkis-
stjórn er Alþýðuflokkur og Sjálf-
stæðisflokkur stóðu að og varð
Ólafur Thors forsætisráðherra í
þeirri stjórn, sem gengið hefur und-
ir nafninu viðreisnarstjórn.
Mikið ójafnvægi var í efnahags-
málum þegar ríkisstjórnin tók við
völdum og vom í rauninni tveir
kostir fyrir hendi, annar sá, að
hverfa aftur til hafta og miðstýring-
arkerfís sem ríkjandi hafði verið
fyrir 1950 og allt aftur til ársins
1930, eða að hefjast að nýju handa
um það að koma á virku markaðs-
kerfl sem byggt væri á frjálsum
viðskiptum. Síðari kosturinn var
valinn og kom það nú aftur í hlut
Ólafs Thors, sem forsætisráðherra
í hinni nýju ríkisstjóm, að hafa um
það forystu, að þráðurinn frá því
1950 yrði tekinn upp að nýju. Voru
tillögur um víðtækar efnahagsráð-
stafanir lagðar fyrir Alþingi 1960
og samþykktar. Tilgangur þeirra
var svipaður og þeirra ráðstafana
sem gerðar vora 1950, en seinni
löggjöfln var á nokkuð breiðari
gmndvelli, t.d. vora peningamálin
tekin þar fastari tökum en í fyrri
löggjöfinni. Ekki réði það þó að
mínum dómi úrslitum um það, að
varanlegri árangur náðist með við-
reisnarlöggjöfinni heldur en lög-
gjöfinni frá 1950, heldur hitt, að
þróun ytri aðstæðna varð ólíkt hag-
stæðari næstu misserin eftir að-
gerðirnar en verið hafði eftir laga-
setninguna 1950.
En í báðum tilvikum var um lög-
gjöf að ræða sem markaði tímamót
í íslenzkum efnahagsmálum, þar
sem horfið var frá miðstýringu til
markaðsbúskapar. Fyrri tilraunin
náði að vísu ekki þeim tilgangi sem
vonir stóðu til, en hún markaði þó
að því Ieyti tímamót, að um varan-
lega hugarfarsbreytingu meirihluta
íslenzkra stjórnmálamanna varð að
ræða. Það má nefna sem dæmi um
þetta, að vinstristjórn Hermanns
Jónassonar hvarf aldrei til þeirrar
haftastefnu sem ríkjandi hafði verið
fyrir 1950. Auðvitað var hið marg-
falda gengi sem sú ríkisstjóm not-
aði sem hagstjórnartæki ófögnuður,
en það var þó yfirleitt hægt að
kaupa og flytja inn flestan varning
á einhveiju verði.
Mér hefír stundum fundist, að
þáttur stjórnmálamanna í efna-
hagslegum umbótum sé vanmetinn
og þá e.t.v. þáttur hagfræðinganna
ofmetinn, þótt það sitji sízt á mér
að gera minna en efni standa til
úr framlagi okkar hagfræðinganna.
Auðvitað er okkar þáttur nauðsyn-
legur og sambærilegur við þátt ark-
itekta í byggingarstarfsemi. En
þótt arkitekt geri fyrirmyndarteikn-
ingu að kirkju, ráðhúsi eða hljóm-
listarhöll, þá er það ekki nóg til
þess að slík hús rísi af granni. Þar
þarf atbeina stjórnmáiamanna til
þess að beita sér fyrir fjármögnun
slíkra framkvæmda.
Þannig býst ég við því að tillögur
dr. Benjamíns Eiríkssonar um það
að hverfa frá höftum til fijálsra
viðskipta hefðu fallið í ófijóan jarð-
veg eða jafnvel aldrei komið fram
ef fulltingis stjómmálamanna hefði
ekki notið og ber þar hæst nöfn
Ólafs Thors og Bjarna Benedikts-
sonar að mínum dómi, þótt margir
fleiri legðu þar hönd á plóginn.
Það er athyglisverð tilviljun, að
á aldarafmæli Ólafs Thors skuli
íbúar fyrrverandi Sovétríkjanna
standa í svipuðum sporam við valið
milli miðstýringar og markaðar og
íslendingar gerðu 1950 og 1960,
þótt allt sé þar stærra í sniðum og
aðeins að takmörkuðu leyti sam-
bærilegt. En ætla mætti að hrun
hins kommúníska efnahagskerfis
ætti að leiða til minni ágreinings
um þetta deilumál en áður var.
Þegar Ólafur Thors háði þá bar-
áttu, sem hér hefir verið rætt um,
var það trúaijátning verulegs hluta
þjóðarinnar að þjóðfélag framtíðar-
innar hlyti að byggjast á miðstýrð-
um áætlunarbúskap. En hér skal
þó engu um það spáð hvernig það
tómarúm, sem hrun hinnar sósíal-
ísku hugmyndafræði hefír skilið
eftir verður fyllt hér á landi sem
annars staðar._
Ólafur Björnsson
ÞAÐ VAR á Alþingishátíðinni
1930, sem við Guðrún systir urðum
fyrst á vegi Ólafs Thors, í bókstaf-
legri merkingu. Við höfðum fengið
að fara á hátíðina með foreldrum
okkar og vorum í tjaldborg á Þing-
vallatúninu, sem ætluð var alþingis-
mönnum og gestum ríkisstjórnar-
innar. Við vorum 10 ára gamlar og
mamma hafði saumað á okkur
rauða upphluti, sem við vorum í
alla hátíðisdagana. Hátíðin var stór-
kostlegt ævintýri í augum okkar
systra. Þó eru nokkur atvik, sem
mér eru sérstaklega minnisstæð. í
einu þeirra kemur Ólafur við sögu.
Annan dag hátíðarinnar vöknuð-
um við Guðrún ekki fyrr en foreldr-
ar okkar voru farnir til morgunverð-
ar í Valhöll. Við vissum, að pabbi
átti að halda ræðu á Lögbergi kl.
10 og flýttum okkur því á fætur.
Héldum við svo styztu leið upp í
Almannagjá eftir eystri bakka Öx-
arár. Sáum við þá Kristján konung
X í herklæðum og Álexandrínu
drottningu hans koma á móti okk-
ur. Við vikum vitanlega úr vegi
fyrir hátignunum, því að stígurinn
var mjór, og héldum síðan áfram
göngu okkar. Stuttu síðar heyrðum
við hratt fótatak og fram úr okkur
skundaði myndarlegur, dökkhærð-
ur maður, sem ávarpaði okkur og
sagði: „Þið verðið að flýta ykkur,
stelpur, ef þið ætlið að hlusta á
hann pabba ykkar.“ Var þar kominn
Ólafur Thors alþingismaður. Við
héldum svo á eftir Ölafí upp í Al-
mannagjá, en kóngur fór á kapp-
reiðar undir Ármannsfelli, enda
skildi hann ekki íslenzku. — Þessi
minning er ótrúlega skýr í huga
mér. Eitthvað svo vingjarnlegt og
hlýlegt í orðum og brosi þessa að-
sópsmikla glæsimennis verður mér
ógleymanlegt, enda vakti Ólafur
hvarvetna athygli vegna aðlaðandi
framkomu sinnar og persónutöfra,
Ólafur var allra manna mælskast-
ur, málrómurinn seiðmagnaður og
hvetjandi, baráttuhugurinn mikill
og málflutningur frábær. Ég minn-
ist sérstaklega ræðu, sem hann
hélt fyrir kosningar 1934. Þetta
voru fyrstu kosningar eftir breyt-
ingar á kosningaskipan, sem Sjálf-
stæðisflokkurinn og Alþýðuflokkur-
inn höfðu sameinast um. Þingmönn-
um hafði verið fjölgað og uppbótar-
þingsætum átti að skipta á milli
flokka, sem höfðu fengið óeðlilega
fá þingsæti miðað við heildarat-
kvæðatölu. Bundu menn miklar
vonir við þessar breytingar. Mér
fannst ræða sú, sem Ólafur flutti
við þetta tækifæri, svo góð, að ég
var sannfærð um, að allir hlytu að
hrífast af eldmóði hans og hlýða
kalli hans. Slíkur var sannfæringar-
kraftur hans. Vonbrigðin urðu því
mikil, þegar kosningaúrslitin reynd-
ust Sjálfstæðisflokknum í óhag,
þótt mjóu munaði. Þar skiptu úrslit-
in í Skagafirði sköpum, þar sem
frambjóðendur Sjálfstæðisflokks og
Framsóknarflokks fengu jafnmörg
atkvæði og var hlutkesti látið skera
úr. Framsóknarmenn unnu. Voru
úrslitin kölluð Guðsdómurinn í
Skagafirði. Með þessum hætti tókst
Hermanni Jónassyni að mynda
stjórn með Alþýðuflokknum og
tveimur fyrrverandi framsóknar-
mönnum, sem höfðu nýasagt sig
úr flokknum. Enginn veit, hvað
gerzt hefði, ef hiutkestið hefði fall-
ið Sjálfstæðisflokknum í vil, en ekki
þýddi að deila við dómarann og
Ólafur hélt áfram að beijast fyrir
réttlátari kjördæmaskipan og öðr-
um góðum málum, innan þings og
utan. Ólafur var forsætisráðherra í
5 ráðuneytum og auk þess ráðherra
í fjórum öðrum ríkisstjórnum. Sýnir
það traust flokksmanna hans á
honum. Enda þótt Ólafi væru falin
mikil trúnaðarstörf örlaði aldrei á
hroka eða yfirlæti í fari hans. Hann
var einn þeirra lánsömu manna,
sem hafði hlotið í vöggugjöf „þá
kurteisi, sem kemur að innan“. Þó
átti hann til prakkarasvip, ef svo
bar undir. Eins og títt er um mikil-
hæfa menn átti hann sér öfundar-
menn, sem fundu honum allt til
foráttu, ekki hvað sízt aðild hans
að útgerðarfélaginu Kveldúlfi, sem
var í eigu Thors Jensens og sona
hans. Spaugilegasta hneykslunar-
efnið var þó, að Ólafur hafði eitt
sinn á unga aldri farið úr jakkan-
um, þegar honum fannst of heitt á
fundi. Var vitnað til þessa „hneyksl-
is“ árum saman í blöðum og á
mannfundum. — Ólafur var mikill
mannasættir og beitti sér oft í
vinnudeilum, þegar fokið var í flest
skjól, enda átti hann auðvelt með
að ná til fólks. Hann var einstak-
lega góðviljaður, gamansamur og
glettinn og hrókur alls fagnaðar í
samkvæmum. Bezt þótti honum þó
að vera heima að loknum vinnudegi
og vann reyndar oft heima hin síð-
ari ár ævi sinnar, frekar en á skrif-
stofu sinni.
Ólafur var mikill gæfumaður í
einkalífi sínu. Ungur kvæntist hann
Ingibjörgu, dóttur Indriða Einars-
sonar endurskoðanda og rithöfund-
ar og Mörtu Maríu, dóttur Péturs
alþingsmanns og dómorganleikara
Guðjonsens. Hún var falleg kona,
greind og listfeng, eins og hún átti
kyn til, enda alin upp á heimili, þar
sem bókmenntir, tónlist og leiklist
voru í hávegum hafðar. — Engum,
sem kom á heimili þeirra hjóna, gat
dulizt virðing sú og væntumþykja,
sem þau báru hvort til annars.
Ólafur lézt á gamlársdag 1964,
en frú Ingibjörg 25 árum síðar.
Ólöf Benediktsdóttir
ÓLAFUR THORS var kosinn á þing
í aukakosningum 9. janúar 1926
þegar Ágúst Flygenring, fyrsti
þingmaður Gullbringu- og Kjósar-
sýslu, sagði af sér þingmennsku
vegna heilsubrests.
I sögu Matthíasar Johannessens
um ævi og störf Ólafs Thors vitnar
hann í minningargrein sem Ólafur
skrifaði um Agúst 1933 og lýsir
vel hversu mikils hann mat þennan
fyrirrennara sinn. Höfundur bókar-
innar segir m.a. að Ólafur lýsi Ág-
ústi með þeim orðum, að vel geti
átt við hann sjálfan, þegar hann
segir:
„... hvort sem var á sviði stjórn-
mála eða atvinnulífsins var hann
einstakur maður, því enda þótt
hann hefði haldbetri þekkingu og
meiri lífsreynslu en flestir aðrir og
væri að eðlisfari ráðríkur, þá var
hann svo samvinnuþýður, að hann
hlýddi með gaumgæfni á tillögur
annarra og vildi jafnan það eitt
hafa er réttast sýndist. Hafði hann
því mikil og góð áhrif á hvert mál,
er hann hafði með höndum, og verð-
ur farsæld og nytsemi þess starfs
seint rakið.“
Undir þessa skoðun höfundar
bókarinnar Ólafur Thors — Ævi og
störf tek ég heilshugar, því kynni
mín af Ólafi voru einmitt þessi.
Þótt í þessari tilvitnuðu bók sé saga
hans ítarlega rakin, þykist ég vita
að nú þegar 100 ár eru liðin frá
fæðingu hans munu margir sem um
hann skrifa draga fram eitt og ann-
að sem ekki hefur verið áður fært
í letur. Ég kýs einnig að fara þá
leið að skrifa niður sumt úr mínum
minningum, sem ekki hefur áður
verið birt opinberlega, en kann enn
.i'ii'hhii—miiiiiii i'iiiiiiwii'iif mm'imrniimiMníiHTiu Biii'irrninniirrT Ti nmr
að fylla upp í myndina af manninum
Ólafi Thors.
Ég á minningar um Ólaf allt frá
bernskudögum. Hann kom oft á
heimili foreldra minna í Keflavík,
þegar hann var í pólitískum erinda-
gjörðum í kjördæmi sínu. Faðir
minn stundaði útgerð og skipstjórn
á bát sínum, Guðjóni Pétri, ásamt
umtalsverðum búrekstri. Pabbi
hafði byggt stórt og mikið tveggja
hæða íbúðarhús, þar sem aðstaða
fyrir vermenn var á jarðhæð, en
stór íbúð á efri hæð, þar á meðal
skrifstofa pabba, sem að sjálfsögðu
var í þá daga kölluð „kontór“. Þang-
að kom Ólafur oft, hafði þar reynd-
ar vinnuaðstöðu, þegar hann óskaði
og þangað komu menn til viðtals
við hann og oft voru fámennir fund-
ir haldnir jþar með honum.
Mér er Ólafur mjög minnisstæður
frá þessum barnsárum mínum.
Hann bar svo af öðrum mönnum
að reisn og sameinaði hana glað-
beittri framkomu.
Á áranum eftir 1930 voru mikil
pólitísk átök í Keflavík sem víðar
og einnig á vinnumarkaðinum. Ég
man ekki með vissu, þótt mér sé
atburðurinn minnisstæður, hvort
það var kosningavorið 1931 eftir
þingrofið í apríl eða vinnudeilur í
Keflavík í ársbyijun 1932, sem
andstæðingar Ólafs ætluðu að
meina honum að komast á almenn-
an stjórnmálafund, sem halda átti
í Keflavík.
Stuðningsmönnum Ólafs barst
njósn af þessari fyrirætlan og jafn-
framt að andstæðingar Ólafs ætl-
uðu að nota þetta á þann veg, að
halda því fram að hann þyrði ekki
að mæta andstæðingum sínum á
opnum fundi.
Þetta var rætt í hópi stuðnings-
manna Ólafs heima hjá okkur og
þar var ákveðið að mæta þessu á
þann hátt að hópur þeirra færi inná
Stapa til að mæta bíl Ólafs og fylgja
honum svo að samkomuhúsinu þar
sem fundurinn skyldi haldinn. Þetta
var gert. En það sem mér barninu
þótti furðulegt var að forláta reyk-
ingaborð sem pabbi átti og ég á
nú, stóð án sinna fjögurra fóta upp
við vegg. Ég skildi þetta ekki fyrr
en móðir mín útskýrði að þeir hefðu
skrúfað hina voldugu fætur undan
plötunni til að veija sig með, ef á
þá og þingmann þeirra yrði ráðist!
Ferð Olafs gekk vel að fundar-
stað, en þar beið margmenni utan-
dyra og ekki allir frýnilegir ásýnd-
um. Sögufræg eru ummæli Ólafs í
þetta skipti og þau eru dæmi um,
hvernig honum tókst oft með rétt-
um viðbrögðum, að snúa hug fund-
armanna sér í hag.
Ólafur snaraði sér út úr bíl sínum
fyrstur manna, gekk á miðja þvög-
una broshýr að vanda og spurði svo
hátt og skýrt að allir máttu heyra:
„Hvar er hægt að pissa hér, strák-
ar?“
Mönnum féllust hendur við þessa
óvæntu og glaðlegu kveðju. Hún
lægði æsinginn og þvagan opnaðist
eins og hafði forðum fyrir Móses,
og Ólafur gekk áreitnilaust inn í
fundarsalinn.
Eftir að foreldrar mínir fluttu til
Reykjavíkur rofnuðu barnskynni
mín af Ólafi og á fyrstu árum mín-
um til sjós fylgdist ég aðeins með
honum úr fjarlægð sem foringja
Sjálfstæðisflokksins, sem ég varð
strax fylgjandi sem unglingur.
Það var ekki fyrr en veturinn
1948-49 að leið mín tók aftur að
liggja nærri Ólafi Thors. Ég hóf
þennan vetur nám í Stýrimanna-
skólanum og þá voru miklar og
harðar deilur með mönnum um að-
ild að Atlantshafsbandalaginu.
Þennan vetur sótti ég hvern einasta