Morgunblaðið - 05.08.1995, Blaðsíða 4

Morgunblaðið - 05.08.1995, Blaðsíða 4
4 B LAUGARDAGUR 5. ÁGÚST 1995 MORGUNBLAÐIÐ + Afturí deiglunni Bandaríkjamaðurinn Arthur Miller, sem verður átt- ræður á þessu ári, er með þekktustu leikritahöfund- um aldarinnar. Meðal leikrita sem sett hafa verið upp eftir hann hér á landi eru Allir synir mínir (All my sons 1947; L.R. 1958), Sölu- maður deyr (The Death of a Sales- man 1949; Þjlh. 1951), í Deiglunni (The Crucible 1953; Þjlh. 1955), Horft a/ brúnni (A View from a Bridge 1955; Þjlh. 1957), Eftir syndafallið (After the Fall 1964; Þjlh. 1965) og Gjaldið (The Price 1968; Þjlh. 1970). Meðal annarra verka er handritið að kvikmyndinni The Misfits (1961), sem hann skrif- aði fyrir Marilyn Monroe, sem hann var þá kvæntur, og ensk þýðing á Þjóðníðingnum (An Enemy of the People 1951) eftir Ibsen, sem talið er að Miller hafi tekið sér mjög til fyrirmyndar. Síðasta verk eftir Miller sem var sett á svið hér á landi var Allir synir mínir í Þjóðleikhúsinu á þar- síðasta leikári. Á næsta leikári er ráðgert að sýna Glerbrot (Broken Glass) eftir hann þar. Prófessor í samtímaleiklist Arthur Miller er nú prófessor í samtímaleiklist í háskólanum í Ox- ford. Þessari háskólastöðu var kom- ið á fót fyrir nokkrum árum af söngleikjagúrúnum Cameron Mackintosh, sem hefur m.a. staðið að baki uppsetningum á Cats, Song and Dance, Óperudraugnum (The Phantom of the Opera), Miss Saig- on og Vesalingunum (Les Miséra- bles) víða um heim. Greinarhófundi gafst tækifæri til að hlýða á Arthur Miller einn eftirmiðdag fyrr í sumar og spyrja hann spurninga ásamt öðrum nemendum háskólans. Miller er í nýtísku skóm, góðleg- ur sólbrenndur roskinn maður með gleraugu. „Spyrjið mig um það sem ykkur þóknast!" er fyrsta yfirlýs- ingin frá honum. En nemendurnir taka hlutverk sitt alvarlega og allar spurningar eru af alvarlegu tagi. Engum dettur t.d. í hug að minn- ast á Marilyn Monroe. Endalok stóru leikhúsanna Miller verður tíðrætt um stöðu leikhúsanna í Bandaríkjunum og Bretlandi í dag og hvernig breyttar aðstæður hafa áhrif á leikritun. Hann bendir á að saga leikritunar fyrir stóru sviðin í þessum tveimur löndum sé senn á enda. Það hafi verið sögulegar forsendur fyrir því að hin risastóru leikhús á Broadway í New York og í West End í Lond- on voru byggð á síðustu öld og fyrri hluta þessarar. Ástæðan var sú að í stórborgum Vesturlanda upp úr miðri síðustu öld var orðin til stétt manna sem háfði frítíma og fé til að eyða tómstundum sínum í leikhúsum. Þessi tími er nú liðinn og efnahagslegar forsendur fyrir ; rekstri leikhúsa af þessari stærð semsýna ieikrit eru brostnar. „Á síðasta ári var aðeins eitt ; venjulegt leikrit á fjölunum í Broad- I way. Jafnvel uppfærslan á Englum í Ameríku sem fékk mjög góða dóma þar í landi og fjallaði um kynlíf og trúmál - sem draga alltaf að áhorfendur - náði ekki inn fyrir kostnaði áður en hætta varð sýn- ingum. Hefðbundin leikrit geta að- eins lifað áfram í minni húsum og stóru húsin reyna flest að setja á svið söngleiki, sem hægt er að krefj- ast hærra miðaverðs fyrir og draga að fleiri áhorfendur. Eg dreg rnjög Arthur Miller, eitt þekktasta leikskáld aldar- innar telur að saga leikritunar fyrir stóru sviðin í Bretlandi og Bandaríkjunum sé senn á enda. Sveinn Haraldsson ásamt fleirum átti þess kost að hlýða á og ræða við skáldið í Oxford í sumar. í efa að / deiglunni yrði sett upp nú á tímum ef það yrði boðið ein- hverju leikhúsanna við Broadway sem nýtt leikrit. Það er of mann- margt." Breyttar forsendur á minni sviðum í þessum litlu leikhúsum eru áhorfendur mun nær leiksviðinu en í stærra leikrými sem kallar aftur á raunsæislegri leik. Leikritin geta verið mun flóknari að uppbyggingu þar sem efnið skilar sér betur til áhorfenda, en þau verða að hafa færri persónur. Auðvitað hefur þetta áhrif á hvernig leikrit eru skrifuð. Þegar mannmðrgu leikritin eru horfin get- ur verið mun erfiðara að sýna leik- rit sem fjalla um mikilvæg félagsleg umræðuefni. Áður voru leikrit reynd úti í smáborgunum í Nýja-Englandi og víðar áður en þau voru færð á stóru sviðin í Broadway. Þá gafst leikskáldinu tækifæri til að breyta og bæta og umskrifa leikritið þann- ig að það næði sem mestum áhrif- um. Nú er þetta liðin tíð; leikhúsin eru í svo miklum vanda." - Hvaða áhrif hefði það ef leik- húsið liði undir lok? „Það mun ekki deyja, en atvinnu- leikhúsin eru öll að draga saman seglin hvað uppsetningu á leikritum varðar. Minna sýningarrými, fleiri ódýrari uppsetningar. í staðinn öðl- umst við meiri nálægð við áhorfend- ur. Auðvitað þýðir þetta að stórleik- urum eins og Laurence Olivier mun fækka í stéttinni. Þetta mun gerast í leikhúsum af öllum stærðum og gerðum. En stóru leikhúsin eiga enga framtíð fyrir sér hvað upp- setningar á leikritum varðar. Við verðum að vona að ríkisstyrktu leik- húsin í Bretlandi starfi af fullum krafti hér eftir sem hingað til." Enginn veldi að verða leikskáld nú - Myndir þú velja að verða leik- skáld ef þú værir að hefja ferilinn núna? „Enginn nútímarithöfundur með vit í kollinum ætlar sér að starfa eingöngu að leikritun. Þegar ég hóf að skrifa voru margir atvinnuhöf- undar sem skrifuðu bara fyrir leik- hús. Ef ég væri að hefja ferilinn núna mýndi ég kannski frekar skrifa kvikmyndahandrit. Ég myndi aldrei skrifa fyrir sjónvarp. Sjón- varpið er skör lægra og þeir sem þar ráða kæra sig kollótta um list- ræn sjónarmið." Miller er því næst spurður hvort hann ímyndi sér persónur og að- stæður eins og þær séu í raunveru- leikanum eða á sviði. þegar hann semur leikrit. „Ég Iít á það sem skáldskap sem þú ímyndar þér að eigi sér stað í raun og veru. Stund- um ímynda ég mér atriðin á sviði. En svo dæmi sé tekið af Sölumaður deyr þá varð ég að hugsa mér að atburðirnir ættu sér stað í raun- verulegu húsi vegna þess hve flókið er að setja það á svið. Ég varð hissa á þeim lausnum sem hönnuður sviðsmyndarinnar fann þegar leik- ritið var fyrst sett upp. Eg hefði ekki getað leyst vandamálin við sviðsetninguna sjálfur." - Hvenær gerist leikritið, hvaða ár? „Nú á dögum. En þar sem synirn- ir tveir hafa tekið þátt í stríði þá verður leikritið að gerast eftir að því er lokið. Hvaða stríði verður' leikstjórinn að ákveða." Fyrirmæli leikskáldsins - Þú skrifar mjög nákvæmar sviðslýsingar í leikritum þínum. Ætlast þú til að leikstjórar og hönn- uðir fari nákvæmlega eftir þessum fyrirmælum? „Nei ég ætlast til að þeir velji úr það sem kemur þeim að notum. Tíska og viðhorf breytast með árun- um, það er ekki hægt að ætlast til að leikritin verði alltaf sett eins upp." - Nú er nýlokið sýningum á Horft af brúnni í London. Hafði leikstjór- inn, Alan Ayckbourn, samráð við þig við uppsetningu leikritsins? „Nei, ekki sérstaklega. Ég var mjög ánægður með uppfærsluna og leikstjórn hans var frábær. Frænka hans fór með hann á sýn- ingu á þessu leikriti þegar hann var fimmtán ára og hann ákvað þá að helga líf sitt leikhúsinu." - Þú fagnar mismunandi túlkun á verkum þínum. Að hve miklu leyti skrifar þú fyrir sjálfan þig og að hve miklu leyti fyrir áhorfendur? „Leikritin eru um eitthvað. sem ég vil koma til skila. Tjáskipti eru mér mjög mikilvæg. Ég veit ekki um neinn sem skrifar bara fyrir sjálfan sig - a.m.k. ekki leikrit. Leikrit eru munnleg tjáskipti manna í millum. Án þeirra er það ekki eiginlegt leikrit." Kvikmyndun frægasta leikritsins - Þú ert nú að vinna að kvik- myndahandriti að ídeiglunni. Getur þú sagt okkur eitthvað frá henni? Hvenær býstu t.d. við að myndin verði frumsýnd? „Eftir tæpt ár. Tökur hefjast 8. október og þeim lýkur fyrir lok nóvember. Það er auðvelt að snúa / deiglunni úr leikriti í kvikmynda- handrit vegna þess að sagan er mjög viðburðarík. Við höfum Iíka fengið góða leikara til að leika aðal- hlutverkin. Daniel Day Lewis leikur John Proctor, Emma Thompson konu hans og Wynona Rider stúlk- una Abigail. Það er mjög gaman að kljást aftur við þetta efni. Ég varð mjög upprifinn af því enn á ný vegna þess að þeim gæti tekist að gera frábæra mynd. Það er ver- ið að byggja heilt þorp sem upp- tökuver. Kvikmyndunin gefur mér mögu- leika á að nota alla aukaleikarana sem kór í grískum harmleik. Sem dæmi má nefna atriðið þar sem æðið rennur á Abigail og stallsystur hennar. Það eina sem þær gátu MILLER í nýtísku skóm, góðlegur sólbrenndur roskinn maður með glera ykkur þóknast!" er fyrsta yfirlýsingin frá hon mm^:\Q^ „ENGINN nútímarithöfundur með vit í kollinum ætlar sér að starfa eingöngu að leikritun. Þegar ég hóf að skrifa voru margir atvinnu- höfundar sem skrifuðu bara fyrir leikhús." Sú kynslóð sem er að kom- ast til vits og ára núna er fyrsta kynslóð- in í langan tíma sem er fátæk- ari en kynslóð foreldra þeirra. Draumurinn um húsið í úthverf- unum, sund- laug í garðin- unrt, helgará golfvellinum mun ekki rætast." gert á sviði var að engjast og æða um og hræða alla upp úr skónum. í kvikmyndinni hlaupa þær út úr húsinu og inn í fólksfjöldann fyrir utan og hrífa hann með sér. Það er mun áhrifameira og segir meira um galdrafárið og hvernig það breiddist út." - I leikritinu / deiglunni er ástar- þríhyrningurinn milli John Proctors, konu hans og Abigail mjög mikil- vægur og sumir fræðimenn hafa gengið svo langt að segja að leikrit- ið snúist um hann en ekki galdra- réttarhöldin. Hver er þín skoðun á þessu? Einkamál og pólitík „Um hvað fjallar leikritið? spyr ég. Auðvitap er þetta einn flöturinn á málinu. Ég breytti aldri Abigail úr 13 árum í 15 til að komið gæti tii greina að hún og Proctor Iöðuð- ust að hvort öðru. Á sautjándu öld hefði hún sennilega þótt nær full- orðin 13 ára, en nútímaáhorfendum hefði þótt erfitt að kyngja þessu." - Er lögð meiri áhersla á þetta samband þeirra í myndinni en í leik- ritinu? t

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.