Morgunblaðið - 11.10.1996, Blaðsíða 5

Morgunblaðið - 11.10.1996, Blaðsíða 5
 MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGURll. OKTÓBER 1996 C 5 DAGLEGT LIF aðstandendur sem ég hef talað við segja að tilfinningalegur stuðningur, sem felst í að eiga einhvern vísan til að hlusta á sig með opnu og hlýju viðmóti, sé afar mikilvægur, auk markvissrar fræðslu og neyðarað- stoðar. Einnig var mjög greinilegt að aðstandendur vildu meiri sam- vinnu og samskipti við starfsfólk geðdeildanna." Álagið yfirþyrmandi Eydís segir að fyrir miðbik aldar- innar hafi geðsjúkir yfirleitt verið settir á hæli til ævilangrar dvalar og komið fjölskyldu sinni lítið við eftir það. „Tíðar heimsóknir fjölskyldunn- ar þóttu jafnvel auka á veikindin. Þegar áhugi geðheilbrigðisstarfsfólks vaknaði á aðstandendum beindist hann í fyrstu í mjög neikvæðan far- veg fyrir fjölskylduna. Ýmsar kenn- ingar blómstruðu þar sem líkur voru leiddar að því að samskipti sjúklings við fjölskyldu sína væri ástæða sjúk- dómsins. Slík viðhorf juku á álag og sektarkennd aðstandenda og rýrðu mjög álit þeirra og traust á hjúkrun- arfólki. Seint á áttunda áratugnum var farið að leggja æ ríkari áherslu á líffræði- og erfðafræðilegar hliðar geðsjúkdóma og gripu aðstandendur geðsjúkra slíkar útskýringar fegins hendi eftir að hafa þolað þögla þján- ingu og sektarkennd í áratugi. í kjöl- farið var í auknum mæli farið að huga að þeim óvenjulegu og streitu- valdandi aðstæðum sem fylgja nán- um samskiptum við geðsjúkan ætt- ingja." Alagið sem slíku fylgir segir Eydís yfirleitt ekki felast í að þvo, elda og hjálpa sjúklingnum við ýmis hvers- dagsleg verkefni. Hún segir að flest- um beri saman um að andlega spenn- an og óttinn sé yfirþyrmandi. „Verð- ur hann sjálfum sér eða öðrum að fjörtjóni? Hvenær veikist hann næst? Hvað gerir hann þá?" segir Eydís vera spurningar sem aðstandendur spyrji sjálfa sig í sífellu. „Fátt er sorglegra en vera geðveik- ur en trúlega er allt eins sorglegt Hver er þeirra saqa? 2,6% Truflun aföðrum orsökum 2,9% Aðlögunarvandi 3,7% Persónuleikatruflun Áfengis og fikniefna misnotkun Aðrar geðrænar 8,4% truflanir ndarískir sjúklingar hjá geðlæknum iu flokkunarprófi. Eydís áætlar að svipuð hérlendis. MOÐIR________________________ Erna Arngrímsdóttir framhaldsskólakennari „Geðbýlingarnir" í fjósunum bjuggu þó í hlýjum húsakynnum að horfa á þjáningar og vanlíðan sinna nánustu og finna fyrir van- mætti sínum. Geðveiki birtist í ýmsum myndum. Depurð, oflæti, skapsveifl- ur, kvíði, ofskynjanir og sinnuleysi eru algengustu einkennin. Geðsjúkl- ingar eru gjarnir á að snúa sól- arhringnum við, sýna ógnvekjandi hegðun, neita að þrífa sig og taka nauðsynleg lyf. Hefðbundið heimilislíf verður fjarlægur draumur. Þótt þraut- seigja margra aðstandenda sé aðdáun- arverð og þeir ekki gefnir fyrir að bera vandamál sín á torg finnst mér brýna nauðsyn bera til að veita þeim meiri aðstoð en nú er gert, láta af ríkjandi tilhneigingu í heilbrigðisstétt til forræðishyggju og hlusta á óskir aðstandendanna." Upplýsingar um helstu einkenni geðsjúkdóma segir Eydís að séu mun aðgengilegri en fyrir nokkrum árum og nægi í því sambandi að nefna að í apótekum liggi frammi leiðbeiningar fyrir geðsjúklinga og aðstandendur þeirra. „Slíkt fínnst mér vísbending um breytt viðhorf og ég er bjartsýn á að smám saman verði starfsfólki í geðheilbrigðisþjónustunni ljóst að að- standendur þurfa aukinn stuðning." "GRIMUR er elstur fjögurra systkina. Honum gekk vel í skóla, var glaðlyndur og alltaf með hóp af krökkum í kringum sig. Þegar hann var fimmtán ára fannst mér hann verða svolítið lokaður, en ekki þó þannig að það ylli mér nokkrum áhyggjum. Ekki fyrr en dag einn að hann var ekki heima þegar ég kom úr vinnunni. Ég fékk óþægilega til- finningu fyrir að eitthvað væri að þótt allt virtist með felldu og pabbi hans segði að Grímur hefði skroppið út í sjoppu. En strákur kom ekki heim og hann kom ekki heim í þrjá sólarhringa. Við vorum dauðhrædd, hringdum í alla sem við þekktum og auglýst- um eftir honum í útvarpinu. Lögreglan fann hann um síðir, kaldan, svangan og hrakinn úti á víðavangi og skilaði honum heim. Hann svaf í næstum sólar- hring og gaf engar skýringar á útivistinni. Svipað henti nokkr- um dögum síðar en þá fannst Grímur í Borgarfirði. Hann haf ði leitað til systur minnar, sem sendi hann með mjólkurbílnum í bæinn. Fyrir misskilning var pabbi hans ekki til að taka á móti honum eins og til stóð og Grímur týndist aftur. Þá varð mér ekki um sel og ég gerði mér grein fyrir að eitthvað alvarlegt væri að. Við hjónin fórum með Grím í viðtöl á Klepp. Þar fengum við þann úrskurð að ekkert væri að strák. Hins vegar gaf læknirinn í skyn að heilmikið væri að móð- ur hans og eftir nokkra fundi klykkti hann loks út með að trú- lega væri sonur minn svona MAKI__________ vegna þess að ég ofverridaði hann og drottnaði yfir honuin. Við mæðginin höfum alltaf verið mjög náin og erum enn. Grein- ingin var mikið áfall fyrir mig, en samt var ég sannfærð um að Grímur væri dæmigerður kleyf- hugi, enda hafði ég lesið mér til um geðsjúkdóma. Sjúkdómur Gríms er vegna offramleiðslu dópamíns, sem er boðefni í heila. Þegar venjulegt fólk fær ein boð fá þessir sjúkl- ingar mörg og vita ekki sitt rjúk- andi ráð. Slíks verður yfirleitt ekki vart fyrr en um kynþroska- aldur hjá drengjum en um tíu árum síðar hjá stúlkum. Því eru kleyfhuga drengir mun verr í stakk búnir en stúlkur varðandi umhirðu um sjálfa sig og ýmis- legt fleira þegar þeir vaxa úr grasi. Skýringin er líklega sú að erfitt er að kenna þeim eitthvað nýtt eftir að þeir veikjast. Grímur hefur lítið tímaskyn og hirðir ekki nógu vel um sjálf- an sig. Hann hefur áhuga á mörgu en sjúkdómurinn kemur í veg fyrir að hugmyndir verði að veruleika. Ranghugmyndir eru hluti af eðli sjúkdómsins og oft skortir á tilfinningaviðbrögð. Hann hlustar mikið á tónlist, hefur gaman af kvikmyndum, les mikið, getur farið flestra sinna ferða og hefur mikið skopskyn. Grímur bjó heima hjá okkur í þrettán ár eftir að hann veiktist, eða þar til hann var tuttugu og átta ára. Vitaskuld hafði sjúk- dómurinn áhrif á fjölskyldulífið. Systkini hans hafa alltaf verið honum góð og hjálpleg, en þau hafa sagt mér að oft hafi þeim verið strítt á ástandi bróður þeirra þegar þau voru yngri. Alag- ið var mikið og tvö af börnunum, næst honum í röðinni, fóru alltof snemma að heiman. Ég var oft aðfram- komin af þreýtu með- an Grímur var heima. Því miður get ég ekki borið læknum vel söguna. Á þessum þrettán árum voru einu úrræðin að gefa honum sterkari og sterkari svefnpillur. Erna Arngrímsdóttir Ég rakst á marga veggi og mér fannst talað niður til mín þegar ég leitaði eftir hjálp. Fordómarn- ir blasa víða við og geðsjúkir upplifa mikla höfnun. Þeim er afar mikilvægt að mæta hlýlegu og afslöppuðu viðmóti og best er að koma fram við þá eins og hvern annan. Ef geðsjúkur mað- ur fremur glæp er fréttaflutn- ingur með þeim hætti að ætla mætti að allir geðsjúkir séu stór- hættulegir og þá beri að f orðast eins og pestina. Glæpir og fólsku- verk eru þó afar sjaldan af þeirra völdum en ef svo ber við virðast fíkniefni yfirleitt vera með í spil- inu. Ég er ekki alin upp við for- dóma og ég hef aldrei skammast mín fyrir að eiga geðsjúkan son frekar en hann væri með lungna- bólgu eða fótbrotinn. Við mæðg- inin höfum komið fram í sjón- varpsþætti og síðan hafa margir hringt í mig og ^jáð mér að þátt- urinn hefði veitt þeim mikinn styrk. Geðsjúkdómar þykja enn smánarsjúkdómar og það eitt kemur oft í veg fyrir að leitað sé hjálpar í tíma og sjúklingurinn og aðstandendur fá litla samúð samborgaranna. Eftir þrettán ára baráttu f ékk ég loks staðfestingu á að ég hafði allan tímann haft rétt fyrir mér um að Grímur væri kleyfhugi. Hann er núna þrjátíu og átta ára „geðbýlingur" eins og hann seg- ir, en hann hefur ver- ið á sambýli í níu ár. Ég kvarta ekki yfir aðbúnaði hans núna en á ýmsu hefur gengið í áranna rás. Einu sinni dvaldi Grímur ásamt nókkr- um öðrum á sambýli við Rauðavatn. Eftir- lit með staðnum hafði einhver maður sem erfitt var að ná til þegar á bjátaði. Einu sinni um hávetur í miklu frosti biluðu ofnar í þessu óhrjá- lega húsi og ekki náð- ist í umsjónarmanninnj>rátt fyr- ir ítrekaðar tilraunir. Eg gerði það sem minu valdi stóð, fór uppeftir með ullarteppi og fleira til að halda á þeim hita. „Eg skil ekkert i af hverju þeir voru að taka „geðbýlinga" úr fjósun- um, þar var að minnsta kosti hlýtt," sagði Grímur þá við mig, en hann var að lesa íslenskar þjóðsögur, þar sem meðal annars er fjallað um hvernig farið var með geðsjúklinga fyrr á öldum. Við Grímur getum talað og hlegið saman. Hann hefur ekki, eins og þó er títt um kleyfhuga, snúist öndverður gegn þeim sem hugsa mest um hann. Núna gerir hann sér grein fyrir veikindum síiiuin og veit að hann verður að taka lyfin sín. Sjálfri svíður mér sárast að hafa ekki fengið sjúk- dómsgreiningu strax, því sam- kvæmt nýjustu rannsóknum er komið í ljós að því fyrr sem sjúk- dómurinn greinist þeim mun meiri von er um bata. Draumur minn er að auknu fé verði varið í rannsóknir á geðsjúkdómum og lögð verði áhersla á að upplýsa almenning um eðli þeirra. Ég vonast til að heyra aldrei framar orð svipuð þeim sem þekkt menntakona viðhafði á fundi sem ég var stödd á fyrir tíu árum, en hún sagði að ekkert væri að marka þessa helvítis Kleppara!" Ingimundur K. Guomundsson fulltrúi Engin blóm á borðum sjúklinga á geðdeild „ÉG kynntist konunni minni á balli fyrir fimm árum og sá ekk- ert óvenjulegt í fari hennar, enda eðlilegasta manneskja sem ég þekki milli veikindakastanna. Hún sagði mér fH,ótlega að hún hef ði verið afar erfiður ungling- ur, líklega með unglingaveikina svokölluðu á hæsta stigi. En hún var enginn unglingur lengur þannig að ég velti þessu ekki mikið fyrir mér. Ekki fyrr en hún heilsaði eitt sinn þjóðkunnum manni á förnum vegi, sem hún sagði að hefði verið starfsmaður á Kleppi, þar sem hún var sjúkl- ingur, þegarhún var 18 ára. Ég vissi lítið um geðsjúkdóma og taldi víst að hún hefði yfirstig- ið sjúkdóminn, en hún var greind með manískt þunglyndi, sem stundum er nefnt geðhvarfasýki eða oflæti. Allt lék í lyndi, við eignuðumst barn fyrir rúmum fjórum árum og vorum hamingju- söm. Þegar barnið var um átta mánaða fór að síga á ógæfuhlið- ina. Ég taldi veikindin í fyrstu vera fæðingarþunglyndi, sem mér skildist að hrjáði margar konur eftir fæðingu. Smám sam- an versnaði ástandið og móðir mín gat talið hana á að fara á spítala þar sem hún var í einn og hálfan mánuð. Frá því við kynntumst hefur hún fjórum sinnum verið lögð inn á geðdeild. Núna gerir hún sér oft sjálf grein fyrir hvenær lík- legast er að hún veikist. Slíkt virðist ráðast mikið af ytri að- stæðum; ef eitthvað mikið er í húfi, sem heilbrigðum finnst yfir- leitt afar léttvægt. Til dæmis veiktist hún rétt fyrir stórafmæli föður síns, en þá stóð mikið til og fjölskyldan var á kafi í undir- búningi. Sama var upp á teningn- um þegar við vorum að kaupa okkur íbúð. Flest sem er frá- brugðið hversdags- leikanum virðist koma henni úr jafn- vægi. Við reynum því að hafa lífið í eins föstum skorðum og kostur er. í veikindunum er hún ósljórnlega glöð, hefur geysilega orku, sefur ekki á nóttunni, talar í síbyUu, hefur átt til að vera eyðslu- söm og vill endilega fara út að skemmta sér. Allt fer út í öfg- ar. Alla jafna förum við ekki á skemmti- staði, en slíkt hefur hent þegar hún er að veikjast. Mér líður hræðilega illa að horfa á fyrirganginn í henni. Ég held þó að þeir sem ekki þekkja hana haldi bara að hún sé svona fjörug og ef til vill léttkennd eins og hinir, en raunar bragðar hún sárasjaldan áfengi. Konan mín var afburðanem- andi í grunnskóla en veiktist á fyrsta ári í menntaskóla og ekk- ert varð úr frekara námi. Þegar sjúkdómsins varð fyrst vart héldu foreldrar hennar að hún væri dauðadrukkin og fóru með hana í afvötnun á Landspitalann. Ég hef mætt miklum skilningi á Ingimundur K, Guðmundsson vinnustað mínum þeg- aréghefþurftað taka mér frí vegna veikinda hennar. Þó finnst mér víða örla á fordómum. Til dæmis finnst mér umhugsun- arefni að sjúkUngum á geðdeildum eru aldrei færð blóm eða eitthvað smáræði sem tiðkast að færa öðrum sjúklingum. Við höfum verið mjög heppin með lækna og yfirleitt mætt skilningi hjúkr- unarfólks. Fjölskyld- ur okkar beggja hafa veitt okkur mikinn stuðning og vinirnir hafa ekki fjarlægst okk- ur. Ég væri ekki hreinskilinn ef ég neitaði að stundum hafi hvarflað að mér að fara burt frá þessu öllu saman. Slíkar hugsanir sækja að í verstu köstunum, en líða fUótt hjá. Ég er bjartsýnn á framtíðina og vona að sjúkdóm- urinn dvíni með árunum. Ég hef lesið ógrynnin öll um geðsjúk- dóma og fæ mikinn styrk af starfi minu í Geðhjálp og sambandi við l'ólk sem býr við svipaðar aðstæð- ur og ég."____________________¦ SJÁ NÆSTU SÍÐU: BRÓÐIR

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.