Morgunblaðið - 15.03.1998, Blaðsíða 14

^14 B SUNNUDAGUR 15. MARZ 1998
MORGUNBLAÐIÐ
MANNLÍFSSTRAUMAR
IVIATARLIST/Geturpasta sameinað heilaþjóð?
Englahár, fiðrildi
og skeljar úr hveiti
Á ÍTALÍU heyrði ég eitt sinn pastanu líkt við mömmuna: la pastaciutta e
come la mamma, sagði viðkomandi. Því fylgir að ósekju ástúð, það er
hollt, heitt, öruggt, bragðgott og ódýrt. Italir líkja því sem sagt við móð-
urfaðm og það er ekki að undra, því eftir að hafa upplifað pastamenningu
þjóðar sem státar af yfir 50 ólíkum tegundum af pasta, finnst manni þetta
vera jafnómissandi þáttur í lífinu og mamman.
Pasta er nefnilega ekki bara
pasta. Flestir kannast við
spaghetti og einnig fást hér orðið
fjölmargar tegundir af pasta eins
og fusilli, eonchiglie, rigatoni,
macaroni, far-
falle (fiðrildin
vinsælu), tagli-
atelle, lasagna-
blöð, canneloni
og fleiri tegund-
ir. Samt er þetta
aðeins örlítið
brot af þeim
pastategundum
> sem framleiddar eru. Sumum
finnst e.t.v. einkennilegt að verið
sé að framleiða alls kyns krúsidúll-
ur úr sama hráefninu, og skýra
þær alls kyns furðunöfnum úr t.d.
dýraríkinu og eins bera margar
„pastadúllurnar“ nöfn sem tengj-
ast trúmálum eins og t.d.: engla-
hár og avemaríur. Mörgum kann
að þykja þetta vera allt sama tób-
akið og alger þvælufæða. Stað-
reyndin er hins vegar sú að Italir
státa af einni hollustu og fjöl-
„ breytilegustu eldhúsmenningu
heims og þar leikur pastað lykil-
hlutverk. Állar þessar ólíku skrúf-
ur og strengir og Guð má vita hvað
úr hveiti, ásamt aragrúa af
allskyns pastasósum og meðlæti,
gera máltíðina eitthvað svo líflega,
nærandi fyrir líkama og sál og
ímyndunaraflið fær lausan taum-
inn. Frægt orðatiltæki á Italíu er:
„Af hverju eldum við ekki tvo
skammta af spaghetti og tölum
ekki um þetta meir“. Pastað er
semsé þekktur sem mikill friðar-
stillir. Margir hafa einnig haldið
því fram að pastað hafi sameinað
Italíu og sé það sem sameini fólk
af ólíkum stéttum og uppruna í
eina stóra pastaveislu, sem nærir
bæði líkama og sál, græðir og
sættir eins og mamman.
En það er ekki sama hvernig og
hve lengi maður sýður herlegheit-
in. Nóg skal vera af vatni og best
er að nota pott sem er lágur og víð-
ur til þess að fá sem mestan hita af
hellunni. Ekkert lok skal vera á
pottinum og setja skal ca. 10 gr af
salti út í hvem 1 af vatni. Pastað er
sett í litlum skömmtum út í vatnið
eftir að suðan er komin upp. Gott
ráð til að forðast það að pastað
klessist saman er að skvetta smá-
ólífuolíu út í sjóðandi vatnið.
Lækkið hitann þegar pastað er
komið út í, ekki of mikið þó. Leið-
beiningar utan á pastapökkum
stórmarkaða eru yfirleitt ca. rétt-
ar, en best er þó að smakka pastað
til þar til það er „al dente“, eða
ekki alveg „soðið“ eins og við segj-
um, maður gæti e.t.v. sagt að það
eigi að vera „medium rare“ á kjöt-
máli. Þetta er ekki bara einhver
ítölsk sérviska, heldur er pastað
mun bragðmeira og auðmeltan-
legra sé það eldað á þennan hátt.
Best er náttúrlega að búa til sitt
eigið pasta og það er ekki svo tíma-
frekt þegar maður kemst upp á
lagið með það. Ein aðferðin til að
vita hvort pastað sé „al dente“ er
að slengja einni ræmu með gaffli á
einn eldhúsvegginn og ef það situr
þar eftir er allt eins og það á að
vera. Það er sem sagt mikið fjör
sem fylgir pastaeldamennskunni.
Það er eins mjög mikilvægt áður
en vatnið er síað frá pastanu að
hella einum bolla af köldu vatni út í
pottinn til að stöðva suðuna, þetta
kemur í veg fyrir ofsuðu.
Hvað á svo að drekka með pasta,
vatn eða vín? Vatn er náttúrlega
alltaf gott og við hæfi, en það má
líka íhuga orð Baudelaire: „Sá sem
drekkur bara vatn hefur eitthvað
að fela.“ Ef maður fær sér vínglas
með pastanu, skal gæta þess að
það fari vel með þeirri sósu eða
meðlæti sem er með pastanu. Ef
um sjávarréttapasta er að ræða á
hvítt, þurrt hvítvín yfirleitt við; ef
kjöt er í sósunni getur verið gott að
drekka þurrt, létt rauðvín með;
með grænmetispasta passar létt
rósavín ágætlega og með villibráð
er gott að drekka ögn þyngri og
meiri rauðvín.
Franski matarheimspekingurinn
Brillat-Savarin sem ég hef oft vitn-
að í sagði „að örlög þjóðar ákvörð-
uðust af mataræði hennar“. Ég
held að mildð sé til í þessari full-
yrðingu. Hver þjóð býr náttúrlega
yfir sinni matarhefð og mataræði í
suðrænum löndum er ólíkt því sem
tíðkast hér á norðurhjaranum, sitt
hæfir hverju. En við getum líka
lifgað upp á okkar eigin matar-
menningu með samkrulli úr eld-
húsum hinna ýmsu heimshoma og
yljað okkur þannig um hjartaræt-
urnar yfir hina dimmu vetrarmán-
uði og eins um bjartar sumarnæt-
ur, því pasta á alltaf við, alls staðar.
Því til stuðnings fylgir hér upp-
skrift að fljótlegu „miðnæt-
urpasta", sem má auðvitað líka
elda á öðrum tímum sólarhrings,
en er tilvalið nætursnarl engu að
síður.
eftir Álfheiði Hönnu
Friðriksdóttur
Suðræn smáfiðrildi
400 gr farfalline eða farfalle
____________(fiðrildapastg)_________
____________1 /4 dl rjómi___________
_______3 safaríkar appelsínur_______
250 gr niðurrifinn t.d. Ementhaler,
____________eða óðalsostur__________
____________smjörklípa______________
salt og pipar
Eldið pastað samkvæmt leið-
beingunum að ofan, gætið þess að
enginn verði fyrir heitu fiðrildinu
ef þið leyfið því að fljúga af gaffli á
vegginn! Hitið rjómann, bætið
smjörklípunni út í og hrærið vel.
Hellið því næst safanum af tveimur
appelsínum út í rjómann. Síið vatn-
ið frá fiðrildunum, hrærið smá-
smjörklípu saman við það og síðan
sósunni og ostinum þar á eftir.
Skreytið diskana með litlum appel-
sínubitum.
alla virka daga kl. 17.05
©
Rás 1
http://www.ruv.is

TANNLÆKNISFRÆDI//A;^ eru
tannstólfiar (implönt)?
Munnhirða
og eftirlit
titaniumtanna
MYNDIRNAR sýna augntönn uppbyggða með
titanium-tannstólpa og postulínskrónu.
í FYRRI grein minni skilgreindi
ég implönt eða tannstólpa og
ræddi um þörf manna fyrir við-
komandi aðgerðir. I þessari grein
verður fjallað lítillegl um meðferð
og munnhirðu, sem téngist titani-
um-tannstólpum.
Meðferð skiptist í tvo áfanga. I
þeim fyrri er gerð skurðað-
gerð, venjulega í staðdeyfingu, þar
sem einum tannstólpa eða fleirum
er komið fyrir í kjálkabeini.
Fljótlega eftir
aðgerð, þegar
dregið hefur úr
bólgu, getur fólk
notað sín gömlu
tanngervi, gervi-
tennur eða tann-
parta eins og fyrr
en beðið er í þrjá
til sex mánuði á
meðan bein grær að titan-stólpun-
um og festir þá við kjálkann.
Lengd biðtímans fer eftir því um
hvorn kjálkann er að ræða þar
sem beingræðsla og festing
stólpans gengur mun hraðar fyrir
sig í neðri kjálka. Aldur og líkam-
legt ástand sjúklings skiptir máli
eins og við græðslu almennt. Ef
nægilegt bein er til staðar og ein-
staklingurinn tiltölulega heilsu-
hraustur er sjaldgæft að aðgerð sé
talin óráðleg.
í byrjun seinni áfanga meðferð-
arinnar er framlengingum, titani-
um-krögum, sem skaga inn í munn-
inn, bætt á titan-stólpana og sjálf
tanngervasmíðin getur hafist.
Kragamir sem standa þannig upp
úr slímhúðinni þjóna sem ankeri og
festing fyrir tanngervin sem eru
plast- eða postulínstennur (sjá
mynd). Árangur meðferðar byggist
að nokkru á einstaklingsbundnum
græðslueiginleikum í slímhúð og
beini og vitaskuld er árangur
aldrei tryggður fyrirfram.
Fari svo, að festa náist ekki fyrir
einstaka implönt, má endurtaka
aðgerðina síðar ef aðstæður leyfa.
Beinflutningur, beingræðsla, getur
einnig komið til greina til þess að
byggja upp svæði sem erfitt yrði
annars að nýta vegna beinrýmun-
ar.
Munnhirða
og eftirlit:
Mikilvægt er, að fólk hirði vel
um implönt sín ekki síður en eigin
tennur, og mörg sömu tæki og not-
uð era við venjulega tannhreinsun
svo sem tannþráður, burstar og
stönglar koma að góðum notum.
Nauðsynlegt er, að tannlæknir
fylgist reglulega með ástandi im-
plantanna til þess að gripið sé tím-
anlega inn í ef munnhirða fer úr-
skeiðis.
Þær bakteríur sem valda tann-
vegsbólgum í kringum eigin tennur
geta vissulega einnig gert usla í
kringum ígrædda titanium-stólpa.
Margar rannsóknir sem unnar
hafa verið á undanfórnum áram
benda eindregið til þess að tóbaks-
reykingar hafi í för með sér lakari
græðslu og aukið niðurbrot mjúk-
vefja og beins kringum tennur.
Ekki er ástæða til þess að ætla að
málum sé á annan hátt farið kring-
um implönt.
Enda þótt implönt séu ekki alls-
herjar lausnarorð þar sem tennur
hafa tapast er ljóst, að þau hafa
reynst veraleg bót þar sem þau
henta.
eftir Sigurjón H.
Ólofsson