Morgunblaðið - 15.03.1998, Blaðsíða 8

8 B SUNNUDAGUR 15. MARZ 1998
MORGUNBLAÐIÐ
JÓN Arnalds.
Við ráðum
sjálf okkar
reynslu
Jón Arnalds hæstaréttarlögmaður er þekktur
fyrir annað en að fara troðnar slóðir í lífinu. Hann
hefur átt stóran þátt í að koma einkaleyfisrétti á
réttan kjöl hér á landi og rekur fyrirtækið Faktor
- einkaleyfaskrifstofa ehf. Að því leyti hefur hann
verið á undan sinni samtíð hér á Islandi og á
sama tíma hefur lífshlaup hans verið æði frá-
brugðið því sem gengur og gerist í samfélagi
staðlaðs gildismats. Súsanna Svavarsddttir ræðir
við Jón um þörfina á einkaleyfislöggjöf og for-
vitnast um leit hans að lífshamingjunni.
AÐ ER umhugsunarvert
fyrir Islendinga hve mik-
ill fjöldi einkaleyfa hér á
landi er til erlendra að-
ila,“ segir Jón Arnalds, lögfræð-
ingur, sem rekur Faktor - einka-
leyfaskrifstofu ehf. sem snýst um
hugverka- og auðkennarétt. Arið
1995 kom út bók eftir Jón um
vörumerkjarétt, helstu megin-
reglur og nú er komin út önnur
bók sem hann skrifaði ásamt Þor-
geiri Örlygssyni prófessor um
einkaleyfislöggjöfina. Á Faktor
eru sex starfsmenn, auk Jóns, þar
af þrír háskólamenntaðir, því
skrifstofunni berast margvísleg
erindi, bæði um lögfræðileg og
tæknjleg atriði. En hvers vegna
eru íslendingar svo aftarlega á
merinni hvað varðar hugverka- og
auðkennarétt?
„Ástæður þessa eru m.a. þær
hve úrelt íslensk einkaleyfalög-
gjöf var lengst framan af og
einnig vanþekking Islendinga við
að nýta einkaleyfakerfið sér til
ávinnings,“ svarar Jón. „Hér á
landi hafa menn ekki gert sér
nægilega grein fyrir mikilvægi
einkaleyfaverndar.
Grundvöllur þess að fyrirtæki
fjárfesti í hugviti er oftast byggð-
ur á einkarétti til nokkurs tíma.
Hugvitið er að verða stór þáttur í
útflutningsverðmætum margra
þjóða. í dag kaupa íslendingar
meira hugvit að utan en þeir selja
þótt auðvitað væri hið gagnstæða
æskilegt, en forsenda þess er
þekking á einkaleyfalöggjöfinni
og nýting þeirra réttinda sem hún
veitir."
Jón segir íslendinga langt á
eftir nágrannaþjóðunum í því að
hagnýta sér möguleikana á þessu
réttindasviði og gera úr þeim fjár-
muni og það gildi þótt miðað sé
við höfðatölu. Þessu þurfi að
breyta þar sem hugvitið verði
grundvöllur velmegunar okkar í
framtíðinni.
Hvaða ferli fer af stað þegar
menn sækja um einkaleyfi?
„Þá þarf að gera lýsingu á því
sem þekkt er og gera grein fyi’ir
því hvers vegna þetta er ný upp-
finning. Síðan þarf að setja fram
kröfu um það sem uppfinningu,
þ.e.a.s. því sem krafist er einka-
leyfis fyrir.“
Er hægt að fá einkaleyfi á
hverju sem er?
„Nei, það er nú málið. Einka-
leyfaréttur er mjög flókinn og það
verður að skoða hvert mál fyrir
sig. En einkaleyfaréttur hér á
landi er mjög líkur þeim rétti sem
er í gildi annars staðar. Þetta er
mjög alþjóðlegur réttur. Ef menn
sækja um einkaleyfi hér, getur
hann jafnframt sótt um í Banda-
ríkjunum sem og annars staðar
innan árs. Þetta er alþjóðlegt fag
og menn velja þau lönd þar sem
þeir sjá markaði. OZ hefur til
dæmis sótt á Bandaríkjamarkað
og Marel hefur sótt á markaði í
Evrópu og Ameríku."
Þú segir að við séum langt á
eftir öðrum þjóðum að nýta okkur
þennan rétt.
„Já. Það var lengi vel við lög-
gjöfina að sakast, vegna þess að
hún var mjög lengi úrelt - en er
það ekki lengur. Það er í rauninni
spurning um hvað valdi. Það er
ekki svo að við séum ekki eins
miklir hugvitsmenn og aðrir. Við
ættum að geta flutt út miklu
meira hugvit en við gerum en for-
sendur þess að við gerum það, er
að við sækjum um þessi réttindi.
Það getur hver sem er framleitt
hvað sem er, ef enginn réttur
liggur fyrir. Menn verða að
tryggja sig og sum lönd flytja
miklu meira út af hugviti en inn,
til dæmis Svíar.
Jón segist hafa verið að
„vasast“ í einkaleyfalöggjöfinni
frá 1965. Eftir útskrift úr laga-
deild hér heima hélt hann til
Lundúna, Múnchen og Kaup-
mannahafnar þar sem hann sér-
hæfði sig í hugverka- og auð-
kennarétti. Hann varð hæstarétt-
arlögmaður árið 1966 og starfaði
fyrst um sinn sem lögmaður en
fór síðan til starfa í stjórnarráð-
inu og starfaði fyrst við atvinnu-
málaráðuneytið sem hafði með
landbúnaðar- og sjávarútvegsmál
að gera, auk þess sem hann starf-
aði við iðnaðar- og samgöngumál,
en tók síðan við stöðu ráðuneytis-
stjóra í sjávarútvegsráðuneytinu
1970. Því starfi sagði hann lausu
1984 og tók aftur að starfa sem
lögmaður, síðan sem dósent við
lagadeildina og þá dómari - not-
færði sér síðan 95 ára reglu ríkis-
starfsmanna fyrir tveimur árum
og fór á eftirlaun og hefur síðan
starfað sem lögmaður og rekið
Faktor.
Það hefur því víða verið farið -
og kannski ekki alltaf eftir áður
þekktum leiðum. Raunin er einatt
sú að menn skipti ekki um starf
nema þeim bjóðist annað betra.
Jón, hins vegar, hætti í ráðuneyt-
inu án þess að hafa hugmynd um
hvað hann ætlaði sér að gera.
Spilin stokkuð upp á nýtt
„Eg var búinn að vera þarna svo
lengi,“ segir Jón, „að mér fannst
kominn tími til að breyta til. Mig
langaði til þess.“
Er ekkert flóknara en það að
sleppa völdum?
„Þeir sem eru viðkvæmir fyrir
valdabaráttu eða háðir annarra
áliti, sérstaklega almenningsálit-
inu, og finnst þeir þurfa að geðj-
ast öðrum, gera oft annað
tveggja: Annað hvort gerast þeir
hluti af þjóðlífinu þannig að þeir
haga seglum eftir vindi, gerast
meðaltal allra meðaltala og selja
sál sína - eða þeir leggja á flótta,
draga sig út úr mannlífinu og
reyna að bjarga sjálfstæði sínu
þannig.
Sá sem getur af fullum þrótti
tekið þátt í samfélaginu og þeirri
samkeppni sem því fylgir, og jafn-
framt haldið sjálfstæði sínu, á
möguleika á að ná einhverjum
þroska.
'Ég held að ég hafi ekki lagst á
flótta í þessum skilningi, heldur
var ég búinn að vera í þessari
stöðu það lengi að ég var farinn
að staðna í hlutverkinu - og að
mér sótti leiði. Ég ákvað því að
reyna eitthvað nýtt.
En þú kastaðir öllu
frá þér, ekki satt?
„Nei, þegar maður
skiptir um starf, flytur
hann með sér þá
reynslu sem hann hefur
öðlast. Hann getur jafnframt
stokkað upp spilin og gefið aftur.
Við ráðum sennilega litlu um það
hvernig spilin eru gefin en við
spilum sjálf úr þeim spilum sem
okkur eru fengin og styðjumst við
þá reynslu sem við öðluðumst í
síðasta spili.“
Hvað áttirðu við með möguleik-
unum á að ná einhverjum þroska?
„Ég á við það að sá maður sé
þroskaður sem er allt í senn; sjálf-
stæður og frjáls og getur samt
sem áður óhikað tekið þátt í þeirri
baráttu sem lífið hefur upp á að
bjóða, um leið og hann getur sýnt
öðrum samúð og skilning og
hjálpað þeim.
Ég vil nú taka sérstaklega fram
að ég tel ekki að ég hafi náð því-
líkri fullkomnun - en það má
stefna að því.“
Hvernig er það gert?
„Ég held að meginatriðið í
þroskaviðleitni sé að gera sér
grein fyrir því að sú sjálfsmynd
sem við gerum af okkur og þau
markmið sem við veljum okkur í
lífinu - hvort heldur eru metorð,
völd, sjálfstæði eða vellystingar
svo eitthvað sé nefnt - er tilbún-
ingur okkar eigin hugar en ekki
veruleikinn sjálfur. Við búum sjálf
til þessi markmið og myndir og
reynsla okkar af heiminum fer
eftir því hvernig þessi markmið
og myndir eru sett upp. Við ráð-
um þannig sjálf okkar reynslu.
Hún kemur ekki utan frá eins og
þruma úr heiðskíru lofti, heldur
eru það okkar eigin viðhorf gagn-
vart atburðum sem ráða.“
Mörg þessi markmið og myndir
höfum við fengið utan frá, úr upp-
eldi og frá þjóðfélaginu, og því
eru þau dulvituð og það er mjög
erfitt að greina þau hjá sjálfum
sér en þau eru engu að síður til-
búningur sem er hægt að breyta.“
Er þetta þá bara spurning um
að finna gölluð markmið og upp-
ræta þau?
„Nei, þetta er nú ekki eins ein-
falt og það hljómar, vegna þess að
oft hafa viðhorf fólgin í sér gagn-
stæð viðhorf. Bæði viðhorfin búa í
okkur án þess að við veitum því
athygli. Til dæmis getur enginn
dregið úr virðingarþörf sinni
nema losa sig við minnimáttar-
kenndina, og öfugt. Það sama
gildir um valdaþörf og
öryggisleysi.“
En nú skiptir þú sjálf-
ur ekki einfaldlega um
starf, heldur kúventir
lífi þínu. Gerðist það á
einum degi?
„Ekki alveg. Ég hafði allt frá
1970 verið að velta alvarlega fyrir
mér sálfræði og heimspeki sem ég
hef lagt mikla rækt við allar götur
síðan. Mér fannst líf mitt og starf
vera orðið svo mikil endurtekn-
ing. Það komu nýir ráðherrar og
sama gamla hjólið fór að snúast
aftur og aftur. Svo fylgdu þessu
veisluhöld í ofanálag sem voru
alltaf eins. Endurtekningin var
þrúgandi."
Hamingjan fólst ekki í starfinu
Stokkast spilin ekkert upp með
tilkomu nýrra ráðherra?
„Nýjum ráðherra finnst alltaí
svo spennandi og nýtt að taka við
starfi en fyrir þann sem hefur
verið lengi í ráðuneytinu verða
væntingar og eldhugur ráðherra
smám saman einhæf. En ráðherr-
arnir sem ég starfaði með voru
síður en svo ástæðan fyrir því að
ég ákvað að hætta.
Þegar ég varð ráðuneytisstjóri
á sínum tíma, var það vegna þess
að ég sóttist eftir því - og ég sótti |
það fast. Þegar markmiðinu var |
loksins náð, varð ég svo hissa að
ég skyldi ekki vera neitt lukkuleg-
ur með lífið. Ég var mjög undr-
andi vegna þess að ég hafði haldið
að þetta væri markmið sem myndi
gera mig hamingjusaman.
Það fór að læðast að mér sá
grunur að ég liti ekki á
hamingjuna í því ytra.
Á þessum tíma vakn- .
aði áhugi minn á sál-
fræði og heimspeki og í I
framhaldi af því á búdd- |
isma og vedafræðunum.
Ég fór að grúska í þeim, bera þau
saman við vestræna heimspeki.
Hume, Kant og Hegel sem kom-
ast að sömu niðurstöðu. Bæði
Kant og Nagarjuna, hvor án vit-
neskju um hinn, komast að sömu
niðurstöðu og þeir fara meira að
segja svipaðar leiðir að henni.“ |
Hver er sú niðurstaða?
„Að hugsunin sjálf sé ekki
veruleikinn. Kant leit á hugsunina I
sem hugkvíar. I vestrænni heim-
speki hefur þetta verið kallað
Kópernikusarbyltingin. Kópern-
ikus hélt því fram að jörðin sner-
ist í kringum sólina en ekki öfugt
og Kant bendir á að hugsunin nái
ekki hinum innsta veruleika.
Hugsunin gerir „ég“ að veruleika
sem allt snýst um en ef hugsunin )
er tilbúningur en ekki veruleiki, |
þá hættir „ég-ið“ að vera mið-
punktur hlutanna.
Hins vegar notaði Kant þessar
kenningar aldrei á sama hátt og
búddisminn eða vedafræðin gera,
sem boða að með þessu getum við
breytt reynslu okkar með því einu
að breyta hugarmynstrinu. Kant
stoppaði þarna og fór út í sið-
fræði.
En síðar sneri Hegel blaðinu '
við og gerði hugsunina að veru-
leika sem á sér hliðstæðu í jaina, j
sérstökum trúarbrögðum Ind-
verja sem viðurkenna tilvist og
tilvistarleysi í senn.
Þessar heimspekilegu vanga-
veltur voru mér mjög mikils virði
vegna þess að ég vil hugsa
„lógískt". Ég verð alltaf að hafa
„lógik“ á bak við hlutina - en svo
eru aðrir sem fá alveg nóg með i
því að upplifa hlutina; þurfa ekk-
ert að lesa eða geta fært rök. Ég
varð, hins vegar, að geta séð þetta
svart á hvítu, vitsmunalega fram
sett. Ég skildi það þegar ég las
það að hugsunin sýni fram á inni-
haldsleysi hugsunar. Þótt hugsun-
in sé mjög praktísk og nauðsynleg
- og auðvitað megum við aldrei
hætta að hugsa - erum við föst í
þessu „ég“. Það sagði einhver að
99,9% af öllum vandamálum }
mannkynsins stöfuðu af þessu j
„ég“ en svo sé „ég-ið“ ekki til.
Auðvitað er „ég-ið“ nauðsynlegt
og praktískt og hugsun og tilfinn-
ingar eru gagnlegar. En með því
að sjá að þetta er tilbúningur,
léttir manni stórlega og
maður verður frjálsari.
Ég hafði sóst eftir
þessu starfi og ég yfir-
tók það svo gersamlega
að það sótti enginn um á I
móti mér. Ég helgaði |
mig því algerlega en var ekki
hamingjusamur. Ég hlaut að hefja
leit að leiðinni sem gerði mig
hamingjusaman og þegar ég fann
hana, sá ég að hún hafði ekkert
með starfsheiti né völd og virð-
ingu að gera. Ég hlaut að skipta
um starf.
Leitin að þekkingu og skilningi
Jón hafði verið meðlimur í Guð-
spekifélaginu frá unglingsaldri, en 1
varð ekki virkur félagi fyrr en }
1985-6, eftir að hann var hættur
störfum í ráðuneytinu. Guðspekifé-
lagið boðar hvorki kenningar né
Ég yar farinn
að staðna í
hlutverkinu
Ég hlaut
að skipta um
starf