Morgunblaðið - 25.10.1998, Side 7

MORGUNBLAÐIÐ
ÞORSTEINN Einarsson við styttu Sigurjóns
Ólafssonar, Kona kemur úr baði.
SUNNUDAGUR 25. OKTÓBER 1998 B 7
&
Morgunblaðið/Kristinn
Gerð baðlauga
í baðlaugunum fornu háttaði oftast
þannig til að kaldur lækur rann inn í
hina heitu laug og var þá gjarna hægt
að stöðva kalda rennslið með hellu-
blaði þegar þörf þótti á. Þannig
stjórnuðu menn hitastiginu í baðlaug-
inni. Þorsteinn tekur fram að ef bað-
laúgin í Laugardal verið endurbyggð
verði hægt að kynna vel fyrir fólki
það baðlíf sem um aldir tengdist bað-
laugum, jarðböðum og baðstofum hér
á landi. „Athyglisvert er að slíkax-
baðlaugar sem þessar voru ekki til á
Norðurlöndum. Þær má hins vegar
enn sjá í bænum Bath á Englandi.
Baðlaugai'nar hafa sennilega borist
hingað með Vestmönnum," segir Þor-
steinn. Halldór Laxness segir í Al-
þýðubók sinni að hreinir hafi þeir
höfðingjar verið á íslandi sem sömdu
sögurnar. „Snorri lét gera laug að
Reykholti og sat í henni laungum,"
segir Halldór og vitnar þar í gamlar
heimildir. Halldór er hins vegar ekki
á því að Islendingar hafi verið sérlega
hreinlátir efth- að söguöld gekk hjá
garði. Hann segir í fyrrnefndri bók:
„Það er ekki liðinn nema röskur
mannsaldur síðan kaupmaður nokkur
fyrir norðan varð nafnkunnugur út
um sveitir fyrir að „nudda andlitið á
sér upp úr vatni á hverjum morgni."
Laugalækur
1755-1966
Laugadalsgarður
kaldur lækur
tjöm
Hin almenna þvottastöð.
Úr klappar sprungum rann
sjóðandi heitt vatn í
tjörnina
\
x
\
Hitaveita 1912
skurður
stokkur
rör
Gerð uppistaða
veitt þaðan vatni
í stæðið.
1824 Lægðardrag
- Baðstaður
- Sundstæði
1885 Lækurinn leiddur
framhjá
1904-1905
Endurbætur
1907 Sundlaugar
Reykjavíkur
1912Veitt til lauga
köldum læk
1954-1968
Laugadalslaug
1755 „Laugarnes nefnist bær og kirkjustaður milli Reykjavíkur og Viðeyjar og dregur það
nafn af laug þar i nágrenninu. Hverinn, sem heita vatnið rennurfrá niður í baðlaugina, er
all vatnsmikill og sjóðandi heitur,.... BAÐLAUGIN er allstór og djúp. Heiti lækurinn frá
hvemum fellur í hana, en einnig kalt vatn, sem temprar mjög hitann í lauginni... Fyrir neðan
baðlaugina eru tveir eða þrír staðir, sem hentugir eru að baða sig í, og eru þeir notaðir til
þess, þegar vatnið í aðallauginni er of heitt á sumrin eða hún offyllist af fólki, því að margir
koma að Laugarnesi frá nágrannabæjunum til þess að taka sér bað í lauginni. En einkum
er laugin þó sótt af farmönnum úr Hólminum og starfsfólki Innréttinganna í Reykjavík á
laugardags- og sunnudagskvöldum". (Úr Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjama Pálssonar,
útg. í Reykjavík 1943, II. bindi, bls. 207, kafli 850).
Heitum læk frá
vatnshver veitt inn í eða
framhjá, á sama hátt og
við kalda lækinn
Köldum læk veitt inn í
laugina eða framhjá með
því að stífla farvegi með
hellublaði
Heitur lækur
/y’
j
Neðsta hleðslulagið í lauginni var aðeins
innar og notað sem set. Vatn var hökudjúpt
þegar setið var á neðsta laginu eða á botni.
Bakkinn stunginn niður
'—L.-v
22 faðmar
41,4 metrar
Laugarhús
Brú
Hlaðinn
torfgarður
Laugarhús
Hleri í gólfi
Leðjubotn
ÞVERSNIÐ
Þorsteinn Einarsson er ekki sammála
mati Halldórs. „Menn hafa farið í
baðlaugar allar götur frá upphafi ís-
landsbyggðar - líka á hinum svörtu
miðöldum. Um það vitna ýmsar heim-
ildir og svo auðvitað baðlaugarnar
sjálfar," segir hann.
Sundkennsla á síðustu
öld og síðar
Sund stunduðu íslendingar á sögu-
öld. Hver getur gleymt frásögn Lax-
dælu af sundinu sem Kjartan Ólafs-
son þreytti við Ólaf Tryggvason Nor-
egskonung í ánni Nið. Grettissund er
líka frægt - og athyglisvert er að
Grettir hvfldi sig og hitaði í baðlaug
eftir sundið. Seinna fækkaði þeim æ
meira sem kunnu að synda þar til
tekið var til við skipulagða sund-
kennslu á síðustu öld. í heimildum
þeim sem Þorsteinn Einarsson hefur
dregið saman um sundkennslu á ís-
landi á þessari öld og þeirri nítjándu
er fyrst getið um Jón Þorláksson
Kæmested sem snemma á síðustu
öld kenndi 30 piltum sund í „baðstað“
þeim sem Sveinn Pálsson kallar svo í
Laugalæknum. Jónas Hallgrímsson
þýddi kennslubók í sundi eftir
íþróttafrömuðinn V.V.F. Nachtegall
sem Fjölnismenn gáfu út árið 1836.
Einn af nemendum Jóns Kærnested
var Sund-Gestur sem nam sundið í
„sundstæði" að Reykjum á Reykja-
braut í Austur-Húnavatnssýslu og
var talinn einn fræknasti íþróttamað-
ur þjóðarinnar á sinni tíð. Hann
kenndi síðar sund víða um miðja síð-
ustu öld. Prentararnir Benedikt Páls-
son og Ingimundur Ingimundarson
kenndu fólki sund vorið 1873 og jafn-
vel oftai’. Björn L. Blöndal lærði sund
hjá Sund-Gesti og bauðst svo til að
kenna sund ef leyfi fengist hjá ábú-
anda Lauganess til þess að lagfæra
sundstæði í Laugardalnum. Björn
Jónsson síðar ráðherra var aðstoðar-
maður Björns við sundkennsluna.
Sundfélag Reykjavíkur var stofnað
1884 og tveimur árum seinna hafði
tekist að reisa laugarhús á fjórum
steinstólpum út í miðju sundstæðinu.
Björn Blöndal drukknaði í mars árið
1887 en Birni Jónssyni tókst að fá
Húnvetninginn Þorstein B. Magnús-
son til að kenna sund um tíma. Árið
1891 tókst Birni Jónssyni að fá Pál
nokkurn Erlingsson til að kenna
sund. Hann kenndi sund lengi þótt
seinlega gengi að laga aðstæðurnar
til sundkennslunnar í Laugardalnum.
Árið 1903 tók Reykjavíkurbær við
starfrækslu Laugarneslauga og köll-
uðust þær eftir það Sundlaugar
Reykjavíkur. Árið 1907 var hafin
kennsla í nýrri sundlaug og unnið að
smíði á 17 fataskiptaklefum. Árið
1908 var ráðin Ingibjörg Guðbrands-
dóttir til að kenna konum sund í sér-
tímum. Árið 1910 voru sundlaugarnar
starfræktar allt árið. Ingibjörg
kenndi lengi sund en Páll Erlingsson
manna lengst. Erlingur sonur Páls
sérmenntaði sig erlendis í sundíþrótt-
inni og var í mörg ár forustumaður
áhugamanna um sundmálefni. Jón og
Ólafur Pálssynh- voru einnig sund-
kennarar og forustumenn í sundmál-
efnum Reykjavíkur og miklir sund-
menn eins og Erlingur bróðir þeirra.
Jón skrifaði kennslubók í sundi, hann
var um langt árabil landsþjálfari í
sundi.
Laugardalurinn
er menningarsvæði
Þorsteinn Einarsson segist sjálfur
ekki hafa fengið neina sérstaka
kennslu í sundi heldur lært sund
mest af að busla og horfa á aðra og
reyna að herma eftir þeim, „þó tók
Páll mig í sundrólu,“ segir hann. Aðr-
ar íþróttir lærði Þorsteinn að því
marki að hann var ráðinn íþróttafull-
trúi ríkisins um 1941. Hann tók stúd-
entspróf árið 1932 og hélt nokkru sið-
ar til náms í Kanada en veiktist svo
og sneri aftur heim til Islands. Hann
hóf kennslu í Vestmannaeyjum þar
sem unnusta hans Ásdís Guðbjörg
Jesdóttir bjó. Þau fluttu síðar til
Reykjavíkur með böm sín sem urðu
tíu talsins. í Reykjavík tók Þorsteinn
við starfi íþróttafulltrúa sem hann
gegndi til ársins 1981.
Þorsteini er sem fyrr kom fram
svæðið í Laugardalnum mjög hugleik-
ið og vill að það verði fært nær sinni
upprunalegri gerð en nú er. „Nafnið V
Laugarnes vekur þá hugmynd að frá
upphafi hafi þetta svæði verið notað
sem baðstaður. Hallgerður Iangbrók
bjó um tíma í Laugamesi og sagt er
að hún sé grafin þar. Manni dettur í
hug að Hallgerður hafi komið við sögu
við gerð baðlaugarinnar. Hún ólst upp
í Dölunum og giftist í Borgarfjörðinn
og það voro baðlaugar á báðum þeim
stöðum sem hún bjó. Þjóðsaga segir
að hún hafí farið vestur á Svanshól á
Ströndum - þar ero enn tvær bað-
laugar.“ Þorsteini varð einnig tíðrætt
um þvottalaugarnar í Laugardalnum.
Sjálfur fór hann með móður sinni með
þvott inn í þvottalaugar. „Þama fóro
konumar á mánudögum með poka á
bakinu, þvottabretti framan á sér,
kaffikönnu hangandi við hliðina á sér
og tvo eða fleiri krakka hangandi í
pilsunum með þvottinn sinn inn í
Laugardal. Þarna sem sagt þvoði
fólkið þvottinn sinn, þvoði á sér
skrokkinn og lærði að synda. Þessi
staður er mikill sögu- og menningar-
staður og á skilið að honum sé sómi
sýndui- sem slíkur. Ég legg því til að
baðlaugin í Laugardalnum verði end-
urbyggð, þvottalaugarnar verði gerð-
ar líkari því sem þær voro fyrr á tím-
um og að Laugahóllinn verði hlaðinn
upp á ný. Ekki myndi spilla að högg-
mynd Sigurjóns Ólafssonar, Kona *'
kemur úr baði, verði komið fyrir við
baðlaugina, það væri bæði viðeigandi
og glæsilegt. Þetta er sannarlega
verðugt verkefni," sagði Þorsteinn
Einarsson og tók því næst til við að
sýna blaðamanni fjölda mynda og
teikninga sem birtast sumar hér með
og hann hefur safnað og gert til þess
að styðja við framgang þessa áhuga- 4L
máls síns enn frekar.