Morgunblaðið - 24.01.1999, Qupperneq 22

-22 E SUNNUDAGUR 24. JANÚAR 1999
MORGUNBLAÐIÐ
Morgunblaðið/Þorsteinn Þorsteinsson
FRÁ Suðurskautslandinu. Myndin er af leiðangri Islendinganna, sem gistu Suðurpólinn um næstsíðustu áramót, þeirra feðga Haralds Arnar Olafs-
sonar og Olafs Arnar Haraldssonar alþingismanns og Ingþórs Bjarnasonar.
Frá Concordia-búðunum agpr
á Suðurskautslandinu.
Á vit fortíðar
Fréttabréf frá Suðurskautslandinu
Margar fleiri mælingar verða síðar gerðar á sýnum úr kjarn- kvæmni og lengra aftur í tím- ann en áður hefur verið unnt.
anum á rannsóknastofum víða um Evrópu, segir Þorsteinn Iskjarnagögn frá Suðurskauts- landinu hafa þegar sýnt, svo
Þorsteinsson. T.d. verður ekki verður um villst, að
styrkur gróðurhús-lofttegund- styrkur koltvísýrings og
anna margumtöluðu, sem metangass hefur aukist mjög í
geymast í loftbólum í jöklin- andrúmsloftinu eftir upphaf
um, mældur með meiri ná- iðnbyltingar.
KJARNABORUNIN hér á
Concordia-bungunni komst á
fullan skrið fyrrihluta desem-
bermánaðar. Bormenn stóðu
vaktir 18 klst. á sólarhring og
náðu stundum 45 metrum á dag;
þótti okkur hinum þá nóg um hrað-
-junn. Upp úr holunni komu kjarn-
arnir hver af öðrum, 3-4 m langir,
og má kalla þá nokkurs konar boð-
bera fjarlægrar fortíðar, því í hinum
mikla jökli geymist sérhvert árlag
snævar sem á hann hefur fallið um
hundruð árþúsunda. Borunina má
því með réttu kalla nokkurs konar
ferðalag aftur í tímann og er það
hlutverk vísindamannanna, sem við
kjörnunum taka af bormönnum, að
beita ýmiss konar mælitækjum til
að rýna í hina frosnu annála og
draga af niðurstöðunum ályktanir
um sögu jökulsins og andrúmslofts-
ins. Lítum nú inn í vinnuskála
þein-a og vitum hvað þeir eru að
fást við.
Daninn Peter Iversen tekur
-*fyrstur við kjörnunum, sagar þá í 2
m langa búta og kemur þeim áleiðis
til Bretans Roberts Mulvaneys, sem
mælir rafleiðni þeirra í þar til gerðu
tæki. Getur hann þar með greint
ummerki ýmissa atburða, sem
breytt hafa efnasamsetningu and-
rúmsloftsins um lengi-i eða skemmri
tíma. Mælingar af þessu tagi á ís-
kjörnum úr Grænlandsjökli eru Is-
lendingum að góðu kunnar, því gos-
gufur úr mörgum helstu eldgosum
Islandssögunnar hafa borist inn yfír
þann jökul og sest í hann með snjó-
komu. I mælingunum koma gosin
fram sem háir toppar yfír lágum
bakgrunni, er sýnir venjulegt sýru-
stig andrúmsloftsins og má tala um
-iiokkurs konar sýrutoppatímatal í
jöklinum, áþekkt öskulagatímatali í
íslenskum jarðvegi. Einna þekktast-
ir eru gostopparnir úr Lakagíga-
gosinu 1783, Kötlugosinu 1178,
Heklu 1104, Eldgjá 934 og úr gos-
inu sem myndaði Landnámslagið
einhvern tíma á árabilinu 870-875.
Hér á Suðurskautsjöklinum eru
menn mun skemmra komnir við að
rekja sögu eldgosa með könnun
sýrutoppa í ískjörnum. Engin merki
finnast hér um hin íslensku gos, því
gosgufurnar geta ekki borist svo
langa leið. Sýrutoppatímatalið hér
•byggist því nánast eingöngu á gos-
um, sem orðið hafa á eldfjallasvæð-
um á suðurhveli jarðar, einkum
Indónesíu. Og þótt margir kannist
við Tambora-eldfjallið, sem gaus
1815, og enn fleiri við sprengigosið
mikla í Krakatoa 1883, þá koma
fæst nöfnin kunnuglega fyrir sjónir:
.Tarawera 1886, Armagura 1846,
Galunggung 1822, Tongkoko 1680.
Og sögulegar heimildir eru heldur
af skornum skammti. En smám
saman er myndin þó að skýrast og
öðru hvoru kemur Robert til okkar
hinna með nýjasta gostopp, sem
hann hefur greint í tæki sínu, og
biður okkur að athuga hvort ein-
hver merki finnist um hann í öðrum
mælingum.
Skeyti kom frá Bretlandi einn
góðan veðurdag, stílað á Robert.
Aðmíráll Myres tilkynnti honum
þar með hátíðlegu orðalagi, að
Elísabet drottning hefði ákveðið að
veita honum Heimskautaorðuna
(Polar Medal) fyrir vel unnin störf í
þágu rannsókna hér á jöklinum. Nú
eru orður og titlar að vísu úrelt þing
stundum, eins og íslendingar vita
vel, en þau orð eiga þó ekki við að
þessu sinni, því engar eyður eru í
verðleikum Roberts. Hann hefur
lagt gjörva hönd á margt um dag-
ana, þótt ekki sé hann eldri en fer-
tugur; starfað sem bifvélavirki,
flugvélaverkfræðingur og efnafræð-
ingur, tekið doktorspróf í jarðfræði
og er nú fastráðinn jöklafræðingur
við bresku Suðurskautsstofnunina í
Cambridge. Við hann líkar hverjum
manni vel.
Af Robert tekur Jörgen Steffen-
sen við kjörnunum, setur þá í sér-
smíðaða vélsög og hlutar þá niður í
sneiðar, sem fara hver í sína áttina.
Þau Barbara Stenni og Pascal Yiou
taka úr einni sneið sýni til samsætu-
mælinga, sem þau munu gera í
rannsóknastofum sínum í Trieste og
París. Hlutfall þungra og léttra súr-
efnissamsætna í snjókomunni er
háð lofthita og mun þessi mæling
því gefa ítarlegar upplýsingar um
veðurfarsbreytingar á því tímabili,
sem kjarninn nær yfír. Verður beðið
með mikilli eftirvæntingu eftir þeim
niðurstöðum.
Ein sneið úr kjarnanum fer til
efnagreiningar, sem þau Regine
Röthlisberger og Stefan Sommer
frá Bern gera með mjög vönduðum
tækjabúnaði í upphituðu herbergi.
Þau greina ryk frá eyðimörkum
Patagóníu, saltagnir úr sjó, súlfat
úr eldfjöllum og margar fleiri agnir
og efnasambönd, sem á sveimi eru í
andrúmsloftinu. En svo hreinn er
snjórinn hér, að styrkur hinna
ýmsu agna mælist í milljörðustu
hlutum og veitir víst ekki af sviss-
neskri nákvæmni til að greina svo
lítið magn.
Nú er komið að þeim Laurent Ar-
naud frá Grenoble og greinarhöf-
undi, sem í sameiningu taka hluta
úr kjarnanum til könnunar á krist-
allagerð. Franskir vísindamenn
settu fyrir rúmum áratug fram um-
deilda kenningu um að ískristallar í
jöklinum bæru í sér nokkurs konar
„minningar" um þann lofthita sem
ríkti er þeir féllu á yfírborðið, og að
„hitaminni" þetta stjórnaði síðan
vaxtarhraða þeirra í jöklinum.
Mætti því lesa fornar veðurfars-
breytingar úr einföklum mælingum
á kristalstærð í kjörnunum. Verður
stefnt að því að afla hér gagna, sem
nýtst geta til að staðfesta kenningu
þessa, ef rétt er, en afsanna hana að
öðrum kosti.
Séu grafnar snjógryfjur á yfir-
borði jökulsins má oftast greina
nokkurn mun sumars og vetrar í
lagskiptum veggjunum; er vetrar-
snjórinn yfírleitt fínkorna og þéttur
en sumarsnjór grófgerðari og laus-
ari í sér. Þessi munur virðist varð-
veitast er snjórinn þjappast saman
og breytist í jökulís; er sú umbreyt-
ing um garð gengin á um 100 metra
dýpi. Er sérhvert árlag þá um 3 cm
að þykkt og má enn greina reglu-
bundinn mun sumars og vetrar í
kristallagerðinni. Nú er auðvelt að
reikna út að ísaldarlokin fyrir
11.500 árum muni þá liggja nálægt
400 m dýpi í jöklinum, eins og líka
kom í ljós í mælingunum; þær
sýndu flestar glögglega að þá var
komið í tímabil með annað veðurlag
og hitastig: Meira af ryki og alls
kyns óhreinindum, minni rafleiðni,
smærri kristallar o.s.frv. Og árlögin
þynnast mjög, því á jökulskeiðinu
var árleg snjókoma aðeins helming-
ur eða jafnvel þriðjungur af núver-
andi gildi. Þetta kemur flestum á
óvart; var ekki útbreiðsla jökla mun
meiri á jökulskeiðinu og hlýtur þá
ekki að hafa snjóað mun meira? Og
segir ekki Snorri Sturluson í Eddu
sinni, er hann ritar um hinn mikla
Fimbulvetur, að „þá drífr snær úr
öllum áttum“? En skýringin er ein-
föld; kaldara var í lofti á jökulskeið-
inu og því minni uppgufun frá sjó og
þar af leiðandi minni árleg snjó-
koma en á hlýskeiðum.
Margar fleiri mælingar verða síð-
ar gerðar á sýnum úr kjarnanum á
rannsóknastofum víða um Evrópu.
T.d. verður styrkur gróðurhús-loft-
tegundanna margumtöluðu, sem
geymast í loftbólum í jöklinum,
mældur með meiri nákvæmni og
lengra aftur í tímann en áður hefur
verið unnt. ískjarnagögn frá Suður-
skautslandinu hafa þegar sýnt, svo
ekki verður um villst, að styrkur
koltvísýrings og metangass hefur
aukist mjög í andrúmsloftinu eftir
upphaf iðnbyltingar. Þeir sem ný-
lega sátu á rökstólum í Kyoto og
sömdu þar um mengunarkvóta hafa
tæpast komist hjá því að kynna sér
þær upplýsingar vandlega.
Jól og áramót voru haldin hér há-
tíðleg með talsverðum veislufagnaði.
Setið var að snæðingi 5 stundir á að-
fangadagskvöld, dreypt á kampavíni
og fleh’i guðaveigum og hlýtt á
skálaræður stjórnenda og annarra,
er láta vildu ljós sitt skína. Meðal
þemra var greinarhöfundur, sem
kvaddi sér hljóðs er nokkuð var liðið
á kvöldið og mælti á þessa leið: „Eg
vil mæla fyrir minni forfeðra okkar
Norðurlandabúanna þriggja, sem
lengst erum að komnir allra þátttak-
enda hér. Víkingar voru þeir kallaðh-
og voru þeir allra manna víðfórlastir
á öld þeirri er við þá er kennd; settu
þeir þá mark sitt á lönd og þjóðir
ykkar flestra, sem hér sitjið. Þeir
settust að í stórhópum á Bret-
landseyjum og stofnuðu ríki á Norð-
ur-Frakklandi, á Sikiley og austur í
Rússlandi. Og nú eru um 1000 ár lið-
in síðan menn af Norðurlöndum
fundu meginland Norður-Ameríku,
500 árum á undan Kólumbusi.“ (Dá-
lítill kurr fór nú um ítalska hópinn,
en við Jörgen kváðum niður máttlítil
mótmæli með traustum rökum.) „En
víkingar gerðu ekki aðeins strand-
högg víða, þeir létu einnig eftir sig
merk menningarverðmæti, þar á
meðal frásagnir og kvæði sem skráð
voru á Islandi og erindi eiga við okk-
ur enn þann dag í dag. Vil ég nú
biðja ykkur að hlýða á erindi eitt úr
merku kvæði frá víkingaöld, sem ég
vil hérmeð færa stöðvarbúum að
gjöf.“ Deildi undirritaður síðan út
nokkrum heftum með nýjum þýðing-
um Hávamála á ýmsar tungur og
bað einn þátttakanda frá hverju
landi að lesa á eigin tungu eftirfar-
andi erindi úr kvæðinu:
Sá einn veit
er víða ratar
og hefir fjöld um farið,
hverju geði
stýrir gumna hverr
sáervitandiervits.
Þessi orð hljómuðu þarna yfir
borðum á íslensku, dönsku, ensku,
þýsku, frönsku og ítölsku og var að
þessu góður rómur gerður; mátti
síðan um jóladagana sjá fólk af
ýmsu þjóðerni sitja við og nema hin
fornu heilræði. Og nú hafa Hávamál
á mörgum tungum hlotið heiðurs-
sess í bókaskáp þessara jökulbúða
og munu því geta veitt íbúum
þeirra andlega næringu á komandi
árum.
Áramótum var svo fagnað utan
dyra í 35 stiga frosti og björtu mið-
nætursólskini, því við erum hér
langt sunnan heimskautsbaugsins
syðra og sól enn á lofti allan sólar-
hringinn. I janúai-byrjun var svo
aftur tekið til starfa af fullum krafti
og hefði verið skemmtilegt að segja
frá áframhaldandi góðum gangi
borunar og kjarnavinnu. En því var
ekki að heilsa, því miður. Það óhapp
varð skömmu fyrir jól, að borinn
festist á 780 m dýpi í jöklinum og
hafa allar tilraunh- til að ná honum
upp reynst árangurslausar. Bor-
mennirnir eru að sjálfsögðu hnípnir
yfír þessu óhappi og raunar hópur-
inn allur, því heldur er nú farið að
sneyðast um verkefnin og engum
þykir gaman að sitja hér aðgerða-
laus. Þó er staðan ekki talin von-
laus, því stundum hefur mátt
merkja nokkra hreyfingu borsins
uppávið er togað hefur verið í hann
af krafti og er því ekki loku fyrir
það skotið að hægt verði að hefja
næsta bréf héðan á þeirri góðu frétt
að borinn hafi náðst upp á ný og
vinnan sé aftur komin í fullan gang.
Við leyfum okkur að vona hið besta.
Höfundur er jöklafræðingur sem
starfar á Suðurskautslandinu á veg-
um Alfred Wcgencr - stofnunarinn-
ar í Bremerhaven.