Þjóðólfur - 05.11.1898, Blaðsíða 2

Þjóðólfur - 05.11.1898, Blaðsíða 2
B- -8 202 ÞJOÐOLFTJR. nýtt tímarit, er koma skyldi út tvisvar á hverj- um mánuði og í stærra broti en „póstarnir" (þ. e. „ Suni)anpósturinn" og „Reykjavikurpósturínn"). Var svo til ætlazt, að þeir 3 skyldu kosta ritið, en hr. Melsteð yrði ritstjóri þess og ábyrgðar- maður. Hann var þá forstöðumaður landsprent- smiðjunnar í Reykjavik og hafði reikninga henn- ar og bókasölu á hendi, svo að hann stóð að því leyti vel að vígi, ef eitthvað skyldi prenta. Þá er útgáfa ritsins var fastákveðin, hitti Mel- steð að máli skólabróður sinn, sóra Sveinhjorn Hallgrímsson, er þá var aðstoðarprestur hjá séra Pótri Jónssyni á Kálfatjörn, og samdist svo með þeim, að hann skyldi stöðugt senda ritgerðir í blaðið. Nokkru síðar um haustið 1848 áttu þessír allir fund með sér í gamla kírkjugarðinum — þar sem nú er aldingarður bæjarfógetans —, og þar var þetta ráðið til fulls. Þá var blaðið þegar skirt og nefnt Þjóðólfur eptir Þjóðólfi þeim, er Baldvin Einarsson lætur koma fram í „Armann á alþingi". Mun Sveinbjörn hafa Stung- ið upp á því nafni. Var ákveðið, að blaðið skyldi hefja göngu sina í öndverðum nóvember- mánuði. En rétt fyrir mánaðamótin, um það leyti sein Melstað var að skrifa „fréttir" í fyrstu ork blaðsins, bauð Rosenörn stiptanitmaður hon- um að fara austur og takast á hendur sýslu- mannsembættið í Arnessýslu, þvi að faðir hans var þá boðaður utan á konungsfund, sem ný- skipaður konungsfulltrúi, eins og fyr er getið. Varð þá Melsteð að hætta við Þjóðólfs-skript- irnar, og gerði þá séra Sveinbirni boð að taka við ritstjórn blaðsins og það gerði hann óðar, en sat þó optast þann vetur kyr suður á Vafns- leysuströnd og sendi ritgerðirnir í blaðið hiugað til Reykjavíkur, eu næsta vor 1849 fiutti hann til bæjarins, er hann hafði misst aðstoðarprests- Stöðuna. Þessi frásögn um stofnun Þjóðóífs er tokin eptir hinni fyrnefudu grein P. M. í Þjóðólfi 1888 bls. 201. Og má honum vera kunnugast uni það. En hins vegar er auðsætt, að Svein- björn hefur eignað fsér aðallega stoíhun blaðsins (sbr. Þjóðólf 1. árg. bls. 14—15).* Og getur það verið rétt að þvi leyti, að hann hafí verið mjög hvetjandi þess, er Melsteð fann haun að máli, og eptir það gengið ötuUega fram í því, og þá skoðað sig sem aðalstofnanda. Eg hygg því réttast að skipta heiðrinum jafnt á tnilli þeirra, að því er stofnun blaðsins snertir, hvor þeirra soiu hefur átt þar nieiri eða minni hlut að. Eyrsta blað Þjóðólfs kom út 5. nóvember 1848, og er þar skýrt frá, að blaðið eigi að koma ivisvar í hverjum uiánuði, hálf örkísenn, og kosta 4 mðrk í Siimilendiiigafjórðimgi, en 5 mörk í hinum „og veldur því fjarlægð þeirra og *) liiinn sogir meðal annars, að f>að hafi verið í mæli, að „Keykjavíkurpósturinn" ætlaði að hætta, og þá „kom", segir hann, „yfir mig fítungsandinn og hann blés mér í brjóst bæði löngun og áræði til að freista þcss hvort eg mundi ekki geta haldið uppi timariti svo sem eitt ár...... Jíú fór eg þá að hreyfa máli þessu við mína líka og fékk einar fimm syndumspilltar sálir í fylgi með mér" (pjóðólfur I. bls. 14—15). Svo segir hann, að kveld eitt í kol- svarta myrkri hafi þessir 6 andar haldið ráðssam- komu úti í gamla kirkjugarðinum í Keykjavik o. s. frv. !lér ber eigi alveg saman við frásögn P. M., þar sem hann telur stofnendurna 5. örðugleikar í sendingum" segja útgefendurnir, en það eru þeir: Egill Jónsson, Eiuar Þórðar- son og Helgi Helgason. Sveinbjörn var að eins ábyrgðarmaður blaðsins fyrsta árið, en að því loknu tók hann algerlega við því haustið 1849, en hinir hættu. Þá breytti hann og verði blaðs- ins, þannig að það skyldi vera jafndýrt i ölluin fjórðungunuin, nfl. 4 mörk. Samgöngurnar voru á þeim árununi og lengi fram eptir æfi Þjóðólfs eigi miklar nó margbrotnar. Blaðamennirnir þurftu þá ekki að vera önnum kafnir við bréfa- skriptir eða biaðasendiiigar út um allt land í hverri viku. Pósturinn gekk þá (um 1850) eina reglulega í'erð (!) á ári milli Reykjavíkur og Vesturlandsins og 3 ferðir milli Reykjavíkur og Norðurlands. Þá voru og eígi heldur gufu- skipa-strandferðirnar til að létta undir. Póstur- inn var þá aðallega boðberi stiptamtmanns og embættismanna, þótt aðrir mættu senda bréf „eptir atvikum og ástæðum póstsins". Þá fór viðtaka og afhending póstbréfa fram í stiptamt- mannshúsinu. Stiptsskrifararnir voru póstþjónar þeirra tíma. Þjóðólfur var því opt seinn í förum til fjarlægra héraða á þeim árum, en því kær- komnari var hann, er hann kom. Menn báru hann á bakinu norður í Eyjafjörð uin hávetur og þótti varningurinn góður (sbr. Þjóðólf IV. 303). Af þvi að Þjóðólfur var borinn fram af þeirri frelsis- og endurreisnaröldu, er þá gekk yfir löndin, litu stjórnarsinuar og konungsdýrk- endur hér í höfuðsfaðnum óhýrum augum til hans, er hanu kom á kreik. Það lagðist ein- hvern veginn í þá þessa herra — eins og gigtin leggst í gamalmeniii undir miklar veðrabreyt- ingar — að þessi góði Þjóðólfur mundi verða þeim „illur þegn og úþarfur". Þótti hann og snemma vinna sór til óhelgi í hóp þeirra manmi, er spyrna vildu gegn öllum breytingum og uin- bótum og misskildu kröfur tímaus og sína eígín stöðu, þótt góðir menn og gegnir væru að öðru leyti. Embættismenn þoldu þá illa (sem endrar- nær) að fundið væri að framkomu þeirra. Þeir áttu því ekki að venjast k þeim tímum, enda voru „póstarnir" þrír, er verið höfðu á ferli („Klausturpóstur", „Sunnanpóstur" og „Reykja- víkurpóstur"), ritaðir í anda embættismanna og stjórnarinnar. Þjóðólfur var ekki að eins fyrsta blað landsins að forminu til, heldur einnig að inarkmiði og eí'ni. Það var að eins í tímarituu- um íslenzku frá Kaupmannahöfn („Armann á alþingi", „Pjölni" og „Nýjum Eélagsritum"), að ritað var um almenn landsmál frá frjálslyndu sjónarmiði, einarðlega og hispursíaust. OgÞjóð- ólfur brá þegar upp saina merkinu og hélt fram „fullu lýðfrelsi fram í yztu æsar", eins og Jón Sigurðsson kemst að orði (Ný Pólagsrit XIX 42). Hann fór þó eigi svo geist af stað fyrsta árið, en samt som áður varð hann brátt óvin- sæll meðal höfðingjaklíkunnar í Reykjavik, og kvað svo rammt að því, að sumír kaupendur hans þar uppi á túnunum („Landakotstúni") brenndu 15 fyrstu blöðin, sem komin voru út af honum. Þessi Þjóðólfs-brenna var 10. júní 1849 (sbr. Þjóðólf I bls. 71), en þann dag hafði birzt grein nokkur í hoiium, er 2 embætiisnienii bæjarins styggðust af* og var annar þeirra sá, *) Possi groin or i 1. árg. bls. 67—68. Sóra Ás- mundur Jónsson dómkirkjuprestur bjó þá í Landa- er brenna lét blöðin, en hinn hafði við orð, að róttast væri „að búta hann sundur í miðju" og gerði Þjóðólfur 'skop mikið bæði að brennunni og frækleik hins, er hann líkti við Alexander mikla, þá er hann hjó sundur hnútinn í G-ordiuni. I september 1849 leið Rej'kjavíkurpósturinn undir lok eptir 3 ára fótavist, og hörmuðu hann fáir nema höfðingjaruir. Hafði Þjóðólfi og honum samið lítt, meðau þeir urðu samferða. En það var auðsóð, að „pósturinn" gat ekki staðið honum á sporði og voru nú góð ráð dýr. Þá var það, að „Landstíðindiu" voru sett á stofu (í sept. 1849) og áttu þau beinlínis að drepa Þjóðólf. Var dr. Pétur Pétursson prestaskóla- forstöðumaður fenginn fyrir ritstjóra þeirra, því að honum treystu menn manna bezt til að kveða niður draug þennan. Var dr. Pétur bæði í miklu áliti og alkunuur að gætni og stillingu. Urðu Landstíðindin í hans höndum mun frjáls- lyndari en Reykjavíkurpósturinn og margar greinar voru þar allvel ritaðar, en þó gekk Þjóðólfur miklu lengst og var ófriður milli hans og „tíðindanna" alla þá stund, er þauvoruuppi, en það var ekki lengur en 2 ár. Þá vildi dr. Pétur ekki standa í slíku stímabraki lengur. En jafnskjótt sem Landstíðiudin hófust og fyrsta ári Þjóðólfs var lokið, þá tóku stiptsyfirvöldin, er höfðu aðalumsjón yfir prentsmiðjunni, að hjálpa til eptir því sem þau gátu að koma hon- um fyrir kattarnef. Neituðu þau fyrst alger- Jega að láta prenta Þjóðólf, og báru það fyrir, að prentsmiðjan hefði svo mikið að gera, en svo heimtuðu þau, að prentunarkostnaður yrði greiddur fyrirfram. Það sá Sveinbjörn sér eigi fært, og þjarkaði við stipstyfirvöldin þangað til, að þau gáfu honum kost á að fá blaðið prentað gegn því að hann setti veð fyrir prentunar- kostnaðínum, og það gerði hann. Leið svo og beið og gerðist ekkert til tíðinda fram j^fir ára- mót 1850. Þá (17. janúar) varð hið nafnkunna uppþot í lærða skólanum gegn Sveinbirni skóla- meistara Egilssyni; þóttu það tíðindi mikil og varð margrætt um. Snemma í næsta mánuði (10. febr.) varð „hneykslið", er sumir kölluðu svo, í dómkirkjunni, þá er ábyrgðarmaður Þjóðólfs hólt þar ræðu fyrir söfnuðinum eptir niossugerð, og skoraði á dómkhkjuprestinn (séra Ásmund Jónsson) að segja af sér, sem fyr er ávikið. Þótti það hin mesta dirfska og firn mikil og var Sveinbjörn sektaður fyrir. Um koti, on Pórður Svoinbjönisson háyfirdómari í Grjóta- þorpi og er dálitið sneítt að þeiin báðum í groin þessari. Er svo að sjá sem stífhí nokkur hafi verið millum séra Asmundar og Sveinbjarnar, eins og sjá má af þeirri nafnkumiu ræðu, sem Sveinbjörn hólt í Beykiavíkurdómkirkju 10. febr. 1850 og prentuð er í „Hljóðólfi", on það nafn litur til þess, að Pjóð- ólfur hafi hljóðað i brennunni, og segir útgefandinn, að ganga megi að þvi vísu, að hann spari ekki hljóðin eptir siglinguna, þ. o. a. s. að hann verði brenndur aptur, þegar hann birtist á Islandi með greinina um séra Asmund (sbr. Hljóðólf II bls. 121). í „Ingólfi" 1854 bls. 93 segir Sveinbjorn, að Pjóð- ólfur hafi verið nefndur „Hljóðólfur" af þvi að hann hafi hljóðað i haptinu, er á hann var lagt af stipts- yfirvöldunum 20. fobr. 1850 og síðar verður getíð. En hin skýringin k nafninu mun þó sönnu nær, þótt báðar geti vel samrýmst, sakir þess að Pjóð- ólfur var heptur moðfram vogna groinarinnar um séra Asmund. \% -m

x

Þjóðólfur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðólfur
https://timarit.is/publication/72

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.