Heimskringla - 15.05.1935, Qupperneq 3

WINNIPEG, 15. MAÍ, 1935
HEIMSKRINGLA
3. SIÐA.
sem þeir höfðu flutt með sér að
heiman. Þessar bæjarrústir og
grónu blettirnir í kring um þær
eru að vísu þögul, en þó engu
að síður greinileg vitni um það
líf, sem gömlu íslendingarnir
lifðu á Grænlandi, alt frá því,
að Eiríkur rauði settist þar að í
lok 10. aldar og þangað til þeir
liðu þar undir lok um aldamótin
1500.
Hnjúkurinn, sem við stöndum
á, er á sjálfri Unartoqieyjunni, á
að gizka fjögra kílómetra langri
eyju úti á miðjum firðinum.
Rétt fyrir neðan okkur er þorp-
ið Igpik, alls 4—5 timburhús
og torfbæir. Ofurlitlu sunnar
er langt, grasi vaxið eyði, sem
tengir hnjúkinn við suðurhlutai
eyjarinnar. Hann er töluvert'
mikið hærri en norður hlutinn.
í logninu er greinilega hægt að
sjá ofurlítinn gufustrók upp frá
vestanverðu eyðinu. Hann legg-
ur upp frá laugunum, sem bæði
eyjan og fjörðurinn bera nafn
af. Því að Unartoq, sem er
Eskimóamál, þýðir “heita vatn-
ið”.
Upp frá laugunum sést ofur-
lítil rák. Það er götutroðning-
ur, sem liggur yfir á austur-
strönd eyjarinnar. Þar eru rúst-
ir af eldgömlu Eskimóaþorpi,
því stærsta, sem eg kefi séð á
vesturströnd Grænlands. Húsin
hafa verið 26 að tölu. Og rétt
hjá rústunum eygjum við fimm
hvíta depla. Það eru tjöldin
okkar. Við höfum tekið okkur
aðsetur þar til þess að gera til-
raun til að lyfta slæðunni af
leyndardómum þorpsins, Stem
þama liggur í rústum.
Við erum búnir að vera hér
síðan í apríl. Og nú er komið
fram í júlí. Það er hásumarið
á Grænlandi. Þeir, sem ætla
sér að komast til Julianabaab,
á vesturströnd Grænlands,
verða annaðhvort að fara þang-
að snemma á vorin, í marz eða
apríl, áður en ísrekið kemur
þangað frá austurströndinni,
teða þá ekki fyr en seint á sumr-
in, þegar ísinn er bráðnaöur af
sumarhitanum. Fyrstu mánuð-
ina urðum við að liggia í eins-
konar vetrarhýði, þangað til
vorið kom, snjórinn fór að
tbráðna og jörðin að þiðna.
Seinast j maí g^tum við
byrjað að grafa í rústunum við
Isua, rétt fyrir norðan Juliane-
haab. Þegar við höfðum lokið
rannsóknum okkar þar, fórum
við með vélbát suður með
ströndinni til þess að leita uppi
fleiri fornleifar. Og þá rák-
umst við á rústirnar af þorpinu
Unartoq, sem áður er um getið.
Saga Grænlendinga nær ekki
langt aftur í tímann. Við vitum
ekki mikið um það, sem gerst
hefir á Grænlandi síðustu ald-
irnar áður en danski trúboðinn
Hans Egede fann landið aftur
árið 1721. Vilji maður fá ein-
hverja vitneskju um það, verð-
ur að grafa í gamlar rústir til
þess að reyna að hafa upp á
einihverjum gripum, sem geti
gefið hugmynd um iifnaöar-
hætti fólksins í gamla daga —
á sama hátt og fornieifar eru
grafnar upp um allan heim.
Svo verður að reyna að skapa
sér, með hjálp þessara fornleifa.
heildarskoðun á því, hvernig líf-
inu hafi verið lifað á þeim slóð-
um og á þeim tíma, sem um er
aö ræða. Vitanlega eru það
ekki nema mjög fáir hlutir, sem
halda sér öldum saman í jarð-
veginum. Hlutir úr skinni og tré
rotna innan skamms, og bein-
gripir eru oft mjög uppleystir.
Það eru aðeins verkfæri og
önnur áhöld úr stleini, >sem
varðveitast öld eftir öld, án þess
að láta á sjá. Og um andlegt
líf fólksins gefa þessir fundir,
eins og að líkindum lætur, á-
kaflega litla hugmynd.
Á Norður-Grænlandi eru þó
betri skilyrði fyrir því, að forn-
leifar haldist en víðast annars
staðar. Því að þar er jörðin
frosin allan ársins hring, einnig
á sumrin, þegar komið er 30—
40 sentimetra niður fyrir yfir-
borðið, og þess vegna hefir alt
MINNI
manna þeirra er heimsótt hafa Selkirk-borg
í þjóðræknis erindum.
“Þess ber að getá sem gert er”,
greiða skal þakkir sem vert er,
svo eg er af sveit minni sendur í dag,
og ljúft er mér lofið að inna
sem “legáti” sveitungá minna.
Eg flyt ykkur þrumandi þakklætis-brag.
Og þið eigið þakklætis skilið
'sem þjóðræknis “trompunum” spilið,
og oft hafið sent okkur starfsmenn og styrk,
því ljós ykkar léði okkur þróttinn
er lengst var og geigvænust nóttin.
-—En nóttin var stundum svo meinlega myrk.—
Við metum—og munum víst lengi
þá mörgu og skarpivtru drengi
sem þið hafið sent til að bæta okkar bú.
Svo röska og ráðsetta, flesta,
þá ritstjóra, auðmenn og presta,
sem báðu ekki um samskot—né boðuðu trú.—
Já, það væri maklegt—og mieira—
að menn fengju nöfnin að heyra,
en víða er þröskuldur—því er nú ver.—
Og naumt gafst mér næði og toími,
en nöfnin sum óþjál í rími,
þó öllum sé velkomið vottorð frá mér.
Þá ræki eg erindið illa
ef yfir mig kæmi sú villa
að reyna ekki að nefna þá Rögnvald og Jón.
Og ætti eg ríkjum að ráða
að ráðherrum gerði eg báða,
svo valdleysi mitt er þeim töluvert tjón.
Hann Ásmund eg gerði að greifa,
ef guðirnir vildu það leifa
að réði ieg nokkru um virðing og völd.
Eg sé það á svip hans og herðum
að svipmikill yrði ’ann í ferðum,
með blikandi stálhatt og bryntröll og skjöld.
Með búhöldum Bergþór skal telja,
því blað ykkar vildi hann selja,
en öll þótti ræða hans orðprúð og snjöll.
Og feikn var hann fimur að laða,
svo fjárpyngju okkar að skaða
við krupum í auðmýkt—og keyptum það öll.
Þá mundi nú sumum það sárna
í sveit minni, e.f gleymdi eg Árna,
sem hældi okkur nokkuð—ien ekkert um of.—
Hann, sagði okkur frjálslynda og fróða,
og friðsama, trúrækna og góða,
og það fanst mér viturt og verðskuldað lof.
Já, lofið var indælt í eyra,
og auðvitað þæjum við meira.
Við erum nú knárri við öll okkar störf,
og hálsarnir helmingi lengri,
og hattarnir töluvert þrengri,
og hryggirnir beinni—og þess var nú þröf.
Og skáld ykkar kváðu okkur kvæði
svo kröftug og hressileg bæði,
og lengi mun talað um Lúðvík og Pál.
Og á mér var enginn sá staður
sem ekki varð stórlega glaður,
að heyra svo dansandi, dillandi mál.
Þeir kváðu um Boggur og Bínur
og Billur og Kötur og Sínur,
svo rúmfastir öldungar reistu sig við,
og mey ein, á miðaldurs skeiði,
svo mælti—af uppgerðar reiði—
“Hvort vilja þeir innleiða Salómons sið?”
í heimsfrægu hörpunni minni
skal hljóma hver strengur og pinni,
til lofs ykkur, meðan eg lífsanda dreg.
Ef orðstír þann öðlast þið getið
að ykkur til heiðurs sé étið,
þá borðar víst enginn þar betur en eg.
Þið afsakið græzkulaust gaman,
eg gæti ekki haldið mér saman
þó flengdur eg væri og færður í “stein”.
Og oft varð mér gáskinn og grínið
hið góða og ljúffenga vínið,
ien rambeisk og svekkjandi, alvaran ein.
Kristján S. Pálsson
varðveizt þar: bein, tré, hvai-
skíði, skinn, fjaðrir, hár, og
meira að segja hundaskítur. —
Þegar jarðvegurinn utan á þess-
um sorphaugum þiðnar í mesta
eöa leysast upp í vatninu. sem
sígur í gegnum jarðveginn. —
Margar húsarústirnar í Unartoq
höfðu þannig ekkert annað að
geyma en möl og í bezta tilfelli
gegnum gólfið, sem þakið var
hellusteinum. Inst í kofanum
var upphækkaður stallur úr
steini og rekavið, til að sitja á.
þeir svo að flytja sig suður með J færi og vopn, sem hún þurfti á
ströndinni. Og við höfum sagn- að halda, voru af sér gengin,
ir af því, að þeir réðust um og fólkið sjálft veiklað og úr-
miðja 14. ðld á þá íslenzku ný- kynjað af vosbúð og harðrétti,
Yfir stallinn voru breidd sel-
skinn og hreindýrsskinn. Þar
sátu konurnar á daginn og
saumuðu, en minstu börnin
léku sér við hliðina á þeim. —
Kofaveggirnir voru hlaðnir úr
grjóti, en þakgrindin gerð úr
rekavið og þakin með torfi og
skinni. Ofurlítil glæta komst
inn í kofann í gegnum glugga-
skæni. Annars var hann upp-
lýstur með lýsirlampa, og án
hans hefðu íbúarnir yfirleitt
ekki haldið út veturinn í þessari
köldu og óblíðu náttúru. Lýsis-
lampinn veitti þeim hvort-
tveggja í senn: ljós og hita.
Yfir honum var maturinn soð-
inn og umhverfis hann voru föt-
in þurkuð.
Annað aðalbúsáhaldið var
pottur, holaður í stein, eins og
lýsislampinn. í honum var
kjötið soðið, sem fólkið fyrst og
fremst nærðist á, selakjöt,
hreindýrakjöt, fuglakjöt, hval-
rengi, svo og hvers konar fisk-
ur. Á litlum bekk við hliðina á
lýsislampanum stóðu fáein mat-
arílát úr tré og skíðisblöðum og
hinn ómissandi keytupottur,
þar sem skinnin voru látin
liggja til sútunar. Margvísleg-
um verkfærum og veiðarfærum
var stungið á bak við þaksperr-
urnar, svo sem: skutli, spjóti,
boga, örvum, hnífum og saum
nálum. Flest þessi verkfæri
voru úr beini, en þó með tré-
skafti. Eggvopnin og hnífarn-
ir voru yfirleitt úr steini; járn
var svo sjaldgæft, að það var
aðeins haft í oddinum á skutl-
um og örvum. Alt það járn,
sem til var, höfðu Eskimóarnir
frá íslenzku bygðinni, sem var
þarna þegar þeir komu.
Það var ekki beint þrifalegt í
kofunum. Loftið og veggimir
voru svartir af sóti og reyk frá
lýsislömpunum. Gólfið var mak-
að út í lýsi og óhreinindum, og
uppi við veggina voru haugar
af nöguðum beinum, tréflísum,
skinntætlum og öðru rusli. —
Andrúmsloftið gat varla verra
verið. Spik, lýsi, úldið kjöt,
skítug og blaut skinnföt og
eldgömul keyta — alt hjálpaðist
þetta að til þess að gera það
óþolandi. Eini útbúnaðurinn til
þess að endurnýja loftið var,
fyrir utan göngin, örlítið gat á
þakinu. Og þó fanst manninum
það vera sæla að fá að hvíla
sig í íkofanum sínum hjá kon-
unni og börnunum, þegar hann
kom utan úr kultdanum og
vosbúðinni af veiðum. Þegar
suðan byrjaði að koma upp í
kjötpottunum og hitinn var orð-
inn svo mikill, að hann varð að
fara úr öllum yfirfötum, fór
skapið að batna og hann byrj-
aði að syngja sér og börnunum
til skemtunar. Þá gleymdi hann
öllu erfiði dagsins og lét sig
iengu skifta, þótt úti væri kom-
in grenjandi stórhríð og 20—30
stiga frost.
Þannig lifðu Eskimóar lífinu
fyrstu aldirnar eftir að þeir
settust að á Suður-Grænlandi.
Fornleifafundirnir eru heimild-
lenduna, sem norðar var, Vest-
ribygðina svonefndu, og lögðu
hana undir sig. Það er ekki
nema eðlilegt, að íslendingamir
hafi á þeim tíma litið með fyrir-
litningu á þessa óásjálegu, lág-
vöxnu, brúnleitu og heiðnu að-
komumenn og látið þá fá að
kenna á yfirburðum sínum í
vopnaburði og verklegri tækni.
Sjálfsagt hafa Eskimóamir oft
átt um sárt að binda eftir við-
ureignirnar við þá. En eftir því
sem fleiri komu að norðan,
urðu þeir fjölmennari, og þar
kom, að þeir gátu farið að
hyggja á hefndir, jafnvel þótt
þeir hefðu ekki annað en boga
og slöngvisteina á móti sverð-
um og spjótum hvítu mann-
anna.
Heimildirnar skýra frá því, að
Skrælingjarnir — það var nafn-
ið, sem íslendingar gáfu Eski-
móum — hafi byrjað — árásir
sínar á Eystribygð, aðalbygð fs-
lendinga á vesturstönd Græn-
lands, árið 1379. Og áður en öld
var liðin frá því ári, var ís-
lenzka nýlendan þar algerlega
liðin undir lok. Áratugum sam-
an hafði hún ekki haft neitt
samband við ísland eða^ megin-
land Evrópu. Flest þau verk-
þannig að viðnámið varð ekki
eins þrautseigt og annars hefði
mátt ætla. Eskimóarnir fóru
eyðandi hendivum hvern bæinn
eftir annan, og höfðu alt á
brott með sér, sem hægt var að
flytja.
1 elztu Eskimóakofunum
fundum við marga muni, sem
augsýnilega hefir verið rænt í
Eystribygð. Þar voru brot úr
kirkjuklukkum, sem sum virð-
ast hafa verið notuð sem hamr-
ar, en önnur sem eyrnaskraut
fyrir Eskimóakonurnar. Vopnin
og önnur verkfæri úr járni not-
uðu mennirnir aftur á móti til
þess að fullkomna veiðarfæri
sín. Það er því engin furða,
þótt rústimar í Eystribygð og
Vestribygð séu fátækar að forn-
minjum.
Unartoq er aðlaðandi aðset-
ursstaður. Á hverjum degi böð-
uðum við okkur' í stærstu laug-
inni. Vatnið er 30 stiga heitt,
alveg máturlegt til þess að baða
>sig í. Það var þægilegt að
verma sig þar, þegar kalt var.
En það var ekki eins þægilegt
að koma aftur upp úr. Við
vöndumst í öllu falli á það að
vera fljótir að fara í fötin.
Frh. á 7. bls.
innkóLlunarmenn heimskringlu
I CANADA:
Árnes Amaranth Antler
Árborg
Baldur
Beckville :
Belmont
Bredenbury
Brown
Calgary
Churchbridge
Cypress River
Dafoe
Elfros
Eriksdale
Foam Lake
Gimli
Geysir
Glenboro
Hayland
Hecla
Hnausa
Hove
Húsavík
Innisfail
Kandahar
Keewatin
Kristnes
Langruth
Leslie
Lundar
M^rkerville
Mozart
Oak Point
Oakview
Otto
Piney
Poplar Park
Red Deer
Reykjavík
Riverton
Selkirk
Steep Rock
Stony Hill
Swan River
Tantallon
Thornhill
Víðir
Vancouver
Winnipegosis
Winnipeg Beach
Wynyard
sólarhitanum á sumrin, verður
fýlan af þeim svo mikil, að
varla er hægt að draga andann.
Og þó gleðst maður yfir henni,
því að þar, sem lyktin er verst,
er venjulega mest að finna. —
Aítur á móti tekur það langan
-tírna, að grafa á þessum slóð-
um. Það er ekki nema 2—3
sientímetra lag, sem þiðnar á
hverjum degi, og til þess að sól-
in nái að verka á þau lögin, sem
neðar eru, verður jafnharðan
að hreinsa það burtu, sem ofan
á er. Þó að sorphaugarnir séu
ekki nema 1 metra á þykt, þarf
þannig meira en mánuð til bess
að grafa í gegnum þá.
En hér, á Suður-Grænlandi,
eru þessi skilyrði ekki fyrir
hendi. Jarðvegurinn þíðnar á
sumrin og jafnvel þegar lilákur
eru á vetrum. Og þessi stöð-
ugu umskifti fara mjög il!a með
flesiar fornleifar. Þær rotna
einstöku brot úr brýnum og
öðrum steinverkfærum.
Það virðist' oft vera von-
laust verk að grafa í þessum
húsarústum. En sá, sem fer
fornleifafræðingur, verður að
venja sig á það að vera þolin-
móður. Það fer sjaldan svo, að
ekki finnist eittohvað, sem þýð-
ingu hefir, ef þrautseigja er
með. Og sú varð reynslan feinn-
ig hér.
Það hafa ekki verið fínir bú-
staðir, sem fyrstu Eskimóamir
á Suður-Grænlandi bjuggu í.
Það hafa verið litlir, kringlóttir
kofar, að hálfu-leyti grafnir nið-
ur í jörðina, 3—4 metrar að
þvermáli. Inn í kofana var
ekki hægt að komast með öðru
móti en að skríða í gegnum
löng og þröng steinlögð neðan-
jarðargöng, sem voru grafin
undir kofavegginn. Að innan
opnuðust þessi göng upp í
irnar um sögu þeirra: Þeir
komu frá norðurströnd Norður-
Ameríku fyrir á að gizka þús-
und árum. Fyrsti áfanginn á
leiðinni voru hinir veiðisælu ís-
firðir á vesturstönd Grænlands
norðanveröri. Þar bjuggu þeir
í mörg hundruð ár og lifðu líf-
inu með svipuðum hætti og þeir
höfðu gert í átthögunum á
meginlandi Ameríku: höfðu
ofan af fyrir sér með selveiðum
og ferðuðust á hundasleðum.
Öðru hvoru komust þeir þama
í kynni við íslendinga, sem
komu norður eftir til þess að
kanna veiðiskilyrðin, og sú við-
kynning vekti hjá þeim þá löng-
un að komast að raun um,
hvernig þessir sérkennilegu, há-
vöxnu, hörundshvítu og Ijós-
hærðu menn lifðu í átthögum
sínum, sem þeir þóttust sjá að
myndu vera einhvers staðar
suður með sjó. Á 14. öld fóru
í BANDARfKJUNUM:
Akra.....................................Jón K. Einarsson
Bantry....................................E. J. BreiðfjörO
Bellingham, Wash.........................John W. Johnson
Blaine, Wash.....................Séra Halldór E. Johnson
Cavalier.................................Jón K. Einarsson
Chicago: Geo. F. Long, 2428 Hamlin Ave., Logan Square Sta.
Edinburg......................................Jacob Hall
Garðar..................................S. M. Breiðfjörö
Grafton.................................Mrs. E. Eastman
Hallson..................................Jón K. EJinarsson
Hensel.................................. J. K. Elinarsson
Ivanhoe..............................Miss C. V. Dalmann
Los Angeles, Calif.....Thorg. Ásmundsson, 3314 Sierra St.
Milton.....................................F. G. Vatnsdal
Minneota.............................Miss C. V. Dalmann
Mountain.................................Th. Thorfinnsson
National City, Calif.......John S. Laxdal, 736 E 24th St.
Point Roberts............................Ingvar Goodman
Seattle, Wash...........J. J. Middal, 6723—21st Ave. N. W.
Svold.....................................Jón K. Einarsson
Upham....................................E. J. Breiðfjörö
The Viking Press, Limited
Winnipeg Manitoba