Heimskringla - 15.05.1935, Qupperneq 4

#
4. SIÐA.
HEIMSKRINGLA
WINNIPEG, 15. MAÍ, 1935
'itietmshringla
(StofnuO 1886)
Kemur út á hverjum miðvikudeQi.
Eigendur:
the viking press ltd.
853 oa 855 Sargent Avenue, Winnipeg
Talsímis 86 537
Verð blaðslns er $3.00 árgangurlnn borgist
tyrirfram. Allar borganir sendist:
THE VIKING PRESS LTD.
3U vlðskifta bréf blaðinu aðlútandi sendist:
Manager THE VIKING PRESS LTD.
853 Sargent Ave., Winnipeg
Ritstjóri STEFÁN EINARSSON
Utanáskrift Ul ritstjórans:
EDITOR HEIMSKRINGLA
853 Sargent Ave., Winnipeg
“Heimskringla” is published
and printed by
THE VIKING PRESS LTD.
853-855 Sargent Avenue, Winnipeg Man.
Telephone: 86 537
WINNIPEG, 15. MAl, 1935
Á MÆÐRADAGINN 12. MAÍ 1935
Ræða flutt í Sambandskirkjunni í Winnipeg
Kæru vinir:
*
Kvöldstund þessi er helguð, í öllum
kirkjum þessa lands, þeirri hugsun eða
þeirri minningu sem talin er að vera
frumstæðust og djúptækust í öllu vitund-
arlífi manna, minningunni og hugsun-
inni, er allir eiga um móðurina, og ástúð-
inni og umhyggjunni er móðirin hefir á
öllum tímum borið fyrir börnum sínum.
Engin er svo í heiminn borinn að ekki
eigi hann, annaðhvort minningar um
móður sína eða hugsun um hana, hug-
myndir er hann hefir skapað sér um
hana, hafi hann mist hana, áður en hug-
ur hans fór að skynja og skilja. * Eru
margir þeirrar skoðunar, að þær minn-
ingar séu sterkustu og áhrifamestu öflin
í lífi t einstaklinganna. Að vorri hyggju
er það engan vegin víst, en þær eru inni-
legustu og ljúfustu minningarnar í lífinu
undantekningar lítið. Móðirin á sjaldn-
ast skuld á þeim misfellum sem verða á
æfi og athöfnum sona eða dætra og færri
myndu þær verða ef minningarnar um
hana réðu mestu. Umhyggja og ástúð
móðurinnar beinist fremur í hina áttina,
að breiða yfir brestina, bæta úr misfell-
unum og aftra óhöppunum. Hún er ef til
vill stundum kannske blindari á bresti
barna sinna, en aðrir eru, umber eigin-
girni þeirra með meiri þolinmæði, en
minningin um það, hjá bömunum sjálfum
gefur ekki tilefni til þess að ætla að
hún hafi viljað þroska þau einkenni í
fari þeirra er til óhamingju leiða, heldur
til hins gagnstæða. Þeir finna ekki ávalt
mest til hins misjafna sem frekastir em
í dómum, þögull sársauki mælir oft
meira og aðvarar betur og innilegar, en
orðgnóttin. Ekki er til sú móðir, og
hefir aldrei verið til, innan hins norræna
þjóðarstofns, sem eigi hefir þráð, óskað
og vonað, að börn sínu yrðu sem nýtust
og bezt og mest virðingar fólk. Ekki
sjálfra sín vegna, heldur þeirra vegna.
Þau hafa átt að vaxa, þroskast að vizku.
aldri og náð. Ástúð og umhyggja móð-
urinnar er frumstæðasta og sterkasta afl-
ið í mannlífinu. Og minningin um það
er sú byrði er eigi verður betri borin
“brautu at”, sá heiman búnaður sem
hollastur er, þegar út í heim er haldið.
Til þess að minnast þessa er þessi hátíð
sett og þessi stund helguð. 1 samræmi
við hinar aðrar kirkjur þessa lands vilj-
um vér þá leitast við að glöggva oss á
þessum sannindum að einhverju litlu
leyti.
* # *
Því miður hefir það um of afvanist,
á þessum síðari tímum að vér kynnum
oss sögur vorar og sagnir, sem hvað bezt
sýna þá þætti er haldbeztir eru í lífi þjóðar
vorrar, og hafa auðkent það. Og þegar
eg segi þjóðar vorrar, hugsa eg mér þjóð-
ina sem einingu, allar hinar horfnu kyn-
slóðir í einingu með oss sem nú erum
uppi og erum böm hennar, synir hennar
og dætur. í sögnum þessum og sögum
er móðirin stór, tigin, aðalborin, ekki
skugga tilvera Austurlandanna, sem mað-
ur aðeins gizkar á að sé til, af því bömin
fæðast og þjóðimar líða ekki undir lok.
Sagnir þessar skýra betur en flest annað
þann þátt er móðirin á í þroska og við-
gangi þjóðarinnar.
Vér vitum að sagnimar, svo vér grein-
um þær frá sögunum, era hugarsmíð.
En sú hugarsmíð er smíðuð úr mjög
raunveralegu efni. Efnið er lífið sjálft.
Efnið er gripið af handahófi úr hinum
mikla raunveruleika sem lifir í tilfinn-
ingunni og reynslan hefir kent og sýnt.
Það er dregið saman, oft með frábærri en
látlausri list í dulræna, æfintýra mynd.
Þegar sú mynd er aftur leyst upp kemur
í Ijós sjálft lífið.
í sögnum þessum er það eitt öðru
fremur sem varpar yfir þær fegurð morg-
unroðans. Það er ástúð og umhyggja
móðurinnar og samhygð hennar með
sein-þroska syni, eða gæfusnauðri dótt-
ur. Eins og dagurinn, er kemur framan
úr myrkrinu, kemur sagan einhvers-
staðar utan úr mannlífinu og lýsir upp
afdalina — heimkynni myrkranna, —
þar sem lífið dvelur — lang mestur hluti
mannlífsins á jörðunni. En sagan flyzt
út úr dalnum, til nafnkendra staða, og
endar með því, að óframfærinn sonur, er
prðinn er oddivti þjóðar sinnar, endar
æfina í virðing og þökk hllra manna
Þetta er draumur móðurinnar, er stund-
um rætist, og oftar en áhorfist eða marg-
ur hyggur eöa veit, um framtíð sonar-
ins, er hún vill alt leggja í sölur fyrir
til þess að hann skuli eiga sem hezt
erindi út í heiminn. Enda munu flestar
þessar sagnir vera þannig tilkomnar,
meðal þjóðar vorrar, að þær eru list-
draumur, sagðar bömum, mann fram af
manni, til þess að snúa ama þeirra upp ?
kæti, vekja hjá þeim stórhug og löngun
til dugs og dáða, um hin löngu vetrar-
kvöld.
Afdala sonurinn er efni flestra þessara
sagna. Hann er fákunnandi og frama-
laus. Enginn hefir trú á því að hann
muni verða að manni. Hann liggur í
ösku stó og er fyrir fótum manna. Er
hann loks fer að heiman eru fararefnin
engin. Móðirin ein fylgir honum á leið
og að skilnaði gefur honum þær einu
gersemar sem hún á, ættargripi er hún
hefir eignast frá feðrum og mæðrum og
varðveitt alla æfi til minningar um tigna
ætt og göfugan uppruna. Þeir verða
honum drýgri öllum farareyri. Af þeim
kennist hann meðal manna hvar sem
hann fer.
Er ekki slík saga skýrt dæmi þess sem
vér þekkjum, finnum eða höfum reynt?
Ættargripimir eru góðu heilli gefnir. Ef
móðirin varðveitir þá ekki þá eru þeir
•glataðir. Og fyrstu sporin, út í lífið, fylg-
ir móðirin börnum sínum, hvort sem til
þess verða nokkrir aðrir eða ekki. Hún
hefir gert sitt ítrasta til þess að þau
komist á rétta leið, og að allar vættir séu
þeim hollar og hún hefir numið ýms ráð
til þess og kent þeim þau.--------
Aldrei hefi eg svo hugsað til hinna
fornu innflutnings ára að ekki hafi þessar
sagnir komið upp í huga mínum og það
sem þær tákna og bera með sér. Æfin-
týra sagnimar þurftu ekki að segjast þá.
þó sagðar væri upp aftur og aftur. Menn
lifðu þær, það vom þeir sjálfir, er risnir
voru úr öskustónni og komnir út í heim-
inn. Vér vorum afdala börn. Farareyrir-
inn var enginn nema ættargripimir er
mæðurnar höfðu varðveitt. Og hið eina
er orðið gat til þess að borin yrði kensl
á oss meðal manna, er tímar liðu fram
voru þessir gripir. Sú umhyggja, sú að-
hlynning, sú ástúð, er mæðumar urðu að
láta í té var það sem öllu barg. í áföllum
sjúkdóma vom þær hleztu og oftast einu
læknarnir. Hjúkrun þeirra og nærgætni,
og traustið sem börn þeirra báru til
þeirra, öryggið sem þau fundu til, með
nærvist þeirra, kunnátta þeirra að dreifa
ama og óyndi með lestri eða sögu voru
einu læknislyfin, og stóðu framar en vís-
indin og hjúkrunar lærdómar. Við missir
og dauða vom þær tíðast einn eða inni-
legustu syrgjendurair. — Vonir þeirra
höfðu brugðist, draumarnir ekki ræzt.
í lágreistum híbýlum voru margskonar
þægindi sköpuð og glaðast var jafnan að
ganga heim, úr húsum útlendra nábúa
eftir lengri eða skemri burtuveru. Hafi
hugurinn á stundum leitað út, “til hall-
anna úr moldarbænum”, eins og skáldið
kvað, leitaði hann engu ófúsari heim
aftur í moldarbæinn, því þar var flest ‘
sem bezt var af því sem lífið hafði enn
veitt kynni af, samúð og samhygð, at-
hvarf í önuglyndi, værð og hvíld eftir
þreytu dag. Og þetta höfðu þær skapað.
En þar var og líka enn annað, sem oft
skortir í höllum og skrauthýsum en þar
fann stað þó þröngt væri — það var
hugulsemin og umhyggjan, ekki eingöngu
fyrir þeim sem á heimilinu voru, heldur
og líka fyrir þeim sem á heimilið komu,
og mátti næstum segja, að einu gilti hver
það var. Það var alt af rúm fyrir ein-
hverja fleiri. Þó náði þetta sérstaklega
til unglinga og bama. Bömin áttu hvar-
vetna heima, undir heimilsþaki mæðra
bygðarinnar og var eigi að því spurt
hvaðan þau voru ef forsjá þurfti fyrir
þeim að hafa og aðhlynningu að veita.
Voru börnin líka fljót að finna það. Varð
þetta í mörgum efnum til þess að mynda
á meðal þeirra systkina hug, sem að
minum dómi, hefir átt aðal þáttinn í því
að vér höfum leitast við að halda saman
sem þjóð og sifjalið fram til þessa dags.
Hlutverk mæðra á frumbýlingsárunum
var, ef svo mætti að orði komast, barna-
vernd. Þær voru margar ekki lærðar
þær tóku lítinn þátt í hinum miklu bolla-
leggingum að bjarga landinu, um skipu-
lags breytingar þjóðfélagsins, en þær
tóku þátt í að varðveita og bjarga börn-
unum, eftir beztu föngum, og munu þeir
margir vera, enn í dag, sem álíta að með
því væri landinu borgið og bjargað. Eng-
an félagsskap höfðu þær um þetta en
verkið var rækt jafnt fyrir því, og
skyldubundið og veitti svipaðan árangur
og verkanir lögmálsins í hinni ytri nátt-
úru, á lif og gróður. Það var ekki að því
spurt hverrar börn það voru er aðhlynn-
ingar þurftu með eða forsjár í það og
það skiftið. Það voru böm og þær voru
mæður — mæður þeirra allra ef til kom
og á þurfti að halda. í kulda, að bæta
einni flíkinni við til skjóls, á ungling-
inn er sendur var bæja á millum, vefja
klúti um hálsinn á honum eða fá honum
þurran vetling í stað þess sem hann var
með. “Mamma þín sendir mér þetta
seinna” var tíðasta svarið, “næst þegar
að fellur ferð á milli okkar.”
Til er lýsing er eg hygg að sé réttorð
og sönn á húsum, heimilis hætti og um-
byggju mæðra á þessum árum, er eg
leyfi mér að fara með. Hún er á þessa
leið:
“Hús þessi (það er að segja heimilin)
voru vistleg og vinaleg aðkomu, einkum
að vetrardegi er komið var inn úr frosti
og fönn. Enda voru viðtökur jafnan hlý-
legar, hvera sem að garði bar. Gefst ekki
betri gisting en þar var að finna. Voru
íslendingar allir á þeim árum heimamenn
hver í annars garði. Einkum voru hinar
eldri konur nákvæmar við unglinga og
böm, er send voru erinda bæja á millum.
Var þeirra hugsun jafnan sú, að setja þau
við eldastóna, láta þau hlýja sér, og gefa
þeim svo eitthvað að borða af því er til
var. Greiði og góðgerðasemi voru alstað-
ar, svo að segja undantekningarlaust, um
efni fram. Eftir að skólar voru settir
jókst ágangur á bæjum er næstir voru
skólunum. Ef vont var veður um það
leyti sem skóla var sagt upp að kveldi,
voru yngri bömin er langt áttu að fara,
eigi látin fara heim, en hýst yfir nóttina.
Var þá stundum þröngt í rúmi er 4 eða 5
voru komin í eina sæng. En áhyggjurnar
héldu eigi vöku fyrir þeim, þau fundu sig
þar eins örugg og í heimahúsi. Sofnuðu
þau oftast vært undir húslestri því þá
máttu þau eigi lengur bpldra saman, en
urðu að hafa hljótt um sig meðan á
lestrinum stóð.”
Eg er sannfærður um að saga allra
bygðarlaga vorra bregður upp samskonar
mynd og þessari úr hverri sveit. Svo sam-
eiginlegt og óskift var upplag þjóðar
vorrar. Svo ákveðið og skorðum reist
í heimilis og félagslífi hennar var þessi
umsjá og umhyggja sem móðirin hefir
jafnan gert að sínu umdæmi til blessun-
ar landi og lýð, alt frá hinni elztu forn-
öld, — alt frá Þuríði á Miklabæ, í fornum
sið, og fram til þessa dags.
Eigi þarf að spyrja hver árangur verður
af slíku verki, til hvaða launa að unniö
sé. Svo augljóst er það. Þessar öldnu
mæður frumbygðanna, enu flestar nú
mold í moldu, horfnar í skjól þeirrar
móður er að lokum veitir öllum bömum
viðtöku, ungum. sem öldnum — öld af
öld. Þær eru horfnar í skaut jarðar. Þær
eru í drottni dánar, og þeirra verk fylgja
þeim, og fyrir hinum sem enn eru uppi,
og seinna hófu starfið, hallar nú vestuc
af. Þær unnu ekki, til þess að öðlast
laun. Grasið sem vex á jörðunni, vex
ekki af því að því sé heitið launum. En
ástúð þeirra og umhyggja bar árangur,
kærleikurinn ber ávalt árangur. Vér
getum með sanni sagt að sá árangur séu
laun, þó aðrir hafi notið þeirra, eins og
líka þær ætluðust til en eigi þær sjálfar.
1 þeirri bygð sem eg þekti bezt til, hefir
bam aldrei orðiö úti. Það em laun. Það
er aðdáunarverð saga! Það er saga sem
ekki sprettur eingöngu af tilviljun. Á
vegleysum, í skógum, á rifahjarai í bylj-
um og vetrar hörkum hinna fyrri ára,
varð aldrei nokkurt bam úti. Það er
ekki skuld mæðranna, ef sú óhamingja
hendir oss nú, að börn vor verða úti í
einum eða öðrum skilningi. Og yfir öll
hin löngu og sömu ár hungraði heldur
aldrei nokkurt barn. Réttirair vom ekki
margir, en þeir voru ljúffengir, og til
þeirra aflað af eigin dáð. af föður og
móður, bræðra og systra höndum og
bví nægjuríkari sem þeir höfðu kostað |
meiri umhyggju og erfiði. Þetta voru
laun sem vér naumast kunnum
nú til launa að meta.
Samibandið milli móður og
barna er ávalt náið og heimul-
legt, nánara en svo að því verði
flíkað á opinberum stöðum eða
út í almenningi eða haft að
•hversdagsumræðu. Alt sem
innilegast er, viðkvæmast og
helgast velkist og óhreinkast,
tapar, við það að vera lagt fram
til skoðunar fýrir allra augu.
Svo að minsta kosti hugsum vér
íslendingar, það er á tilfinningu
vorri og oss í lund lagið. Vér
flíkum því ekki sem býr inst í
huga og vér metum mest. —
“Hugur einn það veit hvað býr
hjarta næst,” sögðu forfeður
vorir, og eru þau orð Hávamála
ærið sönn enn. Þessvegna er
það líka, ef til vill, að minna
finst, en annars myndi í bók-
mentum vorum ákveðið unl
' þetta efni, þó hvarvetna sé að
því vikið óbeinlínis. Tilfinning-
um sona og dætra gagnvart
móðurinni, er hvergi beint lýst
í sögum vorum, heldur er það
ávalt og æfinlega látið koma
fram í áhrifsvaldi því, er vilji
móðurinnar hefir, eða í samtali,
í tilsvörum í ákvörðunum, sem
gerðar em. Þannig verka orð
Þuríðar á Miklabæ, á Amór
son hennar, að hann legst á
móti þeirri samþykt er hann
var sjálfur viðriðinn og gerð
var, og leggur sig allan fram til
líknar og bjargar hinum bág-
stadda lýð er í dauða átti að
vísa. “Arnór skildi góðfýsi
móðr sinnar,” segir sagan, “ok
tók vel ásakan hennar.” Nær
er ekki rakið, enda er það ó-
þarfi, því hitt er jafnljóst að
engra fortölur annara hefði tjáð
við jafnríkan höfðingja og ein-
ráðann og hann var. Það var
móðirin ein sem þar réði huga
sonarins og afstýrði því böli og
mannúðarleysi er særðu hinar
göfugu hvatir hennar og móð-
ur kærleika.
í hinum yngri bókmentum
vorum eru móður minnin held-
ur eigi mörg, sem beint eru
kveðin til minningar um látna
móður. En þau eru undantekn-
ingarlaust fögur. Höfundarnir
minnast sólskins og saknaðar
stunda æfi sinnar, sem allar
eru tengdar minningu móður-
innar og hversu úr böli var
bætt og viti og skilningi gefin
nýr þroski með degi hverjum
með skýringum á því sem fyrir
augun bar, er voru við þeirra
hæfi. Þannig minnast þeir
Matthías og Stephan G. mæðra
sinna. Síðari tíma höfundar
vorir minnast ósérplægninnar,
umburðarlyndisins og ástúðar-
innar er aldrei brást, hjá móður
eða fóstru, er gekk í móður
stað. Með því hreinasta og feg-
ursta í þessum síðari minning-
ium kemur fram í minningar-
ljóði dr. Jóns Þorkelssonar til
fóstru sinnar, er við honum tók
daginn sama sem hann fæddist.
Er þar hvert erindið öðru
mýkra, óbrotnara og hreinna:
“í liðnum tíma löngun er
Ljúft við sumt að una,
Flest þó bezt mér finst hjá þér
Frá því eg tók að muna.
Fyrir dygð og frómleik þinn
Af flestum öðrum barstu,
Æsku-vemdarengill minn
Alla daga varstu.
Til ellikvölds þú mintist mín,
—Manns í fjarlægðinni,
Þrotna mér og minning þín
Má ei nokkru sinni.”
Á líkan hátt minnist St. G.
móður sinnar, og þó á annan
hátt sé. Því móðurmálið hans
er eiginlega mæðraminni vorr-
ar íslenzku þjóðar. Hann lifði
og hrærðist í anda, sál og sögu
þjóðarinnar. Hún var alþýðu-
konan, fátæk, hugprúð, skiln-
ingsrík, djúpgáfuð og kærleiks
rík. Með þeim var ástríki mik-
ið. Anda hins djúphugula og
fróðleiksþyrsta sonar, vakti
hún, og leiddi inn á braut þekk-
ingar, við öll verk er þau unnu
í fullan aldarfjórðung hafa Dodd’s
nýrna pillur verið hin viðurkenndu
meðul við bakverk, gigt og blöðru sjúk-
dómum, og hinum mörgu kvilla er stafa
frá veikluðum nýrum. — pær eru til
sölu í öllum lyfjabúðmn á 50c askjan
eða 6 öskjur fyrir $2.50. Panta má þær
beint frá Dodds Medicine Company Ltd.,
Toronto, Ont., og senda andvirðið þang-
að.
saman. Hún sýndi honum öræf-
in og fjallagróðurinn er kafinn
var meiri hluta árs, undir fönn
og frera og átti örðugt með að
vaxa. Hún sýndi honum hvar
liðnar kynslóðir höfðu farið.
Hversdagslíf hennar og þeirra
sýndu honum baráttu fyrir líf-
inu. Alt þetta varð honum að
umhugsunarefni, og túlkun og
útskýring allra þeirra mannlífs
mynda, er fyrir augu báru síð-
ar:
Leit eg af hnjúki himin-bönd
Heiða-blámann, dala ljómann
Ljóss og fanna furðu lönd.----
Alla mína landafræði
Nam eg þá sem gat ei gleymt.
Yfir landauðn, ljómi stóð
Eins og bygð—sem æfin síðan,
Ástin þín og veðurblíðan
Gerði hraun að sléttri slóð.
Breiddi yndi á auðn og sand
Lærðist mér að unna—una
Á að trúa, vona, muna
Fegurð ykkar, líf og land.
Lið þitt alt mér léztu í té
Hönd þín stýrði hendi minni
Hneptri um pennan fyrsta sinni
Er eg þreytti um á og b.------
Þó að væri oft, við alt
Ófimlega og illa lokið
Ástar hendi gaztu Strokið
Listanna minna höfuð halt. —
Lýsing þessi, í einni eða ann-
ari mynd, á við um allar mæður.
Lið sitt alt hafa þær látið í té.
Uppeldi þjóðarinnar hefir fram
til þessa hvílt á höndum þeirra.
Flestir beztu menn þjóðanna
hafa hlotið sína fyrstu fræðslu
hjá þeim, er þeir á síðan hafa
eigi getað gleymt. Verkin þeirra
hafa verið um alla tíma lífinu
vernd, vonir þeirra ljós og ástúð
þeirra og kærleikur og sjálfs-
fórn lífinu líf. Með þenna vitn-
isburð sögunnar að baki, höfum
vér fyrir margt að þakka. Haf-
andi þetta þrent oss til traust
og hjálpar höfum vér guð með
oss. Hann er með oss, í ást og
í framtíðar-vordraumum mæðra
og formæðra, fram allar aldir
og aldaraðir. R. P.
TIL UNGA FÓLKSINS
I.
Gamla, íslenzka fólkinu, sem
fæddist og ólst upp á íslandi
fækkar stöðugt. Flest af því
hefir lifað örðuga baráttu. Þeg-
ar það kom til þessa lands,
þurfti það að yfirstíga fjölda
lörðugleika, bæði frá hendi nátt-
úrunnar og mannanna. Það
ruddi skóga, plægði jörðina og
smám saman flutti það sig úr
loggakofunum, þröngum og fá-
tæklegum, yfir í betri híbýli í
sveitum og borgum. — Um leið
og þessi stórvirki voru unnin,
þurfti líka að berjast við for-
dóma og jafnvel lítilsvirðingu
ókunnra þjóða, sem ekki vissu,
að íslendingar væru menning-
arþjóð. Nú sjást greinar um
það í víðlesnum blöðum, að ís-
lendingar séu með beztu borg-
urum landsins og hvar sem er
njóta þeir fullrar virðingar á
við aðra menn. En hverjum og
hverju er þetta að þakka? —
Sama fólkinu, sem ruddi skóg-
ana og plægði akrana — það er
gamla fólkinu að þakka. Þó
iekki þeim, sem kostuðu þjóð-