Heimskringla - 05.04.1939, Blaðsíða 4

Heimskringla - 05.04.1939, Blaðsíða 4
4. SíÐA HEIMSKRINGLA WINNIPEG, 5. APRfL 1939 piimiiffliii (StotnuD 1SS6) Kemur út d hverjum miOvikudegi. Eigendur: THE VIKING PRESS LTD. »53 og S5S Sargent Avenue, Winnipeg TalsímiB 86 537 VerS blaðsins er $3.00 árgangurlnn borglst ryrirfram. Allar borganir sendist: THE VIKINQ PBESS LTD. 011 viSskifta bréí blaðinu aSlútandi sendist: Msnager THE VIKING PRESS LTD. «53 Sargent Ave., Winnipeg Ritstjóri STEFÁN EINABSSON Vtanáskrift til ritstjórans: EDITOR HEIMSKRINOLA 8S3 Sargent Ave., Winnipeg "Heimskringla" ls published and printed by THE VIKIVQ PRESS LTD. IS3-SSS Sargent Avenue, Winnipeg Man. Telephone: 86 637 illilllllllHlllUllllllllllilllllllllllUllillllllllllllWUIIIIIUIIL WINNIPEG, 5. APRÍL 1939 "KOMANDI ÁR' "Merkir samtíðarmenn", heitir fjórða bindið af hinu fyrirhugaða mikla og merkilega ritgerðasafni Jónasar Jónsson- ar, sem Samband ungra framsóknarmanna á fslandi gefur út og sem nú er fyrir skömmu komið vestur um haf. Alt á rit- gerðasafnið að heita "Komandi ár," eftir því sem frá er skýrt í formála höfundar- ins í þessu fjórða bindi, en hvert bindi þó með undirfyrirsögnum eða sérstöku heiti, eftir efni. Fyrsta heftið kom út fyrir nokkrum árum. Voru það greinar úr blaði framsóknarmanna, "Tímanum", er höfundur reit um það leyti er hann varð fyrst þingmaður 1922 og nokkur næstu árin á eftir. Laut efni þeirra að umbóta- málum þeim, er fyrir framsóknarmönnum þá vöktu. Nefndi J. J. greinar þessar "Komandi ár". f öðru bindinu, sem ekki er enn komið út, eru markaðar nýjar starfslínur samvinnumanna. Innihald þriðja bindis verða greinar frá æskuár- unum og úr skólablaðinu "Skinfaxa", með- an J. J. hafði með höndum ritstjórn þess. Auk fjórða bindis, mun í huga haft að gefa út tvö fleiri; verður efni annars þeirra um listir og vísindi, en hitt um heimsóknina til landa í Ameríku. Með útgáfu þessara bóka er í mikið og þarft verk ráðist af Sambandi ungra fram- sóknarmanna. Af bindinu að dæma, sern nú er komið út: "Merkir samtíðarmenn", verður í útgáfum þessum um mikinn fróð- leik að ræða um framfarir síðari ára á ættjörðinni. Við lestur þeirrar bókar rifjast margt upp fyrir manni um þjóð- lífið eins og það er nú og ástæðurnar fyrir því, að það er þannig, en ekki öðru vísi. Höfundur hefir svo glöggan skilning á sálarlífi samtíðarmannanna, að frásögnin um hvernig áform þeirra og störf lýsa upp framtíðina, verður bæði sönn og fögur. Auk þess skreytir J. J. það sem hann ritar með gimsteinum úr bókmentum heimsins og sögu íslenzkrar þjóðar, þegar við á, sem ásamt léttum og hugrænum stíl gerir lestur bóka hans bæði unaðslegan og girnilegan til fróðleiks. Lýsing hans af Andre Courmont hefir flest einkenni meiri skáldverka svo stutt sem hún þó er. Einn kafli bókarinnar er um Vestur- íslending, dr. Rögnvald Pétursson. Er það langlengsti kaflinn, enda er þar um leið gefið yfirlit nokkurt um þjóðlíf Vestur íslendinga, lesendum heima til fróðleiks. Hefir Hkr. áður gefið ofurlítið sýnishorn úr þessum ritgerðum J. J. eins og það var birt í "Tímanum" og áður en henni barst bókin "Merkir samtíðarmenn" í hendur. Af því yfirliti sjást nöfn þeirra sem þar er ritað um. Og af því sézt einnig, að í kaflanum um dr. R. Pétursson er nokkra þeirra getið, sem í fararbroddi andlegra hreyfinga vestan hafs hafa staðið sem hann. Hér á eftir skal tekin upp ein blað- síða úr þessum kafla um dr. R. P. sjálfan. Farast J. J. þannig orð: "Sr. Rögnvaldur hefir að baki langa lífs- baráttu og mikið dagsverk, en einmitt þess vegna hefir hann verið gæfumaður. Hann er samtíðarmaður þeirrar kynslóðar á íslandi, sem hefir lyft ættjörðinni með heillar aldar taki úr niðurlægingu og á- þján, til frelsis og frama. Hann hefir starfað að samskonar átökum í fylkingu landa í Vesturheimi. Hann er, eins og samsýslungi hans Stephan G. Stephansson, og allir hinir fremstu samlandar í Vestur- heimi, studdur af menningu tveggja landa. Hann hefir í kirkjumálunum fyrir leik- bræður og keppinauta tvo höfuðskörunga í prestastétt fslendinga vestan hafs, og tvo af jafnöldrum sínum úr átthögunum vestra, sem enn standa í fremstu röð sam- landa sinna. Sumir menn láta sér finnast fátt um kirkjumálaátökin vestan hafs. í mínum augum eru þau heillandi og lær- dómsrík eins og vel sögð ísl.saga, af því að hæfileikar söguhetjanna bregða birtu yfir viðfangsefnin sjálf. útlegð Gísla Súrs- sonar og tildrög hennar eru í sjálfu sér ekki þýðingarmiklir atburðir. En vegna straumrótsins í lífi söguhetjanna, skapast mannlegar myndir, sem hafa varanlegt gildi. í átökunum um kirkjumálin valdi sr. Rögnvaldur sér vígstöðu á grundvelli hins forna, frjálsa bændakristindóms, sem ann kjarna guðsþjallanna, en lætur sér hægt um ibréf erkibiskupa og samþyktir kirkju- þinga. En þegar átök um þessi efni hafa staðið um stund, byrjar sr. Rögnvaldur annarskonar baráttu, um að sameina sem allra flesta landa vestan hafs um að sinna þjóðræknismálunum. Á þeim vettvangi sameinast fornir andstæðingar úr kirkju- deilunum. Þar er slegið á streng, sem bærist í brjósti allra, sem brotnir eru af íslenzku bergi og dvelja langdvölum í framandi löndum. í þessu starfi hefir sr. Rögnvaldur Pétursson orðið leiðtogi, með því að biðja um það eitt, að mega starfa fyrir glæsilegar hugsjónir. Um allar ytri mannvirðingar í þessum félagsskap hefir honum f arið eins og hinni góðu móður, sem átti líf barnsins undir dómsnilli Salómons. Um tvo tugi ára hefir sr. Rögnvaldur Pét- ursson gefið meginið af orku sinni og huga í þjónustu þeirrar hugsjónar, að íslendingar í Vesturheimi taki varanlega höndum saman um verndun og viðurkenn- ingu þjóðlegra íslenzkra verðmæta, og að þeir starfi um langa framtíð að málum hins andlega, íslenzka ríkis með frændum og vinum á íslandi. En í þessu langa og merkilega starfi, munu þeir, sem líta yfir málið í heild sinni, undrast mest síðasta þáttinn í þessu kyrláta, en frjóa dags- verki, að vekja hin bundnu öfl í gamla landinu til samstarfs við landa í Vestur- heimi. Eg vil ekki draga neitt úr rétt- mætri viðurkennigu á atorku og þraut- seigju sr. Rögnvaldar Péturssonar í því máli, en eg hygg, að hann hafi þar verið studdur af ósýnilegri orku, hinum heitu óskum þúsunda íslendinga í Vesturheimi, sem sáu í draumum bjartra daga og dimmra nátta fögur skip koma siglandi yfir vatnið til að flytja þá aftur heim." "Merkir samtíðarmenn" er stór bók, 276 blaðsíður að stærð og fæst sem auglýst er hjá M. Peterson og blöðunum Lögbergi og Heimskringlu. HLUTLEYSI CANADA Eins og flestum er kunnugt, þá hefir verið borið fram frumvarp á þinginu í Ottawa sem, ef að lögum verður, ákveður um stríðsafstöðu Canada: þannig að ef Bretar lentu í stríði þá yrði Canada þjóðin álitin og viðurkend hlutlaus þar til að Canada stjórnin sjálf tæki ákvæði í því stríðsmáli, á einn eða annan hátt. Skoðanir manna á þessu frumvarpi og á því, hvort hagkvæmt sé að bera það fram nú eins og sakir standa, hljóta að yera skiftar og þar sem greinar sem styðja frumvarpið hafa verið birtar í blöðunum er ekki nema sanngjarnt að hin hlið þessa mikilsverða máls sé einnig rædd. Fg hygg að flestum sé ljóst hver af- staða Canada er nú sem stendur í stríðs- og friðarmálum Brezka veldisins. Hún er sú að ef Bretar lenda í stríði eða ófriði þá er Canada þjóðin, sokum sambands henn- ar við Breta, líka í stríði eða ófriði. En stjórnin í Canada ræður hvers eðlis þátt- taka hennar er og á hvern hátt að hún er framkvæmd. Greinargerð á þessari afstöðu Canada í stríðsmálum er að finna í ræðum Sir Wil- fred Lauriers og núverandi forsætisráð- herra Canada, Mr. King, og er kjarni þeirra á þessa leið: "Ef England er í stríði þá erum við í stríði og má vera að á okkur verði ráðist. En ekki verður altaf ráðist á okkur og við fórum ekki í öll stríð sem England lendir í. Áður en Canada þjóðin er kvödd til þátttöku í ófriði verður að leita sam- þykkis þjóðþingsins. Ef svo færi að ráðist yrði á Bretland þá er lítill vafi á hver úrskurður þingsins og Canada þjóð- arinnar yrði. Ef aftur á hinn bóginn, að í ófriði lenti út af verzlunar- eða virðingar- málum Brezku þjóðarinnar einhverstaðar úti í heimi þá er alt öðru máli að gegna. Ef þetta umrædda frumvarp verður að lögum, þá verður afstaða Canada, sam- kvæmt skilningi stuðningsmanna þess, á þessa leið: Þótt Bretland sé í stríði þá er Canada hlutlaust þangað til að stjórn Canada ákveður hvort þátt skuli taka eða ekki. Ef stjórnin tekur ekkert ákvæði helst hlutleysi þjóðarinnar. Eg tel rétt að taka hér fram, að ef í nálægri framtíð, að aðstaða og samband þjóða nái hinu eðlilega jafnvægi sínu, að þá sé ekkert á móti því að þetta hlutleysis mál sé athugað en þá með því móti, að Canada þjóðin sé reiðubúin að taka sjálf að sér skyldur þær allar, er hlutleysinu verða að vera samfara. En sökum þess að mér finst að þjóðin sé ekki undir það búin og á þessum alvöru tímum geti ekki tekið að sér þær skyldur og því enn ekki kominn tími til þess, þá finst mér að frumvarp þetta ætti að dragast til baka. Máli mínu til stuðnings vil eg benda á fjórar aðal ástæður: 1. Canada er ekki fullvalda ríki Rt. Hon. Ernest Lapointe dómsmála- ráðherra sambandsstjórnarinnar sagði í þingræðu 11. marz s. 1.: "Canada getur ekki búist við því að vera viðurkent sem fullvalda ríki undir alþjóða lögum, á með- an að Canada verður að leita til löggjafar- valds annarar þjóðar til þess að breyta sínu eigin stjórnarfyrirkomulagi." Og einmitt það, að Canada hefir ekki haft vald til að breyta stjórnarskrá sinni hefir staðið henni fyrir þrifum og fram- förum, einkum á síðari árum. Þörfin er mikil á að brýna fyrir alþýðu manna nauð- synina á að þjóðin fái vald í sínar eigin hendur — að því ættu allir góðir menn að styðja af alefli. Þess ber að gæta, að þjóð, sem ekki er fullvalda þjóð, getur ekki gert fullveldis eða hlutleysis yfirlýsingu, sem nokkra þýðingu hefir í sambandi við afstöðu hennar til annara þjóða, nema með sam- þykki þjóðar þeirrar sem hún er í sam- bandi við. 2. Frumvarpið yrði ekki viðurkent sem gildandi hlutleysis yfirlýsing. Ef tvær þjóðir, sem hafa sameiginlegan konung og mál, ætla sér að lýsa hlutleysi sínu, og það á þann hátt að það hljóti al- þjóða viðurkenningu þá er það tvent sem hver þjóðin fyrir sig verður að gera: a. Lýsa því yfir að hún taki að sér tvímælalaust að verja sig ef á hana yrði ráðist. b. Leysa hina þjóðina frá öllum skyldum að hjálpa ef í ófrið lenti. Yfirlýsingarnar verða að vera gagn- kvæmar. íslendingum ætti að vera mjög kunnugt um hvernig hlutleysi íslands var stofnsett. f 'því sambandi þarf eigi annað en benda á hina ágætu og fróðlegu ritgerð um "Þjóðaréttarstöðu íslands" eftir Dr. Jur. Ragnar Lundborg sem hefir komið út í þremur þáttum í Tímariti Þjóðræknisfé- lagsins. f áttundu grein síðari hluta rit- gerðarinnar kemst Dr. Lundborg svona að orði: "Stríð og friður eru ekki sameiginleg mál. Danmörku ber hvorki skylda né rétt- ur til að verja ísland ef á það yrði ráðist. fsland hefir opinberlega látið tilkynna er- lendum ríkjum ævarandi hlutleysi sitt." Nítjánda grein sambandslaganna er svo- hljóðandi: "Danmörk tilkynnir erlendum ríkjum, að hún samkvæmt efni þessara sam- bandslaga hafi viðurkent fsland fullvalda ríki, og tilkynnir jafnframt, að ísland lýsi yfir ævarandi hlutleysi sínu og að það hafi engan gunnfána." Látum oss nú víkja að frumvarpinu og athuga, að hve miklu leyti það getur ekki náð tilætluðum tilgangi. Fyrst og fremst ber þess að gæta, að hvergi er nefnt í frumvarpinu að sam- þykt eða viðurkenningu Brezku stjórnar- innar sé leitáð. Við eigum að gera þetta upp á okkar eigin spítur. í liðinni tíð hafa yfirlýsingar um sjálfstæði í sérmál- um verið sagðar upp á "Imperial Confer- ences" — fundum forsætisráðherra þjóða þeirra er mynda brezkaþjóðakerfið. Nefna mætti "The Balfour Declaration 1926" og ýmsar aðrar svipaðar yfirlýsingar. En frumvarpið, jafnvel sem einhliða yfirlýs- ing frá Canada, er langt frá því að full- nægja viðurkendum hlutleyisis kröfum. Lionel Curtis, heimsfrægur sérfræðingur í menningarsögu þjóðanna segir í afar merkilegri bók, sem hann kallar "Civitas Dei"(guðsríki), að þjóðir nái ekki hlutleys- is takmarki fyr en þær hafa "tvímælalaust tekið að sér alla ábyrgð á stríðs- og frið- armálum sínum." (Vol. 3, 1938, bls. 117). Það sem þetta frumyarp í raun réttri fer fram á er að smeygja fram af sér ábyrgð þeirri sem sambandinu við hina Brezku þjóð og konung hennar er samfara, en halda hlunnindunum og njóta þeirra. — Hvergi í frumvarpinu eða út- skýringum um það í ritum eða ræðum er sagt, að Can- ada taki að sér tvímælalaust alla ábyrgð á að verja sig ef á hana er ráðist. Hvergi er sagt að við losum Breta frá þeirri á- byrgð. Hvergi er sagt að hvað Bretland snerti sé yfirlýsing þessi gagnkvæm. Hlutleysis yfirlýsing er lítils virði nema hún sé viðurkend meðal erlendra þjóða. Það er á j tvennan hátt, að mér skilst, sem Canada getur staðfest hlutleysis- rétt sinn: a. Með því að lýsa yfir á fundi allra samveldisþjóðanna Brezku eftirfylgjandi: "Stríð og friður eru ekki sam- eiginleg mál. Hver þjóðin, út af fyrir sig, tekur að sér alla á- byrgð á að verja sig ef á hana er ráðist. Engri þjóðinni ber nokkur skylda til að verja hinar ef á þær er ráðist." b. Ef allar þjóðir sambands- ins eru ekki sammála, þá með svohljóðandi yfirlýsingu frá Canada, með samþykki Bret- lands: "Stríð og friður eru ekki sam- eiginleg mál. Canada tekur að sér alla ábyrgð á að verja sig ef á hana er ráðist. Bretlandi ber engin skylda til að verja Canada og ekki heldur Canada til að verja Bretland. Canada lætur opinberlega tilkynna erlendum þjóðum hlutleysi sitt." Og enn vil eg ítreka að það er mín ósk að að þeim degi komi að Canada finni sig færa til að taka að sér þá ábyrgð sem hlutleys- ið krefst. En nú sem stendur getur þjóðin það ekki og nú sem stendur má hún heldur ekki gera það. Og þess ber að gæta að það er skoðun flestra þeirra sem þetta hafa athugað að ef að því kem- ur að önnur af tveimur þjóðum, sem hafa sameiginlegan konung en hafa fyrirfram stofnsett hlutleysi sitt, lendir í stríði og hin ákveður að vera hlutlaus, þá að líkindum yrði hlutlausa þjóð- in innan skamms, til þess að verja hlutleysi sitt, að tilkynna konungi að hann gæti eigi leng- ur verið hlutlaus og í stríði á sama tíma. 3. Þetta er ekki tími til að lýsa yfir hlutleysi Canada Eigi þarf að lýsa heims-við- horfinu, eins og það ber fyrir augu nú sem stendur. Enginn veit í hvaða átt Hitler snýr sér næst. Maður varð næstum steini-lostinn fyrir nokkrum dögum síðan þegar fréttist að Hitler væri að horfa í áttina til fslands. Það er auðsætt hvers- vegna hann lítur í þá átt. í kringum ísland eru heimsins auðugustu fiskimið. Þjóðverj- ar þurfa á miklum matarforða að halda. Og svo er ísland á þeim stað á hnettinum að flug- véla-stöð þar 'er mikils virði á friðartímum og gæti valdið ó- segjanlegu tjóni á stríðstímum og það í margar áttir. Margt er 'ólíklegra en að al- heimsstríð skelli á innan skamms. Ef út í þá hörmung fer, og ef lýðræðis þjóðirnar bera sigur úr býtum getur farið svo að ísland eigi Brezka-flotan- um og um leið öllum þeim þjóð- um er börðust með Bretum sjálf- stæði sitt og frelsi að þakka. Enn annað getur komið fyrir og er það miklu ákjósanlegra — satt að segja hið eina sem mað- ur getur vonast eftir, beðið guð að veita, og það er sameiginleg- ur sjálfsvarnar hugur lýðræðis- þjóðanna og vakandi einingar nauðsyn. Ef til vill er ekkert sem stöðv- að getur framsókn þeirra Hitlers og Mussolini, þó er ekki ómögu- legt að íslendingar vestan hafs og austan fái yfir því glaðst, að það hafi verið órjúfanleg eining Breta, Bandaríkjanna, Frakka, Canada og hinna sambandsþjóð- anna Brezku sem heftu veg þessara ofbeldismanna í vestur- átt. Það er aðeins þrent sem get- ur aftrað 'því að á lýðræðisþjóð- irnar verði ráðist: a. Hernaðar og auðsvald Breta og Frakka. b. Aðstaða og eining Bandaríkja-þjóðarinnar. c. Algerð eining alveldis- þjóðanna Brezku. Um fyrsta atriðið þarf ekki að ræða, það er svo augljóst hverj- um þeim sem fylgist nokkuð með því sem nú er að gerast. Annað atriðið er svo þýðingar- mikið í þeirri baráttu sem nú er háð, að það verðskuldar meiri at- hygli en tími og rúm leyfir hér. Á það skal samt bent, að bæði blöðum og tímaritum þeirrar þjóðar ber saman um að hjá þjóðinni sé um að ræða vakn- andi meðvitund út af hættu þeirri sem öllum lýðræðis þjóð- um og þá auðvitað Bandaríkja þjóðinni líka, stafi frá nazista hreyfingunni. f blaðinu The Washington Post stóð eftirfylgj- andi málsgrein, sem tekin var upp í Winnipeg Free Press 14. febr. s. 1.: "Til þess að hindra árás fasista þjóðanna í vesturátt þarf þessi þjóð að sýna að slík áleitni af þeirra hálfu mundi vekja megn- ustu mótstöðu hjá miklum hluta Bandaríkja þjóðarinnar. En á hinn bóginn ef menn æskja að greiða fyrir henni, þá er bein- asti vegurinn að gera lýðum ljóst, að stór-stríð sé oss óvið- komandi, og vitum við þó að svo er ekki." A. Parker Bates í Apríl núm- eri Reader's Digest spyr: "Hvernig geta Bandaríkin hjálp- að til þess að stöðva framrás of- beldis-þjóðanna? Hvernig geta þau hjálpað að koma því til leið- ar að stigamennirnir leggi ekki í þá hættu að tefla á tvent í stór- stríði ?" Canadamenn geta spurt sjálfa sig sömu spurningar. Svarið er aðeins eitt — sýna óskeikula ein- ing, standa saman sem einn maður. Bandaríkja forsetinn Franklin D. Roosevelt er í fremstu röð talsmanna lýðræðisins og svo berorður hefir hann verið í garð nazista stefnunnar að sagt er að nazistarnir fái hjartslátt í hvert sinn og hann talar um hana opinberlega og svo mikið' er víst að blöðin á Þýzkalandi verða hamslaus í hvert skifti sem hann talar. Roosevelt er að leitast við að opna augu þjóðar sinnar fyrir hættu þeirri sem lýðræðinu staf- ar frá nazista hugsjóninni og sameina þjóðina til varnar gegn henni. Hann er að leiða þjóðina í rétta átt — nær lýðræðis-þjóð- unum í Evrópu.« En einmitt nú, í stað þess að stefna í sömu átt með Roosevelt, er farið fram á að við drögum okkur í hlé og lýsum hlutleysi Canada þjóðar- innar á þingi. Mér er ofvaxið að skilja hvernig er hægt að samrýma þetta, eða réttlæta. Mér f inst að nú sé einmitt tím- inn sem menn eigi og verði að standa saman einhuga og á- kveðnir og forðast að auglýsa á- greining sinn þó einhver sé. Vér megum ekki við og engin lýðræðisþjóð í heimi má við því að sýna í framkomu að árásir fasista stefnunnar varði mann engu. Bók er nýkomin út eftir há- mentaðan mann sem heitir Clar- ence K. Streit. Bókina kallar hann "Sameinist nú" (Union Now). Hann nefnir fimtán leiðandi lýðræðis þjóðir og held- ur því fram að þær ættu að myoda varnarsamband móti of- beldisþjóðunum. Canada er f jórða í röð þjóða þeirra er hann nefnir. Mér finst það væri miklu drengilegra að styðja þá hugmynd en að vera að reyna að lýsa yfir hlutleysi voru, sem að

x

Heimskringla

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Heimskringla
https://timarit.is/publication/129

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.