Lögberg - 08.12.1949, Blaðsíða 3

Lögberg - 08.12.1949, Blaðsíða 3
LÖGBERG, FIMTUDAGINN, 8. DESEMBER, 1949 Á fimtíu ára afmæli sínu var Reykjavík Torfbæjaborg ÞEGAR Reykjavík fékk kaup- staðarréttindi, fór fram útmæl- ing á verzlunarlóðinni, sem var aðeins „Kvosin", milli sjávar og tjarnar, milli Grjótahæðarinnar og læksins. Auk þess voru henni lögð tún Hólakots og Mels- húsa. IJn aðrar hjáleigur jarðar- innar Reykjavík: Landakot Grjóti, Götuhús, Stöðlakot og Skálholtskot urðu utan við. í út- mælingargerðinni, sem er dag- sett 12. febrúar 1787, segir svo um þessa ráðstöfun: — Þessar hjáleigur var ekki talið nauðsynlegt að leggja til kaupstaðarins, því það sem hon- um hefir verið lagt virðist kapp- samlega nóg. En skyldi svo ólík- lega ske einhverntíma, að Reykjavík þyrfti á meira land- rými að halda, þá má bæta við þessum hjáleigum, með leyfi hans hátignar konungsins, sem er eigandi þeirra. — Fljótlega kom upp óánægja út af því, að þeir, sem áttu heima innan kaupstaðarlóðarinnar, skyldi ekki hafa neinar nytjar úthaga Víkurjarðar. Varð það til þess að fram fór mat á öllu landi jarðarinnar, og að því loknu lagði stiptamtmaður til, að úr því að nokkur hluti af Reykjavík hefði verið út lagður til kaupstaðar, yrði úthagar jarð arinnar að fylgja honunt þann- ig, að íbúar kaupstaðarins hefði sameiginlegan afnotarétt þeirra eftir þörfum á borð við aðra landeigendur. Á þetta féllst stjórin. með úrskurði 19. apríl 1788. Upp úr 1790, þegar innrétting- arnar eru að syngja sitt síð- asta vers, fyrirskipaði Rentu- kammerið nýja útmælingu. Hún var framkvæmd í maí 1792, og var þá bætt við kaupstaðarlóð- ina Skálholts og Stöðlakots lóð- um. Með þessu var þá kaup- staðarlóðin endanlega ákveðin, og helst hún þannig óbreytt um heila öld, eða fram til 1892. Þannig var þá afmarkað það svæði, þar sem menn máttu verzla. Utan við það mátti eng- in verzlun vera. En þetta var ekki öll Reykjavík. — Eftir sem áður var kölluð Reykjavík öll sú bygð, sem var á landareign jarðanna Víkur, Arnarhóls og Hlíðarhúsa, og þar með talin kirkjujörðin Sel. Nyrst í Kvosinni (við Aðal- stræti) voru þá kongsverzlunar- húsin, nýlega flutt þangað utan úr Örfirisey. Þau voriTöll úr timbri. Syðst við Aðalstræti var kirkjan, og umhverfis hana húsa þyrping innréttinganna. Af nær 30 húsum og kofum þar voru aðeins sex úr timbri. Hin húsin voru úr torfi og grjóti. Torfbæir voru á öllum hjáleigunum og eins á Arnarhóli, Hlíðarhúsum og Seli. Þá voru og komnir nokkr ir torfbæir tómthúsmanna í Grjótaþorpi, og einn, Þingholt, fyrir ofan læk. flest eign erlendra kaupsýslu- manna, en hins vegar torfbæir íslendinga. Þegar þessa er gætt má segja að íslendingar hafi upp haflega byggt höfuðborg sína úr torfi. Og þannig er hún álitum á 50 ára afmæli sínu. í Landsbókasafninu er geymt handrit að skrá um torfbæi í Rvík 1830 og bætt við nokkrum, sem bygðust á næstu árum, eða alt fram að 1840. Skrá þessi er samin af Jóni Jónssyni prentara í Stafni. Hefir hann tekið hana saman á gamals aldri (1866) og má því vera að einn og einn bær hafi gleymst, annaðhvort vegna þess, að höfund hafi mint að hann væri rifinn fyrir þennan tíma, eða bygður seinna. En skrá þessi sýnir þó greinilega hvern- ig Reykjavík hefir verið á svip- inn þegar hún hafði náð fimm- tugsaldri. ÞESSI var þá stofninn að höf- uðborg íslands: 9 eða 10 timbur hús, en allar aðrar byggingar úr torfi 0g grjóti. Þá voru íbúar Reykjavíkur taldir 167 alls, en í Reykjavíkurkirkjusókn (sem náði einnig yfir Nessókn og Laugarnessókn) voru alls 302 sálír, en íbúar landsins voru þá alls taldir 38.363. Móðuharðind- in voru þá nýgengin um garð og árið 1785 höfðu látist 83 í Reykja víkursókn, 36 í Nessókn og 33 í Laugarnessókn, „flest úr vesöld, niðurgangi og kreppusótt" eins og segir í kirkjubókinni. Hér voru því óglæsilegir tímar, er hin nýja borg reis á legg. Á næstu árum fjölgar þó mjög timburhúsum í kvosinni. Og á næstu áratugum fjölgar einnig mjög þurrabúðarmönnum. Þeir reistu sér torfbæi, flestir utan við Kvosina. Tók þá að myndast bygð í Skuggahverfi og Þing- holtum og Grjótahverfið að stækka. Reykjavík varð þannig tvöföld í roðinu. Annars vegar voru timburhúsin í Kvosinni, TORFBÆIRNIR í Reykjavík voru yfirleitt lélegri heldur en sveitabæir, enda var þeim venju lega hróflað upp af litlum efn- um. Til er lýsing á torfbæjunum, er Þorbergur Þórðarson rithöf- undur skrifaði eftir frásögn Ólafs Jónssonar fiskimatsmanns, sem fæddur var í Hlíðarhúsum 1856 og segir þar meðal annars svo: — Öll úthverfi Reykjavíkur voru langt fram eftir aldarhelm- ingnum eintómir torfbæir að heita mátti. Hver bær var tíðast tvö hús, er stóðu hlið við hlið. Annað húsið var til íbúðar, hitt til eldamensku og geymslu. Vegg ir voru hlaðnir úr torfi og grjóti, framstafnar sumstaðar úr torfi og grjóti, upp að glugga og þar fyrir ofan gerðir úr timbri. Aft- urstafnár voru ýmist úr torfi og grjóti upp að glugga og efri hlut arnir úr timbri, eða þeir voru úr torfi og grjóti upp úr og þá gluggalausir. Þá hétu þeir gaflöð. Framstafnar sneru venju lega til suðurs, stundum til aust- urs. Sperrur voru að jafnaði krossreistar (mynduðu 90 stiga horn í mæni). Stundum voru þær með kalfa í mæni. Á sperr- unum var skarsúð á íbúðarhús- unum, en refti á eldhúsi og geymslu. Á milli þekjunnar og súðarinnar var hvorki tróð né hella. Langt fram eftir aldarhelm- ingnum voru hér til torfbæir, sem voru með moldargólfi og höfðu refti eitt og torf í stað súðar. Rúmstæðin voru bálkar, hlaðnir úr torfi og grjóti, og þá var dreift heyi undir sængur- fötin. — Þrifnaður stóð á þessum tím- um í flestum greinum að baki því, sem nú tíðkast, enda voru skilyrði flest til þrifnaðar þá margfalt verri en nú á tímum. Gólf voru venjulega þvegin tvisvar í viku, á miðvikudögum og laugardögum, en aðra daga voru þau oftast sópuð með fugls- væng. Gólf voru aldrei þvegin úr sápu, heldur aðeins úr vatni og fínum sandi, sem sóttur var niður í fjóru. Eftir þvottinn var stráð á þau hvítum skeljasandi, sem fluttur var í pokum utan úr örfirisey. Gólfdúkar eða teppi voru þá ekki til. Hvíti skeljasandurinn var því fyrsti vísir til dúka og teppa á gólfum. Honum var einnig stráð í ganga og bæjardyr, þótti það hrein- legra og fallegra. Sjaldnast voru vanhús við torfbæina. Karlmenn gengu örna sínna út um holt og niður að sjó, en börn og kvenfólk hægði sér í næturgögn, sem tæmd voru í hlandforina eða á sorphauga, er voru heima við flesta bæi.------- Þessu ber saman við lýsingu Mackenzie, sem hér var á ferða- lagi 1810. Hann kom að prests- setrinu Seli. Þar átti þá heima Brynjólfur Sigurðsson dóm- kirkjuprestur. Segir Mackenzie svo frá: — Presturinn mætti okkur við dyrnar á kofaræfli, og leiddi okk ur inn löng, dimm og skítug göng fram hjá allskonar drasli, fram hjá manni, sem var að berja harðfisk, og inn í dimt herbergi. Það var svefnherbergi fjólskyldunnar og hið bezta á bænum. Þakið var svo lágt, að maður gat varla staðið upprétt- ur, og þar var tæplega rúm fyr- ir nokkurn hlut nema húsgögn- in, en þau voru: rúm, klukka, lítil kommóða og glerskápur. — Jón Helgason biskup, sem mundi eftir flestum torfbæjun- um, segir svo á einum stað: — Fæstir hinnar uppvaxandi kynslóðar vorra tíma gera sér í hugarlund, hve léleg húsakynni voru gömlu reykvísku torfbæirn ir í úthverfum bæjarins, eða „kotin", eins og algengast var að nefna þessa mannabústaði. Torfið á þekjunum reyndist alt annað en góður regnvari, er til lengdar lét. Snemma fór vætan að leita á súðina undir torfinu og áður en menn vissu af, var hún orðin svört af sagga undan þekjunni. Og þá leið sjaldnast á löngu áður en lekinn, versti óvinur góðra húsmæðra, færi að gera vart við sig.-------- Það var löngum fangaráð hús mæðranna að hengja bjór undir lekann og veita úr honum vatn- inu þannig, að það færi ekki nið- ur í rúmin. Annars höfðu þessir torfbæir þann stóra kost, að þeir voru hlýir þegar frost og hríðar gengu. Það næðir ekki í gegnum þykka moldarveggi né þekjur, sem máske eru orðnar hálf alin á þykkt vegna þess að altaf er ver- ið að dytta að þeim og bæta torfi ofan á torf. Veðráttan hér, um- hleypingar og votviðri, hamlaði því að þekjur gæti orðið vall- grónar, og þess vegna var lek- inn og þess vegna þurfti alltaf að vera að bæta nýju torfi utan á hið gamla. HÉR fer á eftir skrá Jóns prentara um torfbæina og í þeirri röð, sem hann telur þá. En innan sviga hefi ég bætt við nokkrum upplýsingum um hvern bæ. Hefi ég þar m. a. reynt að skýra frá því hvar hver bær stóð, svo að menn geti bet- ur áttað sig á því hvernig bygð- inni var skipað. Hefi ég við það notið aðstoðar Sigurðar Hall- dórssonar trésmíðameistara, sem er manna fróðastur í þeim efn- um. Þess ber að geta, að bæirnir voru altaf að skipta um nöfn og hefir það valdið nokkrum erfið- leikum þeim, sem hafa viljað kynna sér þróunarsögu Reykja- víkur. Ég hefi haldið mér við þau nöfn, er Jón prentari notar (og bætt inn í nöfnum, þar sem hann hefir sleppt þeim), en auk þess reynt að láta hverjum bæ fylgja þau önnur nöfn, er hann hafði. Hefst svo skráin. AUSTURBÆR 1. Skuggi elzti bær í Skugga- hverfi. (Hann stóð rétt austan við þar sem „Völundur" er nú. Þennan bæ reisti fyrst Jens nokkur Jensson um 1800). 2. Nikulásarkot, sem Gunnar Hafliðason á núna. (Þessi bær hét upphaflega Nýibær, en var síðar kendur við Nikulás Er- lendsson, föður Hafliða, föður Ólafar, móður Bjarna Jónssonar dómkirkjuprests. Gunnar Haf- liðason var orðlagt valmenni. Hann „stoppaði út" fugla af mik illi list fyrir söfn og einstaklinga. Nikulásarkot stóð þar sem nú er Landsmiðjan). 3. Traðarkot. (Það stóð þar sem nú mætast Smiðjustígur og Hverfisgata. Þar rétt fyrir vest- an var grjótgarður mikill á mörk um Arnarhólstúns og Skugga- hverfis. 1 traðarkoti var löngum tvíbýli. Þar bjó Þórður Stefáns- son, sem var að nokkru leyti upp alinn hjá Steingrími biskupi. Hann var „talsvert drykkfeld- ur", en varð einn af fyrstu góð- templurum-þessa bæjar, og varð það gæfuhlutskipti hans"). 4. Arnarholt (var neðst við Smiðjustíginn. Þar bjó lengi Ein- ar Þorsteinsson slátrari, hraust- menni mikið). 5. Vindheimar (sá bær stóð þar #sem nú er vörugeymsluhús Völundar. Þar bjó um eitt skeið Anton Magnússon, tengdasonur Ara í Skálholtskoti og faðir Ara B. Antonssonar). 6. Steinsstaðir. (Þann bæ bygði fyrst Pétur Sigurðsson, bróðir Vigfúsar halta, sem Vig- fúsarkot er kent við. Kona hans hét Jarþrúður. Þótti hún kven- skörungur mikill og var því jafnan kölluð Stálþrúður. Sonur þeirra var Túnis, faðir Margrét- ar konu Guðmundar Gissurar- sonar fiskimatsmanns. Fyrir framan Steinstaðabæinn var túnblettur og þar stendur nú bústaður danska sendiherrans). 7. Sölvahóll. (Þarna bjó Jón Snorrason frá Engey. Hann end- urbygði bæinn 1834 og var hann þá talinn einn af bestu torfbæ- unum í Reykjavík. Seinna bjó þar Jón Jónsson orðalgður sjó- sóknari, faðir hinna kunnu Söl- vahólsbræðra, Jóns og Stein- gríms. Hús S.Í.S. var bygt rétt við bæinn. Lagðist hann litlu síðar í eyði og var rifinn). 8. Klópp var bygð 1838, rétt fyrir vestan Skuggabæinn, en Skuggi er nú eyðilagður. (Bær- inn stóð á hárri klöpp niður við sjóinn, rétt fyrir austan Klapp- arvör, sem var aðallendingar- staður á þessum slóðum. Þar standa nú olíugeymar B.P.) 9. Móakot var bygt sama árið, 1838. (Það var beint upp af Kveldúlfshúsunum. Þar bjuggu einu sinni Jóhannes Guðmunds- son og Sólveig Sigurðardóttir. Hún hafði áður átt Guðlaug Ólafsson frá Helgafelli og var sonur þeirra Ólafur í Hlíðarhús- um (d. 1894), faðir séra Þórðar á Söndum, föður Sigurðar tón- skálds). 10. Svo var Snússa, þar sem gamla Hólshúsið er. (Býli þetta stóð á ofurlitlum hól og hét upp- haflega Litlibær. Lárus Hall- grímsson (bróðir séra Svein- bjarnar) bygði það upp og var það þá kallað Lárusarhús, en hlaut seinna nafnið Hólshús. En í daglegu tali var það kallað Snússa. Halldór Þórðarson bók- bindari lét rífa það og bygði þar tvílyft timburhús, sem nú er Laugavegur 4). 11. Garðshorn rétt fyrir ofan þar sem hún Helga Hálfdánar- sonar er núna; það stóð þar inn í Landshöfðingjatúnið, er var rifið þegar Hilmar Finsen var hér stiptamtmaður. (Það var rifið 1868. Nú er þar verslun Jóns Björnssonar and Co. 12. Bergstaðir þar sem þeir eru nú (á horni Skólavörðustígs og Bergstaðastrætis. Þar bjó eitt sinn Páll Eyjólfsson gullsmiður, sem jafnframt gaf sig við blaða- mensku og gaf út um nokkur ár blað, sem „Tíminn" hét). 13. Pétursbœr. I efri Þing- holtaröðinni var norðast gamall bær, sem Jón sálugi Markússon átti og reif hann og bygði upp aftur, sem nú á Pétur Stephans- son Ottesen skósmiður. (Þessi bær hét að réttu lagi Bjarg og var nyrsta býlið í „nýu Þing- holtum", en svo nefndist fyrst bygðin við Ingólfsstræti. Lárus G. Lúðvígsson skósmiður keypti seinast bæ þenna og reisti þar steinhús, sem enn stendur, Ing- ólfsstræti 3). 14. Þar rétt fyrir ofan Skafta- bær, sem kallaður er. (Þessi bær hét áður Miðbýli, en seinna dró hann nafn af Skafta Skaftasyni jársmið og smáskamtalækni. Þessi bær stóð þar sem nú er verslun Jóh. Árm. Jónssonar). 15. Stajn. Fyrir sunnan Pét- ursbæ er bær, sem Einar heitinn póstur átti og nú býr í honum Jón Jónsson prentari. (Þarna (Framh á bls. 7> Business and Professional Cards SELKIRK METAL PR0DUCTS LTD. Reykháfar, öruggasta eldsvörn, OK ávalt hreinir. Hitaeiningar- rör, ný uppfynding. Sparar eldi- við, heldur hita frá að rjúka út með reyknum — Skrifið símið til KELLY SVEINSSON 187 Sutherland Ave., Winnipeg Sími 54 358 S. O. BJERRING Canadian Stamp Co. RUBBER & METAL STAMPS NOTARY & CORPORATE SEALS CELLULOID BUTTONS 324 Smith St. Winnipeg Phone 924 624 Office Ph, 925 668 Res, 404 31» NORMAN S.BERGMAN, B.A..LL.B. Barrlster, Solicltor, etc. 411 Childs Bldg, WINNIPEO CANADA Also fknjsnb 23^ 123 TENTH ST. BRANDON 447 Portage Ave, Ph, 926 885 Phone 21 101 ESTIMATES FREE J. M. INGIMUNDSON Asphalt Rnofs and Insulated Siding — Repalrs 632 Simcoe St. Wlnnipeg, Maa. DR. A. V. JOHNSON Dentist 506 SOMERSET BUILDING Telephone 97 932 Home Telephone 202 398 Talsími »25 82« Helmilla SS 898 DR. K. J. AUSTMANN Bérfrœðingur i augna, eyrna, nef og kverka sjúkdómum. 209 Medical Arts Bldg. Stofutími: 2.00 til 5.00 e. h. DR. ROBERT BLACK Sérfrœðlngur i augna, eyrna, nef og hdlssjúkdómum. 401 MEDICAL ARTS BLDQ Graham and Kennedy St. Skrlfstofusfml 92S 861 Heimaatml 403 794 EYOLFSON'S DRUG PARK RIVER, N. DAK. islenzkur lyfsali Fölk getur pantað meðul og annað með pðsti. Fljðt afgreiosla. A. S. B A R D A L 848 SHERBROOK STREET Selur llkkistur og annast um ttt- farir. AHur tttbúnaOur 8á bezti. Ennfremur selur hann allskpnar minnisvarða og legsteina. Skrifstofu talslmi 27 824 Heimills talsimi 26 444 Dr. P. H.T.Thorlakson WINNIPEG CLINIC 8t, Mary's and Vaughan, Wpg. Phone 926 441 Phone 927 OJS H. J. H. Palmason. C.A. H. J. PALMASON & CO. Chartered AccountanU 305 Confederation Llfe Bldg. Wlnnlpeg Manltoba Phone 49 469 Radlo Serviee Speciallsts ELECTRONIC LABS. H. THORKBLSON, Prop. The most up-to-date Sound Eciulpment System 592 ERIN St. WINNIPEO PARKER, PARKER & KRISTJANSSON Barristers - Solicitort Ben C. Parker, K.C. B. Stuart Parker. A. F. Kristjansson 500 Canadian Bank of Commerce Chambers Winnipeg, Man. Phone 923 MI JOHN A. HILLSMAN. M.D.. Ch. M. 332 Medical Arts. Bldg. OFFICE 929 349 Home 40» 888 Phone 724 944 Dr. S. J. Jóh annesson SUITE « - - 662 HOME ST, Viðtalstiml 3—5 eftir hadegl DR. E. JOHNSON 304 EVELINE STREET Selkirk. Man.' Office hrs. 2.30—6 p.m. Phones: Offlce 26 — Re*. 280 Office Phone 924 762 ftes Pbona 726 115 Dr. L. A. Sigurdson 528 MEDICAL ARTS BLDO. Office Hours: 4 p.m.—6 p.m. and by appolntment Drs. H. R. and H. W. TWEED Tannlæknar 406 TORONTO QEN. TRUST8 BUILDINQ Cor. Portage Ave. og Smlth 8t. Phone 926 952 WINNIPBX3 Cars Bought and Sold SQUARE DEAL MOTOR SALES "The Working Man's Friend" Dl. ICAít 297 Princbss Strbet rn. Z0404 Haif Block N. Logan SARGENT TAXI Phone 722 401 FOR QUICK RELIABLB SERVICE J. J. SWANSON & CO. LIMITED 808 AVENUE BLDQ WPQ. Fasteignasalar. Leigja hus. Ot-vega peningalan og elda&byrgB. bifreiSaabyrgO, o. ». frv. Phone 927 588 Andrews, Andrews, Thorvaldson and Eggertson Lögfrœlfingar 209BANK OF NOVA SCOTIA BQ. Portage og Qarry St. Phone »28 291 GUNDRY PYMORE Limited Hritish Quality Fish Netting 58 VICTORIA ST„ WINNIPEQ Phone 98 211 Manager T. R. THORVALDSON Tour patronage wiil be appreclated CANADIAN FISH PRODUCERS, LTD. J. H. PAGB, Managing Director Wholesale Distributors of Fraeh ! and Frozen Fish. 311 CHAMBERS STREET Offlce Ph. 26 328 Res. Ph. 78 917 ! I Q. F JonasHon, Pres. & Man. Dlr. Keystone Fisheries Limited 404 SCOTT BLK, Slml S2S IfT Wholesale Distributors of FRESH ANl) FROZEN FISH

x

Lögberg

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögberg
https://timarit.is/publication/132

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.