Dagskrá

Tölublað

Dagskrá - 13.03.1897, Blaðsíða 7

Dagskrá - 13.03.1897, Blaðsíða 7
-55 íslensk rímnaskáld. ii. Magnús Jónsson prúði. Magnús prúði er fæddur 1532 eða 1533. Hann var sonur Jóns á Svalbarði Magnússonar sýslumanns i Skriðu ÞorkelS- sonar; voru þeir langfeðgar allir mætir menn og höfðingjar miklir, harðfylgnir og þrekmiklir. En í móðurætt átti Magnús að rekja til Lopts hins rika að Möðruvöllum. En þeir voru bræður Magnúsar, Sigurður sýslumaður að Reynisstað (f. 1531, d. 1602), Páll [ónsson á Staðarhóli, sem vanalega er kallaður Staðarhóls-Páll (1535—1598) og Jón lögmaður Jónsson 1536 1606 , sá er frægur er oröinn fyrir deilur sínar við Guðbfand Hólabiskup. Allir voru þeir bræður mikilhæfir mcnn og harðii í horn að taka. Ljetu þeir lítt hlut sinn, við hvern sem var að eiga, og var það kynfylgja þeirra. Þar er að hefja frásagnir um Magnús. að þá var hann ungur, cr hann fór utan til menningar, svo sem þá var títt um ríkra manna sonu. Dvaldi hann margt ár í Þýskalandi og nam þar ýmsan fróðleik, enda var hann einna best mennt- aður leikra manna á Islandi um sína daga. — En þá cr hann kom aptur út hingað hófst hann brátt til metoröa og mann- virðinga; giörðist hann fyrst sýslumaður í Þingeyjarsýslu og bjó þá í Skriðu. Atti hann agasamt um þær mundir, þvl eigi skorti hann óvildarmenn, þótt hann hins vegar ætti vini marga, trygga og trausta um þær slóðir. En þar kom, að Magnús varð lciður á crjum þeim og lluttist hann þá (1564) vestur í Isafjarðarsýslu og settist að t Ogri, en það var eignarjörð Eggerts lögmanns Hannessonar, auðugs manns og höfðingja mikils, Um þær mundir missti Magnús fyrri konu sína Elínu Jónsdóttur, og kvongaðist þá skömmu síðar Ragnheiði, dóttur Eggerts lögmanns, og þótti sá ráðahagur virðulegur. Og eigi miklu síðar tók hann sýslu í Isafjarðarþingi og hjelt þeim völdum um hríð cða þar til cr Eggert tengdafaðir hans lór utan til Hamborgar (1580); þá fluttist Magnús að Bæ á Rauða- sandi, þar sem Eggert áður hafði búið, og gjörðist sýslumaður í Barðastrandarsýslu. Gegndi hann þvi embætti til dauðadags (1591). Þau Magnús og Ragnheiður áttu rnörg börn og mönn- uðust þau vel, cn eigi verður ncitt þeirra ncfnt hjer, ncma Ari, sá er lamdi á Gaskónum 1615 og varð frægur fyrir. Það mun óhætt að fullyrða það, að cigi hafi verið annar höfðingi öllu glæsilegri á Islandi á ofanverðri 16. öld cn Magnus var. Reið hann jafnan með mikinn flokk vopnaðra manna til þings, og var það auðsýnt, að þar fór höfðingi, er hann reið 11111 svcitir. Vildu allir vera í för með honum og þótti hin mcsta virðing í því, Magnúsi rann nijög til rifja hið hörmulcga ástand hjer í landi cptír siðabótina. Honum duld- ist cigi, að konungsvaldið fór sívaxandi og læsti æ fastar og fastar krumlum sínum utan um allt þjóðlíf og siðmenningu Islendinga. Hann sá einnig að mótstöðukraptur lslcndinga var að miklu leyti horfinn, að þeir voru orðnir að leiksoppum í höndum konungs og höfuðsmanna hans og hugsuðu eigi uin neitt anhað en eigin hagsmuni, cn ljetu sig litlu skipta þótt föðurland þeirra væri fláð og flekað af útlendum valdsmönnum og danskri stjórn, er hugsaði eigi um neitt annað cn að kúga fje út af þessu fátæka landi með heimskulegri græðgi. En Magnús elskaði föðurland sitt. Hann hefur eflausl þekkl fs- lands niiklu fortíð betur en flestir aðrir samtiðarmenn hans, og þess vegna verður hann sárgramur er hanp sjer að rjetti þess er hallað nálega ( ölluin cfnuni, en synir þess höfðu hvorki vit nje viija til fess að hrinda af sjer ólögunum og yfir- ganginum. Honum þótti sem einasli og beinasti vegurinn til þcss að hcfja landið upp úr þeirri hyldjúpu niðurlæginu, sem hann vissi að það mundi innan skamms sökkva 1, væri sá, að vekja hjíí landsmönnum fornan hermennskuanda og forn- aldarbrag, og hvetja þá mcð minningunni um forna frægð til páða og drengilegra liamkvæmda. Þessi hugsunarháttur og stcfna Magnusar kemur hvervetna fram hjá honum, bæði 1 opinberlegri framkomu hans sem valdsmanns og 1 skaldskap li.ms. Þess var áður getið, að Magnús hati veriö einhvcr hinn lærðasti höfðingi landsins a sinni tu'), og svna það rit hans íiiörg; hclur hann fengist við heiinspcki, og snúið nokkrum fræðiritum 1 þeirri af latínu á fslensku. En lengst munu rímur hans þó halda nafni hans á lopti, scn rithofunds. Eru nú til tvennir rímnaflokkar eptir hann, Amíkusrímur og Pontusrímur. Eru báðir þeir rímnaflokkar vel kveðnir og Pontusrímur þó miklu betur; mansöngvarnir i þeim eru svo vel kveðnir, og lýsa svo dáðríkri og drengilegri sál og svo hcitri ættjarðarást, að þcir eru að sjálfsögðu með því Lang raerkilegasta, scm kveðið var ;t Islandi mn þær mundir. Hjer skulu sýnd nokkur erindi lir cinum mansöngnum í í Pontiisríimuii; lýsa þau vcl Magnúsi og hugsunarhætti hans, og cru orkt að Stóradómi nýdæmdum, 1564—65. Undir kong og kirkju'cr komið vort gós, en stirðna hót, út af landi flýgur og lcr, fátæktin þar tckst á mót. Mega það allir augum sjá; sem eru að vísu hyggriir menn: vort mun land ci lengi stá. liðinn þcss eg blóma kcnn. Því skal hugsa liver iiiann til, hann al' guði skapaður cr, fóður sins landi víst ( vil að vinna til gagns það þörf til sjcr. Hjálpi hver sem hjálpa kann og hjartaprýði þar til bcr, h'f og gós að leggi út Iiann s\o laga og rjettar njótum vjer. Enginn veit hvað miklu má maðurinn orka, ef viljinn er, hörraung landi hjálpa lia; að hönduin eptirdæmið fer. Hvar kemur fram slík ættjarðarást, slíkurbrennandi áhugi á velferð og viðreisn landsins, fyr en Eggert Ólafsson kemur tii sögunnar? Þvl þess ber vel að gæta, að þetta er ckki glamur citt eða gífuryrði, heldur föst sannlæring, sem ein- kcnndi alla framkomu Magnúsar, og hyergi lýsti sjer betur cn J)á cr hann dæmdi Vopnadóm 15S1. I þeim dónii cr hann ærið beiskyrtur I garð | eina yfirvalda cr hafi bannað lands- mönnuni vopnaburð og tekiO af þeim vopn og verjur og skyldar hann ntt hvern niann lil að ciga ákvcðin vopn eptir efnahag og æi'a sig i j vi er að hernaði lýtur, svo að þeir mættu verja ættjörð sína, fjör og l'rclsi ef ófrið bæri að hönd- um. En aldrei öðlaðist dómur | essi lagalegt gildi og varð ekkert af þvi að vopnaburður yrði tekinn upp aptur; var þó engin vanþörf á því, því að útlendingar gjörðu opt óspektir hjcr á landi um þær mundir án þess þeim væri viðnám veitt, þó cigi kastaði tólfunum iyi en Tyrkir koinu hingað rúmum maniisakíri eptir að Vopnadómur var dæmdur, og hjuggu ls- lendinga niður sem búfje og Ijeku þá herfilega, án þess þeim væri nokkur mótstaða syn \. Þess skal að endingu getið, að Magnús rækti jafhan sýslu- mannsembætti sitl með mestu samviskusemi og stillingu; var hann óáleitinn við aðra, og varð honum því gotl bæði til fjár og vina; rómuðu [)a<l licstir, er nokkur kynni höfðu al'mann- iniiin, að hann væri hinn ágætasti og drenglyndasti höfðingi, og fyrir því gáfu menn honum kenningarnafe og kölluðu hann /lin/i prúða.

x

Dagskrá

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagskrá
https://timarit.is/publication/153

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.