Birkibeinar - 01.05.1913, Page 2

34
BIRKIBEIJS'AR
Endaskifti.
„Framstykkið datt aftan af“.
Háftvirtu áheyrendur!
Oft verður það í orðaskaki milli ungra sveina,
að annar kveðst hafa svo í öllum höndum við hinn,
að hann gæti haft á honum endaskifti. En hitt hefir
eigi verið talið til mikilmennsku fyrr en nú, að hafa
endaskifti á sjálfum sér eða nafninu sínu. — Komið
hefir það fyrir að mönnum hefir þótt snjallræði að
hafa endaskifti á réttu og röngu, og oft hefir það
gefist vel að hafa skifti á réttu nafni og röngu. Er
þar á nægum dæmum að taka. Skal hér minst á
Þormóð Kolbrúnarskáld, þá er hann fór til Grænlands
að hefna Þorgeirs fóstbróður síns. Nefndist hann þá
Torráðr, Osvífr o. s. frv. Helgu-Steinarr nefndist og
Gestr þar á Grænlandi, er hann vildi dyljast. En
aldrei varð mönnum það fyrir, að hafa endaskifti á
réttu nafni, að minsta kosti eigi með þeim hætti, er
nú tíðkast, og aldrei nefndi Þormóðr sig Bersesen.
Þó var hann oft og lengi erlendis og hefði því haft
nægan tíma til að Iæra að skammast sín fyrir tungu
og siði feðra sinna, ef hann hefði verið næmur á
þá hluti.
. En „hver em eg að eg líki mér við Sírak?“
Og hví er eg að bera þessa gömlu menn saman við
svo hámentaðan lýð sem þann, er lærir nú á nokkr-
um dögum í Kaupmannahöfn þessa nauðsynjalist, að
vilja ekki heita réttu íslenzku nafni, og þarf jafnvel
ekki að fara heimanað til þess, og ekki einusinni suð-
ur fyrir Reykjanesið, einsog maðurinn sem þekti ekk1
hrífuna; sem þarf naumast nema hvítt lín um háls-
inn til þess að finna til þess, hve mannskemmandi
það er að heita ekki neinu göfugu ættarnafni, sem
endar á sen, ef vel á að vera ? Til dæmis að taka :
Ariliussen, Bjargmannsen, Daðmarsen, Elivarðsen,
Friðbertsen, Gottlífsen, Hiramsen, Jósavinsen, Krist-
rúnussen, Marjonsen, Nikodemussen, Ottoniussen, Par-
messen, Rosantsen, Sigurmonsen, Tubalsen, Vilinberg-
sen, Þorjónsen eða því um líkt. Þessi hámentaði lýð-
ur vill firra óbornar kynslóðir slíku böli, er sjálfuni
þeim hneit við hjarta. Hlýtur þeim að sárna það,
hversu seint vinst og unnist hefir. Þó mega þeir nú
vera vongóðir um framgang þessa máls, fyrir því að
æðimargir gei'ast nú vinveittir endaskiftum á réttu og
röngu bæði í öðrum'hlutum og einkum í þessu. Hafa
ýmsar opinberar stofnanir nú tekið að sér að flýta
fyrir, svo sem niðurjöfnunarnefnd og landsímastjórn.
Raunar hlýtur gjaldkera bæjarins að verða leit úr
hverju mannsnafni, þvi að engum manni er það gef-
ið að vita um hvern mann, hvers son hann er. En>
niðurjöfnunarskráin er svo úr garði gerð, að þar stend-
ur t. d.: Bjarnason, Ingibjörg; Gunnarsdóttir Gunnar
kaupm. Má af þessu sjá, hvert erfiði gjaldkerinn hefirr
þegar hann á að taka við útsvari þeirra manna, ei^
endaskifti hafa verið höfð á nafni þeirra og stundum
kyni. En hvað sakar það? Mikið skal til mikils
vinna. — Taki menn endaskiftaskrá símastjórnar, þá
finna þeir engan mann fyrr en þeir hafa spurst fyrir
á símastöðinni, hverju ónefni sé á þann mann klínt,
ef stöðin þá veit það. Stöðvarfólkið hefir af þessu
ærinn vinnuauka og timatöf eigi síður en simanotend-
ur. En þeir verða að fara í dauðaleit að nafninu,
þegar alt um þrotnar, þ. e. a. s. leita í einhverju
gömlu nafnatali, þar sem rétt eru nöfnin. En mikið
skal til mikils vinna og telja menningarfrömuðir vorir
sbkt eigi eftir sér né öðrum, því að slíkar opinberar
skrár hljóta að flýta fyrir menningarstarfi þeirra: að
hafa endaskifti á nöfnum manna og villa um kyn^
Með þeim hætti tekst að skýra það, sem fáir hafa
áður skilið, hversu því megi til leiðar snúa, að fram-
stykkið detti aftan af.
Þetta kunnu eigi forfeður vorir. Þeir hétu því
nafni, sem þeim var geíið, og karlmenn voru synir
feðra sinna, en kvenmenn dætur. Oðru máli er nú
að gegna, því að nú eru konur svo fjölhæfar, að þær
eru ýmist hræður bræðra sinna, eða þá bræður manna
sinna eða tengdafeðra. Gamla aðferðin þykir nú klaufa-
mark og lýsa því, að vér fylgjumst eigi með í menn-
ingarstriði þjóðanna.
Munur hefði verið, ef forfeður vorír hefði séð
fyrir nafnanauð vora á þessum tímum, og hafið sjálf-
ir þá menningarstefnu, sem hér er um að ræða. En
eigi báru þeir gæfu til þess, heldur rann árroði enda-
skiftadagsins á menningarhimin vorn undir lok ein-
okunaraldarinnar. Og í landshagsskýrslum 1855 finst
fyrsti árangurinn. Eru það eftirfarandi undurfögur
ættarnöfn, en margt ágætt hefir bættst við síðan.
Eftirfarandi nafnatal sýnir að fornmenn hefði al-
veg eins getað fundið þau upp, hefði þá eigi skort
mentun til:
Arnesen hefðiáttaðfinnalngólfr Arnarson.
Austmann — - - — Eyvindr austmaðr.
Bachmann — - - — Illugi svarti. (Þá hetði t. d.
Gunnl. ormstunga heitið Gunnl. Bachmann)_
Bardal — - - — Gnúpa-Bárðr.
Bech — - ■ — Olafr bekkr ór Bjarkey.
Blöndal — - - — Eyvindr sörkvir.
Bergmann — - - — Böðvar hvíti Þorleifsson.