Dagur - 03.10.2000, Side 16

16- ÞRIÐJUDAGUK 3. OKTÓBER 2000

Inn í kvfkuna
Þjóðleikhúsið:
lÍORFÐU
REIÐUR UM
ÖXL eftir
John Osborne.
Þýðing: Thor
Vilhjálmsson.
Leikstjóri:
Stefán
Baldursson.
Leikmynd og
búningar:
Þórunn Sigríður Þorgríms-
dóttir.
Lýsing: Páll Ragnarsson.
Frumsýnt á Litla sviðinu 29.
september.
Það var ánægjuleg stund á
Litla sviði Þjóðleikhússins á
föstudagskvöldið. Hið fræga
leikrit Osbornes, Horfðu reiður
um öxl, er nú frumsýnt á nýj-
an leik, þrjátíu og átta árum
eftir að það var fyrst sýnt hér,
haustið 1958. Þá var það nýtt
af nálinni, kom fram 1956 og
setti breskan leiklistarheim í
uppnám. Hvernig hefur þetta
verk enst? Er það ekki svo
mjög háð sínum tíma og þjóð-
félagsaðstæðum að það veki
fyrst og fremst sögulegan
áhuga nú, eí' nokkurn?
Auðvitað eru öll listaverk,
líka leikrit Tsjekhovs.Strind-
bergs og Ibsens, svo nærtæk
dæmi séu nefnd, börn síns
tíma. En þegar ryki liðinnar
stundar er blásið af þessum
leikritum blasa þau við sífersk,
mannleg og listræn skilríki
sem ekki falla í gildi en kalla
til sín nýja leikhúsmenn, nýja
áhorfendur.
Til að komast að kjarna
verks eins og Horfðu reiður
um öxl, verður að flysja burt
tvo þætti sem fyrst stinga í
augu þegar að því er hugað.
Annað er blátt áfram tíma-
þátturinn, sem Thor Vil-
hjálmsson vék að í formála ís-
lenskrar útgáfu þýðingar
sinnar, 1959. Það er að verkið
sé lýsing á hugsunarhætti
þeirra „sem voru börn á árum
heimsstyrjaldarinnar og hlutu
sína andlegu fermingarvígslu
við fréttina af atómsprengj-
unni í Hírósíma. Þessi heimur
sem unga fólkið á að erfa get-
ur farist á einu augabragði."
Það er erfitt er að sjá Jimmy
Porter nú fyrir sér sem ein-
hvern heimsendaspámann, hafi
það nokkurn tíma verið hægt, -
þjóðfélagsgagnrýni verksins er
ekki sérlega áhugaverð, né
heldur mynd þess af stéttamun
í Bretlandi sem á að skýra
látæði Jimmys.
Það er sömuleiðis flatur
skilningur ef menn halda að
verkið sé einhver könnun á
sjúklegum tengslum fólks. Þá
sjáum við fyrir okkur sambúð
manns sem haldinn er kvala-
losta og konu með sjálfspíning-
arhvöt. Ekki getur verið hug-
tækt að bregða upp slíku
sýnidæmi af hjúskaparhelvíti,
svo ófrjótt og mekanískt sem
það getur orðið. Ef þetta leikrit
væri þannig hugsað, myndi það
ekki aðeins lítt áhugavert held-
ur nánast óþolandi.
Drama um djúpan sársanka
Nei, Ilorfðu reiður um öxl er
umfram allt drama um djúpan
mannlegan sársauka handan
röklegra skilgreininga; þannig
lifir það sterku lífi og mun
gera. Það lyftir sér hátt yíir
tíma sinn og umhverfi, er frá-
bærlega vel samið sviðsverk
sem mér virðist tekið næm-
legum og alveg réttum tökum
af Stefáni Baldurssyni og sam-
starfsfólki hans. Sá grimmúð-
ugi leikur hins sálsjúka Jim-
mys við eiginkonu sína Alison
og annað fólk næst honum,
leikur kattarins að músinni,
öðlaðist tilíinningalega spennu-
vídd sem hélt manni föngnum
frá upphafi til enda. Sýningin
lýsir alúð allra sem að henni
stóðu, og ekki spillti hin auð-
uga og bragðmikla þýðing
Thors Vilhjálmssonar frá
1958. Að vísu er sennilegt að
leikritið yrði ekki þýtt svona
nú, bókmálskeim bregður fyr-
ir. En það er hégómi að fetta
fingur út í slíkt. Þetta er um-
fram allt bráðlifandi texti með
sterkri hrynjandi sem unun
var á að hlýða og minnir okk-
ur á að til að þýða hin bestu
verk þarf ekkert minna en stíl-
snillinga. Þýðingu Thors á að
gefa út á ný, því það er engu
minna gaman að lesa leiklýs-
ingar og skýringar höfundar-
ins en leiktextann sjálfan.
Hilmir Snær
afbragðsgóður
Áherslur Stefáns Baldurssonar
í sýningunni útheimta að önn-
ur hlutverk en Jimmys Porter
séu styrkt, ella myndi hann,
vegna síns mikla orðaflaums
og nærri því stöðugu nærveru
á sviðinu, yfirþyrma aðra.
Slíkt gerist ekki hér, heldur fá
allar hinar persónurnar íjórar
Sá grimmúðugi
leíkur hins sálsjúka
Jimmys við eiginkonu
sínaAlison og annað
fólk næst honum,
leikur kattarins að
músinni, öðlaðist
tilfinningalega
spennuvídd sem hélt
manniföngnum frá
upphafi til enda.
að njóta sín. Engu að síður er
Jimmy burðarásinn og hann
má ekki veikja. Leikur Hilmis
Snæs Guðnasonar í hlutverk-
inu var í einu orði sagt af-
bragðsgóður. Ililmir virðist
kannski í mýksta lagi í þennan
mann, en hann sýnir að hann
getur túlkað hina yfirgengi-
legu grimmd Jimmys af djöful-
legum krafti, sem er nauðsyn-
legt til að hinir mýkri og við-
kvæmnislegri tónar hlutverks-
ins njóti sín. Það útheimtir
vissulega breiðan skala hjá
leikaranum og slíku ræður
Hilmir Snær yfir, í raddbrigð-
um, hreyfingum og allri mótun
persónunnar. Þetta er enn ein
rós í hnappagat þessa snjalla
leikara sem Þjóðleikhúsinu
helst vonandi á. - Leikstjórinn
styður vel við persónumótun-
ina með frekar hægum
leikstíl. Sýning eins og þessi
þarf umfram allt að fá tíma til
að anda og það gerir hún.
Þögul nærvera
Hlutverk Alison, eiginkonunn-
ar, er sömuleiðis mjög vand-
meðfarið. Hvernig á að leika
hana án þess að hún komi fyr-
ir sem sú „geðlurða" sem Jim-
my segir hana vera? Þar verð-
ur leikkonan að ná sterkri
þögulli nærveru á sviðinu,
með líkamstjáningu og svip-
brigðum. Elva Ósk Ólafsdóttir
leysir þetta vandaverk afar vel
af hendi, hún nær að snerta
tilfinningar áhorfandans djúpt
í hinu átakanlega lokaatriði. -
Hin konan í leiknum, IJelena
sem Halldóra Björnsdóttir
leikur, er kannski torræðasta
persónan frá hendi höfundar, -
hún á að vera andstæða Ali-
son, sterkari, hugaðri, og hlið-
stæða hennar um leið; hún
lendir í segulsviði Jimmys, en
slítur sig lausa af því að hún
þolir ekki þjáninguna. Mér
hefði fundist fara betur á að
að undirstrika andstæður
kvennanna með því að leik-
kona ólíkari Elvu Ósk en Hall-
dóra er færi með hlutverkið.
En Halldóra er sterk leikkona
og gerði þetta á sinn hátt eink-
ar vel. Stuðpúðann Cliff sem
allt lætur yfir sig ganga lék
Rúnar Freyr Gíslason mjög fal-
lega, undirstrikaði blíðlyndi
hans sem myndar mótvægi við
hörku Jimmys. Og gaman var
að sjá af hvilíku öryggi hins
langreynda listamanns Gunnar
Eyjólfsson brá Redfern ofursta
upp fyrir sjónum okkar í fáum
dráttum, - trega hans yfir hinu
gamla Englandi sem er glatað.
Alison er lögð í munn góð
setning um þá tvo, föður sinn
sem sættir sig ekki við að allt
hefur breyst og Jimmy sem
þolir ekki að ekkert hefur
breyst. Þannig er það!
Veislukostur
Sviðsmyndin er frekar grunn
og fábrotin, þunga rennihurð-
in var mest áberandi, en ljósa-
beiting var góð. í búningum er
stílað frekar upp á nútímann
en tíma leiksins og það trufl-
aði ekki. - Hér um að ræða
leiksýningu sem gengur inn í
kviku og því er fagnaðarefni
að hafa fengið að sjá þetta
verk nú. Vilji menn fara í Ieik-
hús til annars en njóta yfir-
borðslegrar afþreyingar er hér
borinn fram veislukostur sem
seint líður úr minni.