Dagblaðið Vísir - DV - 07.06.1986, Qupperneq 7

DV. LAUGARDAGUR 7. JÚNÍ 1986. 51
Einn gagnrýnenda, Jurgen Schildt,
sagði í Aftonbladet: - Það eru for-
réttindi á því herrans ári 1985 að fá
að sjá svona sýningu...í Svíþjóð er
Bergman mestur...spurningin er bara
hvað starfsbræður hans gera í mál-
inu...kannski menn bregðist við eins
og Napóleon sem vildi, með tilliti til
eigin hæðar, lækka meðallengd
Fransmanna um þrjá sentímetra...
Leikhúsmaður frá blautu
barnsbeini
Sá leikhópur sem til Reykjavíkur
kemur frá Dramaten i Stokkhólmi
samanstendur ekki af neinum auk-
visum. Leikarar, leiktjaldamálari og
leikstjóri eru öll margreynd í leik-
hús- og kvikmyndavinnu. Og höf-
undurinn, sjálfur August Strindberg,
er raunar hiklaust talinn mestur
sænskra höfunda.
En hvað sem frægð og færni alls
um skuggamyndavél. Svo færði hann
upp sýningar, bjó til leikrit úr þeim
sögum sem hann las eða voru lesnar
fyrir hann. „Ég notaði leikbók-
menntir heimsins. Ég setti upp För
Lukku-Péturs og Meistara Ólaf - oft
eitthvað eftir Strindberg. En verkin
þurftu helst að vera sviptingasöm svo
að maður gæti alltaf verið að skipta
um sviðsmyndir og lýsingu “
Yngsti leikhússtjórinn
Ingmar Bergman varð leikhússtjóri
kornungur, langyngstur þeirra
manna á Norðurlöndum sem þann
starfa hafa lagt fyrir sig, 23 ára.
(Sveinn Einarsson var reyndar meðal
þeirra yngstu á sinni tíð, aðeins 27
ára þegar hann réðst til L.R.) Berg-
man réðst til Borgarleikhússins í
Hálsingborg og starfaði þar í tvö ár
(1944-46). A þessum árum var það
mun „merkilegra" að verða leik-
allt sem hægt var að vita um tækni-
legu málin.
„Það tók mig reyndar mörg ár,“
segir Bergman. „Ég var ekki svo
næmur á þessa hluti framan af.“ Og
á þar við þá tækni sem að kvikmynd-
um lýtur.
Fyrstu kvikmyndaárin vann Berg-
man mest með kvikmyndatökumanni
sem Gunnar Fischer nefndist. En upp
úr samstarfi þeirra slitnaði eftir því
sem Bergman varð öruggari. Honum
fannst Fischer of tvístígandi. Þá kom
Sven Nykvist til sögunnar. Og Berg-
man og Nykvist urðu síðan meira eða
minna samstiga á leiðinni til heims-
frægðar.
Spurningin mikla
Bergman hefur stundum lýst æsku
sinni í húsi prestsins. Hann hefur
sagt að hann hafi lifað í vemduðu
umhverfi, umhverfi sem hafi verið
stöðum; að hluta á sviðinu og að
hluta innra með áhorfendum. Berg-
man reynir oft að gefa til kynna
þannig að áhorfandinn geti fundið á
sér það sem síðar mun gerast. Þann-
ig vill hann draga áhorfandann inn
í leikinn.
Uppsetning Bergmans á Don Juan
eftir Moliére í Stokkhólmi 1955 varð
fræg: í fyrstu senunni lét hann Don
Juan staulast um álappalegan á nátt-
serk, klóra sér í sköllóttu höfði, bera
sig upp undan flónum áður en þjónn
hans dró á hann herklæðin og hár-
kolluna og óásjálegur kúluvambi
breyttist í riddara sem eltist við
púkalegar vinnukonur úr sveit.
Fjölþætt verkefnaval
Bergman hefur jafnan valið sér
leikstjómarverkefni úr ýmsum átt-
um, svo sem reyndar algengt er
mpðal góðra leikstjóra, en verk
hann jafnan ömggur undir handarj-
aðri hans.
Ein hinna þekktari mynda Berg-
mans, Persona, var nýlega á dagskrá
íslenska sjónvarpsins. Þar leika þær
báðar, Bibi Andersson og Liv Ull-
man, þær tvær leikkonur sem
Bergman var hvað hrifnastur af. 1
einu atriðanna er Bibi að segja Liv
sögu af kynlífsævintýri með tveimur
fjórtán ára piltum. „Fólk getur fært
alla sína tilfinningu á einn stað eða
í einn líkamshluta. Leikarar geta
þetta öðrum fremur,“ sagði Berg-
man. „Maður getur einbeitt sér
þannig að öll manns tilfinning verði
í vinstri hendi, hægri rasskinn eða
bara einhvers staðar. Ég bað Liv að
færa alla sína tilfinningu i varirnar.
Þess vegna eru myndirnar af henni
úr þessum atriðum svo eftirminnileg-
ar.“ Þess vegna er sagan svo eftir-
minnileg.
Peter Stormare (Jean) og
Marie Göranzon (Julie i Frö-
ken Júlíu undir stjórn Ingmar
Bergman.
þessa fólks líður, þá er það ljóst að
það er leikstjórinn, Ingmar Bergman,
sem ber kunnasta nafnið í þessum
hópi - að minnsta kosti hefur frægð
hans farið víðast. Höfundurinn, Au-
gust Strindberg, er þó vitanlega hin
stóra stjama í kompaníinu - en er-
fitt er um vik að borga flugmiðann
fyrir hann til íslands, því Strindberg
lést 1912.
Bergman er leikstjóri, Gunilla
Palmstierna-Weiss gerði leiktjöld og
búninga og í aðalhlutverkum eru þau
Marie Göranzon, Peter Stormare og
Gerthi Kulle.
Ingmar Bergman er þekktur út um
heim sem kvikmyndaleikstjóri. En i
raun og veru á hann ekki síður heima
í leikhúsi en á bak við kvikmynda-
tökuvél. Og margir telja hann
reyndar merkari leikhúsmann en
kvikmyndaleikstjóra. En hvernig
sem því er farið, þá er hitt víst, að
Ingmar Bergman hefur hugsað um
leiklist í einhverju formi frá blautu
barnsbeini. Hann er prestssonur, ólst
upp í Uppsölum og á Östermalm
(efnamannahverfi í Stokkhólmi).
Kannski hefur hið kirkjulega ritúal,
sem án efa hefur verið allt um kring
í bernsku hans, kveikt í honum leik-
listarbakteríuna. Hann var að
minnsta kosti snemma búinn að
koma sér upp brúðuleikhúsi og fljót-
lega tókst honum að verða sér úti
hússtjóri í Svíþjóð en nú er. Þá voru
ekki málsmetandi leikhús nema í
stærstu borgunum, Stokkhólmi,
Gautaborg, Malmö - og Hálsingborg.
Strax í Hálsingborg löðuðust að
Bergman sumir þeirra leikara sem
síðan störfuðu með honum, bæði i
öðrum leikhúsum og í kvikmyndum.
Fyrsta kvikmyndin sem Bergman
leikstýrði var Kris (Kreppa). Sú
mynd var frumsýnd 1945. „Slæm
mynd,“ sagði Bergman. „Ég var í
Hálsingborg...framleiðandinn kom í
heimsókn. Hann hafði keypt réttinn
að dönsku leikriti...þetta var fyrsta
flokks vændi (publikhoreri) - útilok-
að að kalla það annað: þú færð að
gera kvikmynd ef þú gerir mynd eft-
ir þessu (danska leikriti). Ég sagði:
Ég geri hvaða skít sem vera skal,
bara ef ég fæ að gera kvikmynd."
Með tæknidellu
Jafnt leikhús- sem kvikmynda-
menn hafa til þess tekið að framan
af ferli sínum hafi Bergman verið á
kafi i tæknilegum málum leikhúss
og filmu. í leikhúsinu prófaði hann
allt sem laut að lýsingu, hljóði og
öðrum slíkum ytri atriðum i sýningu.
Og hann vann frá upphafi náið með
hönnuði sviðsmyndar. Sama var uppi
á teningnum þegar hann fór að gera
kvikmyndir. Hann varð að fá að vita
eins og bjargfast hið ytra en ákaflega
óöruggt hið innra. Það er reyndar
það borgaralega, siðavanda samfélag
sem hann lýsir svo. „Ég var einn og
án félaga og vaknaði ekki andlega
fyrr en um tvítugt. Þeir sem ég um-
gekkst af mínum jafnöldrum voru
eins.“
Bergman minnist þess ekki að full-
orðið fólk hafi talað við hann, ekki
meira en nauðsyn krafði - og hann
flúði inn í heim ævintýra og sagna,
heim leikhúss og kvikmynda. „Ég
var vitlaus í bíó.“
Þegar Bergman rifjar upp bernsku
sína verður manni ósjálfrátt hugsað
til nýjustu kvikmyndar hans og
svanasöngsins á hvíta tjaldinu,að
hans eigin sögn: „Fanny og Alexand-
er“. Þegar svo Bergman tekur að
„vakna til lífsins - um það leyti sem
ég kom í háskólann," horfði hann á
heiminn spurnaraugum.
Og í sviðsvinnunni hefur hann
haldið áfram að spyrja og gefa hluti
til kynna. Bergman er einmitt sá sem
byrjar með spurningu, öll hans af-
staða er spyrjandi - jafnframt því
sem hann reynir með spurningunni
að vekja áhorfandann með því „að
gefa til kynna.“
Leikurinn á sviðinu stefnir að því
að fá áhorfandann til að skynja sam-
band milli einstaklinganna á svið-
inu: Leikurinn fer fram á tveimur
Strindbergs hafa löngum verið hans
uppáhald - og áreiðanlega óhætt að
nefna Fröken Júlíu þar með, þótt
hann sjálfur hafi nýverið tekið fram
að honum félli best að setja upp
„Draumleik". En hvert svo sem verk-
efnið er, og hver sem höfundurinn
er. þá segir Bergman að hann setji
ekki upp neitt leikverk nema því
aðeins að hann viti eða geti gert sér
grein fyrir hvers vegna verkið hafi
verið skrifað. „Þekki ég vilja höfund-
arins, get ég hvatt leikarana til dáða
þannig að við verðum' samferða að
markinu."
Leikstjóri ekki nauðsynlegur
Bergman hefur sagt að til þess að
búa til leiksýningu þurfi þrennt: Efni
(texta), leikara og áhorfendur. Leik-
stjórinn er þannig að hans mati ekki
nein nauðsyn. Enda er leikstjórn
stundum það atriðið sem spillir fyrir
leikurunum - sé leikstjórinn ekki
starfi sínu vaxinn. Og einmitt þess
vegna verður leikstjórinn þýðingar-
mikilk hann verður að vinna þannig
að nærvera hans verði nauðsynleg,
að vinna hans hjálpi leikurunum
fremur en að hefta þá. Þeir leikarar
sem hafa starfað með Ingmar Berg-
man segja einmitt að styrkur hans
felist meðal annars í því að hann
hafi sterka tilfinningu fyrir hverjum
og einum og að leikaranum finnist
Setningin sem Peter Weiss
fann
Bergman starfaði um hríð við borg-
arleikhúsið í Múnchen. Þar setti
hann meðal annars Fröken Júlíu á
svið. Hann fékk hið þekkta skáld
Peter Weiss til að þýða verkið - en
þeir Bergman og Weiss þekktust vel.
Weiss bjó í Stokkhólmi frá því í
striðslok til dauðadags. (Gunilla
Palmstierna-Weiss, sviðshönnuður-
inn í væntanlegri sýningu á Fröken
Júlíu, er ekkja Peter Weiss.) Þegar
Weiss fór að kanna texta Strindbergs
fann hann handrit þar sem Strind-
berg hafði strikað út einhverjar
setningar. Þessar setningar tók
Weiss upp í þýðingu sína og Bergman
lét þær standa. Þær breyta innihaldi
verksins nokkuð: Fröken Júlía verð-
ur eldri. Hún hefur verið svikin, er
reyndar orðin örvæntingarfull og
bitur og kemur í þannig ástandi ofan
úr sínum fínu herbergjum niður til
þjónustufólksins, fólks sem hún hef-
ur naumast tekið eftir áður. Hún
hittir fyrir Jean hestasvein og upp
hefst stéttabarátta: samfarir yfir-
stéttarkonunnar og þjónsins tákna
stéttabaráttu.
„Frábær sýning,“ sögðu flestir um
þessa uppfærslu meistara Bergmans.
En eftir er að sjá hvernig íslenskir
leikhúsáhugamenn taka Fröken Júl-
íu þegar hún kemur hingað. -GG