Dagblaðið Vísir - DV - 24.09.1990, Blaðsíða 14

14
MÁNUDAGUR 24. SEPTEMBER 1990.
Útgáfufélag: FRJALS FJÖLMIÐLUN HF.
Stjórnarformaður og útgáfustjóri: SVEINN R. EYJÖLFSSON
Framkvæmdastjóri og útgáfustjóri: HÖRÐUR EINARSSON
Ritstjórar: JÓNAS KRISTJÁNSSON og ELLERT B. SCHRAM
Aðstoðarritstjórar: HAUKUR HELGASON og ELÍAS SNÆLAND JÓNSSON
Fréttastjóri: JÓNAS HARALDSSON
Auglýsingastjórar: PALL STEFÁNSSON og INGÓLFUR P. STEINSSON
Ritstjórn, skrifstofur, auglýsingar, smáauglýsingar, blaðaafgreiðsla, áskrift,
ÞVERHOLTI 11,105 RVlK, SlMI (91)27022 - FAX: (91'27079
Setning, umbrot, mynda- og plötugerð:
PRENTSMIÐJA FRJALSRAR FJÖLMIÐLUNAR HF„ f VERHOLTI 11
Prentun: ÁRVAKUR HF. - Áskriftarverð á mánuði 100C kr.
Verð í lausasölu virka daga 95 kr. - Helgarblað 115 kr.
Skipulögð fátækt
Alvarlegur sjúkdómur hefur einkennt íslenskt efna-
hagslífs síðustu áratugina. Meinið hefur einkum brotist
út með tvennum hætti. Annars vegar í nánast kerfis-
bundinni tilhneigingu stjórnvalda, fyrirtækja og ein-
stakhnga til þess að eyða meiru en aflað er. Hins vegar
í þeirri nær óviðráðanlegu áráttu stjórnmálamanna og
flokka að sóa miklum hluta teknanna í framkvæmdir
og fyrirtæki sem skila þjóðinni engum arði.
Hjá einstaklingum og fyrirtækjum, sem þurfa að
standa á eigin fótum, leiðir þessi sjúkdómur til skjóts
fjárhagslegs dauða í formi gjaldþrots.
Það tekur hins vegar lengri tíma fyrir ríkisvernduð
fyrirtæki, sem eru fóðruð á fjármagni skattborgaranna,
að falla fyrir sjúkdómnum vegna þess að hluti hans er
færður yfir á þjóðfélagið í heild. En einnig þar kemur
að lokum að skuldaskilum.
Þjóð sem gerir hvoru tveggja í senn að eyða meiru
en hún aflar og að sóa verulegum hluta tekna sinna í
óarðbærar framkvæmdir og fjárhagslega vonlaus fyrir-
tæki er með skipulegum hættf að gera sig fátæka.
Sérhvert ár, sem skattborgararnir eru látnir halda
úti miklu fleiri frystihúsum, fiskvinnslustöðvum og
fiskiskipum en þörf er á til þess að nýta sem hag-
kvæmast og skynsamlegast fiskistofnana við landið, er
verið að gera þjóðina fátækari.
Sérhvert ár, sem haldið er uppi með fjármagni skatt-
borgaranna alltof mikilli og dýrri landbúnaðarfram-
leiðslu innan við Berlínarmúr innflutningsbanns, er
verið að rýra lífskjör þjóðarinnar.
Það er einmitt slík skipulögð fátækt sem blasir við
íslenski þjóð ef ekki verður snarlega breytt um stefnu
og vinnubrögð.
Þráinn Eggertsson prófessor lýsti þessum vanda ný-
lega er hann sagði í viðtali að íslendingar stæðu á kross-
götum: „Það eru töluverðar líkur á því að um næstu
aldamót verði ísland eitt fátækasta ríki Evrópu og þótt
víðar væri leitað. Ástæðan felst í skipulagi hagkerfisins
sem ræðst öðru fremur af stjórnkerfinu og hugmynda-
fræði fólksins“. Þráinn benti einnig á að íslendingar
væru ekki einir á báti í þessu efni: „ Á Nýfundnalandi,
Grænlandi, íslandi, í Færeyjum og Norður-Noregi er
verið að leggja hagkerfi í rúst sem staðið gætu með
blóma ef rétt væri haldið á spilunum“.
Þessi varnaðarorð ættu ekki að koma lesendum DV
á óvart því oftsinnis hefur verið vakin athygli á því á
síðum blaðsins hvert íslendingar stefna ef ekki verður
snúið af braut sóunarinnar.
íslendingar hafa verið að dragast aftur úr iðnþjóðun-
um í lífskjörum frá því í upphafi níunda áratugarins
þegar landsframleiðsla á mann á íslandi var sú þriðja
mesta aðildarríkja Efnahags- og framfarastofnunarinn-
ar, OECD. Nú erum við dottin niður í sjötta sætið.
Staða okkar er þó mun lakari en þessar tölur gefa til
kynna. Mikilh landsframleiðslu á mann hefur verið
haldið uppi hér á landi með vinnuþrælkun. Þegar lands-
framleiðslan hefur verið metin miðað við verðlag eins
og gert er í öðrum OECD-löndum, þannig að saman-
burður á lífskjörum sé raunhæfur, og landsframleiðsl-
unni síðan deilt niður á vinnuframlag þjóðanna lenda
íslandingar í tuttugasta sæti. Aðeins Portúgal, írland,
Grikkland og Tyrkland fá verri útkomu.
En það er ekki öll nótt úti. íslendingar geta enn snú-
ið af villubrautinni. Það er einungis spurning um vilja.
Elías Snæland Jónsson
Ég var á ferö um Þýskaland og
Rússland, þegar fréttist um lát
Geirs Hallgrímssonar, fyrrverandi
forsætisráöherra og formanns
Sjálfstæöisflokkins, og gat þess
vegna ekki minnst hans fyrr en nú.
Ég kynntist Geir nokkuð síöustu
árin, sem hann liíði: Raunar var
hann ásamt Davíð Oddssyni borg-
arstjóra sá maður, sem helst naut
þess vafasama heiöurs að taka viö
símtölum frá mér, þegar ég var sem
hneykslaðastur vegna viðburða á
stjórnmálasviðinu. - Alltaf brást
Geir við mér af jafnaðargeði, og
oftar en ekki fannst mér raunar,
að þessi orðvari, yfirlætislausi
maður væri mér sammála.
Hér langar mig hins vegar til að
fara nokkrum oröum um eitt at-
riði, sem aðeins hefur veriö vikiö
að lauslega í minningargreinum
um hann. Það er, að Geir Hall-
grímsson hafði ákaflega fastmótað-
ar og vel ígrundaðar stjómmála-
skoðanir. Hann hafði ungur orðið
fyrir miklum áhrifum af ensk-
austurríska hagfræðingnum Frið-
rik Ágúst von Hayek. Hann var
eins og Hayek eindreginn andstæð-
ingur ríkisforsjár og hafta og ötull
stuöningsmaður atvinnufrelsis og
einkaframtaks, ekki síst vegna þess
að í skipulagi slíkra gilda njóta
ólíkir einstaklingar sín best.
Geir Hallgrímsson, fyrrv. forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðis-
flokksins. - „Eindreginn andstæðingur rikisforsjár og hafta“, segir grein-
arhöf. m.a.
Að Geir Hallgríms-
syni látnum
Gömul ritdeila rifjuð upp
Árið 1945 var Geir Hallgrímsson
ritstjóri eins konar æskulýössíðu,
sem Samband ungra sjálfstæðis-
manna hafði þá til ráðstöfunar í
Morgunblaðinu. Þá hafði hann ný-
lesið Leiðina til ánauðar eftir von
Hayek í útdrætti, sem birst haföi í
bandaríska tímaritinu Reader’s Di-
gest.
Hann fékk Ólaf Björnsson hag-
fræðing til þess að íslenska þennan
útdrátt og birti í nokkrum hlutum
á síðu sinni í Morgunblaðinu. Boð-
skapur Hayeks í Leiðinni til ánauð-
ar var sem kunnugt er, að sósíal-
ismi hlyti að leiða til alræðis og
lögregluríkis. Var þá miðað við sós-
íalisma í hefðbundinni merkingu
sem miðstýrðan áætlunarbúskap
og sameign framleiðslutækja.
Benti Hayek meðal annars á það,
aö í ríki, þar sem menn ættu alla
afkomu sína undir stjórnvöldum,
væri erfitt eða ókleift að snúast
gegn þeim, jafnvel þótt það væri
leyft í settum lögum og reglum.
Þjóðviljinn og Alþýðublaðið
brugðust ókvæða við þessum skrif-
um, og var háð söguleg ritdeila á
milli þessara blaða og Morgun-
blaðsins, þar sem ritstjórar Morg-
unblaðsins og Ólafur Bjömsson
héldu auk Geirs uppi vörnum fyrir
Hayek.
KaUaði Þjóðviljinn meðal annars
Ólaf Bjömsson „landsviðundur" og
von Hayek „heimsviðundur". Sagði
blaðið, að skoðanir Haykes á þjóð-
málum gengju þvert á stefnu ný-
sköpunarstjómarinnar, samstjóm-
ar sjálfstæðismanna, sósíalista og
Alþýðuílokks, sem þá var við völd,
og má það til sanns vegar færa.
Ungur og róttækur hagfræðing-
ur, sem þá skrifaði í Þjóðviljann,
Jónas H. Haralz, ráðlagði sjálfstæð-
ismönnum í föðurlegum tón að
velja sér einhvern annan spámann
er von Hayek, til dæmis William
Beveridge eða John Maynard
Keynes. Geir lét sér hvergi bregða
og flutti mál sitt af mikilli rökfestu.
En það er kaldhæöni örlaganna,
að Jónas H. Haralz geröist síöar
einn helsti formælandi atvinnu-
frelsis og einkaframtaks á íslandi
og að daginn, sem ég fór frá
Moskvu, 14. september, var afhjúp-
uð þar bijóstmynd af von Hayek.
Tvær greinar Geirs
í tveimur athyglisveröum rit-
smíðum Geirs Hallgrímssonar má
Kjallarinn
Hannes Hólmsteinn
Gissurarson
lektor í stjórnmálafræði
greina sterk áhrif frá von Hayek.
Aðra greinina skrifaði hann í Stefni
1958 í tilefni þess, að Kremlverjar
höfðu þá neytt Boris Pastemak til
að hafna nóbelsverðlaunum í bók-
menntum. Geir benti þar á það, að
í ríki áætlunarbúskapar hlytu
stjórnvöld að leitast við að taka list-
ir og vísindi í þjónustu sína. Þau
gætu ekki þolað þegnum sínum að
sinna sjálfstæðum markmiðum:
Þau gætu truflað sigurgöngu sós-
íalismans.
Geir benti enn fremur á það, aö
sterkt samband væri á milh hugs-
unarfrelsis og athafnafrelsis. Hugs-
unarfrelsið væri nafnið tómt, ef
menn gætu ekki leitað annaö með
verk sín en til ríkisrekinna fyrir-
tækja. Hvar ættu stjórnarandstæð-
ingar að prenta rit sín, þar sem
stjórnin réði yfir öllum prentsmiðj-
um?
Geir var einmitt eindreginn
stuðningsmaður frelsis í útvarps-
rekstri. Haustið 1984, þegar við tók-
um nokkrir upp á því að reka út-
varpsstöð í verkfalli ríkisútvarps-
manna, vildi Geir, sem þá var utan-
ríkisráðherra, að gefin yrðu út
bráðabirgðalög, sem felldu úr gildi
einkaleyfi Ríkisútvarpsins til út-
varpsreksturs. Strandaði þetta á
framsóknarmönnum.
Hin greinin var um stefnu og
störf Sjálfstæðisflokksins og birtist
árið 1965. Þar rakti Geir í glöggu
máli helstu rök fyrir því aö dreifa
valdinu og tryggja meö því sjálf-
stæði hinna ólíku eininga þjóðlífs-
ins, en samstilla síðan krafta þeirra
með frjálsri verðmyndun og sam-
keppni.
Hann benti á þau gömlu og nýju
sannindi, að í frjálsri samkeppni
verða framleiðendur að leitast við
að fullnægja sem best þörfum neyt-
enda. Hin ósýnilega hönd sem Ad-
am Smith kallaði svo, leiddi at-
hafnamenn óháð vilja þeirra að því
að vinna að almenningsheill. Á
þessari hugsun hvílir það skipulag,
sem við Vesturlandamenn höfum
að mestu leyti búið við síðustu tvær
aldir og fært hefur okkur meira
svigrúm og velmegun en áður hef-
ur þekkst, eins og hinar ógæfu-
sömu þjóðir Austur-Evrópu og
Ráðstjórnarríkjanna sjá nú skýrt.
Geir Hallgrímsson var um árabil
stjórnarformaður útgáfufélags
Morgunblaðsins. Hann lagði rétti-
lega áherslu á það að blaðið yrði
ekki málpípa Sjálfstæðisflokksins.
Það ætti að vera óháð, opið blað.
En það kom margoft fram í sam-
tölum okkar, að að hann vildi síður
en svo, að það yrði stefnulaust. Það
ætti, taldi hann, aö fylgja hinni
gömlu góðu sjálfstæðisstefnu -
stefnu einstaklingsfrelsis og einka-
framtaks.
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
,,.Geir Hallgrímsson haföi ákaflega
fastmótaðar og vel ígrundaðar stjórn-
málaskoðanir. Hann hafði ungur orðið
fyrir miklum áhrifum af ensk-austur-
ríska hagfræðingnum Friðrik Ágúst
von Hayek.“