Alþýðublaðið - 07.07.1967, Side 5

AÐ YRKJA FYRIR AÐRA
Gíorgos Seferis:
G o ð s a g a
Sigurður A. Magnússon
þýddi úr grísku
Reykjavík, Ahnenna bóka-
félagið 1967. 76 bls.
ÞAÐ er tvíbent reynsla að
kynnast' í þýðingu skáldskap sem
maður veit að vísu fyrirfram að
er, eða á að vera, mikilsháttar,
en hefur ekki nein föng á að
kynna sér sjálfur á' frummáli.
En svo er um mín kynni, og ef-
laust margra annarra, af ljóðum
gríska skáldsins Gíorgos Seferis
sem hlaut bókmenntaverðlaun
Nóbels árið 1963 „fyrir sinn
mikilsverða skáldskap, innblás-
inn af hellenskum menningar-
arfi.” Þetta er keimlíkt orðalag
og haft var um nóbelsverðlaun
Halldórs Laxness. Og ljóð Sef-
eris æ.ttu að vera forvitnilegri
íslenzkum lesendum en mörgum
öðrum vegna þess að vandi hans
er vandi okkar eigin bókmennta:
að rísa undir byrði klassískrar
arfleifðar, yi'kja ekki einungis í
skugga heldur framhaldi henn-
ar, standa nú á tímum við lif-
andi arf fornra bókmennta og
menningar. Þetta er ekki ein-
asta vandi heldur beinlínis við-
fangsefni Seferis, hafi ég skilið
kvæði hans og inngang Sigurð-
ar A. Magnússonar að þeim
réttilega; hann yrkir sí og æ um
nútímann í ljósi fortíðarinnar,
nútíð og fortíð falla í ljóðum
hans saman í einni verðandi.
Gíorgos Seferis er nútímalegt
„erfitt” skáld og ljóðmál hans
þrungið efni úr klassískum
grískum bókmenntum sem hlýt-
ur að gera ljóð hans enn tor-
þýddari á fjarlæga tungu. Ljóða-
þýðingar eru raunar eitthvert
hið torveldasta viðfangsefni sem
nokkur höfundur færist í fang,
og má jafnan finna með rökum
eitthvað að þeim, Það er sem
sé ekki nóg að skila orðréttri
merkingu málsins til að þýðing
teljist ská'ldskapur, jafnvel
ekki þótt takist að halda hætti
frumkvæðis, ef þýðingin hefur
ekki til að bera eigin hrynj-
andi, sitt eigið skáldlega mál-
færi; merkingin sjálf er ekkí
r.ema einn þátturinn í skáldskaþ
kvæðis. Á hinn bóginn dugir
ekki að láta innblásast af kvæði
til að yrkja sjálfur um sama
eða svipað efni og kalla þetta
þýðingu; þá kröfu verður að
gera, að þýðing miðli með sjálf-
stæðum hætti meginefni kvæðis,
bókstaílegri merkingu, hætti
þess og hugblæ. Einhvers staðar
í milli hinnar andlausu prósa-
þýðingar og sjálfráðrar eftir-
stælingar liggja vegir góðra
þýðenda, og eru vitaskuld marg-
ir og margvíslegir. En einni
kröfu fær þýðandi aldrei und-
an vikizt ætli hann verki sínu
hlutdeild í bókmenntum tung-
unnar, önnur áhrif en vísa veg
til frumkvæðis: þýðing hans
verður sjálf að vera góður skáld-
skapur.
„Vart er hægt að hugsa sér
einfaldara tungutak en er í ljóð-
ÞVO KIRKJUNA Á JÖNSMESSUNÓn
Á íslandi er sagt, að gott sé
að baða sig upp úr dögginni
á Jónsmessunótt. En sú athöfn
gleymist mörgum og svo getur
farið,. að . Jónsmessan liði án
þess að við tökuni eftir henni.
En bræður okkar, Svíar,
gleyma ekki Jónsmessunni.
Þar er Jónsmessan svo mikil
hátíð, að henni hefur verið
líkt við jólin. Fyrst er það
Jónsmessukvöldið og síðan
Jónsmessan sjálf og þá eru
reistar blómastangir og dans-
að fram á rauða nótt í skógar-
rjóðrum og hlöðugólfum. Einn
sérkennilegasti Jónsmessusið-
ur þar í landi er í heiðri hafð-
ur í lítilli sóltn í Smálöndum.
Þar befur viðhaldizt sá siður
í meira en hundrað ár, að ungt
fólk í sókninni hvítskúrar 'kirkj
una 'sína fyrir 'hverja Jóns-
messu. Þetta er gert í minn-
ingu ungrar stúlku, Anette
von Liewen, sem sprakk af ást
arharmi fyrir meira en hundr-
að árum. Foreldrar stúlkunnar
stofnuðu sjóð, sem veitt var úr
í fyrsta sinni fyrir 96 árum, en
svo var ákveðið við sjóðsstofn-
unina, að á hverri Jónsmessu
skyldu framúrskarandi ung-
menni sóknarinnar eða ung
hjón hljóta nokkra fjárupphæð
úr sjóðnum. Sjóðurinn hefur
aukizt með ári hverju og núna
fengu 12 ungar manneskjur í
sókninni sem svaraði rúmum
sjö þúsund ísl. kr. hver.
Ástarsaga Anette von Lie-
wens var stutt og sorgleg. Hún
varð ástfangin í ungum her-
manni, en faðir hennar, héraðs
höfðinginn Malte von Liewen,
lagðist gegn ráðahagnum. An-
ette, sem aðeins var 15 ára,
grátbað föður sinn um að taka
mildar á málunum, — en allt
kom íyrir e'kki unz stúlkan
gafst upp þremur árum síðar
go lagðist I rúmið af sorg. Þá
bráðnaði faðirinn sendi eftir
unga manninum og elskendurn
ir trúlofuðust við dánarbeð An
ette. Þetta gerðist á allra heil-
agra messu fyrir 130 árum.
12. marz 1860 undirrituðu
foreldrar hennar erfðaskrá
sína, þar sem þau ánöfnuðu
sókninni cignir sínar, en and-
virði þeirr'a skyldi varið til
þess að stofna sjóð í nafni
dótturinnar. Veitt skyldi úr
sjóðnum cftir messu á hverri
Jónsmessu til duglegra stúlkna
á aldrinum 16-20 ára og nýgift
um hjónum í sókninni,
Árið 1842 voru veittar 90
kr. og 83 aurar til sex ein-
staklinga.
Nú hefur sjóðurinn aukizt
og fjárveiting úr honum nem-
ur árlega yfir 80.000 lcr.
Fjögur nýgift hjón fengu
gjöf úr sjóðnum í ár og átta
ungar stúlkur úr sókninni.
Eftir hina hátíðlegu athöfn í
kirkjunni fóru þiggjendumir
allir að grafreit Liewens-fjöl-
skyldunnar og skreyttu hana
fagurlega. En daginn fyrir
Jónsmessu þvoðu þau kirkjuna
hátt og lágt að gömlum sið
með skrúbb og sápu. Ungu
mennirnir börðu renningana
af gólfinu, stúlkurnar þvoðu
gólfið og stytturnar úr vatni,
sem þessi hundrað ár hefur ver
ið sótt í ána, sem rennur í
gegnum sveitina.
um Seferis, en það er þrungið
einhvei'jum töfrandi seiði, sem
mjög erfitt er að koma til skila í
þýðirigu,” segir Sigurður A.
Magnússon í inngangi sínum um
skáldskap Seferis. Og það er
mála sannast að hinn „töfrandi
seið” er harla torvelt að greina
í þýðingu hans; þetta á raunar
ekki við um Sigurð einan lield-
ur ýmsar aðrar þýðingar á ljóð-
um Seferis sem ég hef séð á
öðrum málum. Hinu trúi ég
mætavel að Sigurður leitist við
að þýða nákvæmlega, koma efni
kvæðanna sem rækilegast til
skila. Að þessu leyti er það
eflaust. hyggilega ráðið að þýða
heila ljóðabók í samfellu í stað
þess að grípa á bókum skálds-
ins sitt á hvað; en auk Goð-
sögu sjálfrar er í bókinni eitt
kvæði enn, Konungurinn í As-
ínu, sem mun taiið með önd-
vegisverkum Seferis. Úr þessu
kvæði skulu tilfærðir hér tveir
staðir, til dæmis af handahófi
um orðfæri þýðingarinnar:
Sigurður A. Magnússon.
vegar að verða fyrir harla mikl-
um vonbrigðum skáldskaparins
vegna — nema hann í'uglist al-
veg í ríminu og haldi að svona
eigi að yrkja; og kunna að vísu
sum kvæði sumra ungra skálda,
sem fást jafnvel einnig við þýð-
Við svipuðumst um allan morguninn í virkinu,
byrjuðum skuggamegin þar sem hafið
grænt og glitlaust — brjóst á skotnum páfugli —
tók við okkur eins og tíminn án minnstu sprungu.
Æðar klettsins kvísluðust úr mikilli hæð: I
kræklóttir vínviðir, naktir, fjölgreinóttir sem lifnuðu
við snerting vatnsins, meðan augað sem fylgdi þeim
reyndi að forðast lýjandi ruggið
og missti sífellt mátt.
Og skáldið tefur, skoðar steinana, spyr:
ætli séu til
í þessum brotnu línum, brúnum, oddum, dældum, bogum,
ætli 'séu til
hér á krossgötum regns, vinds og rústa
svipbrigði, vottur um viðkvæmni
þcirra sem rýrnuðu svo kynlega í lífi okkar,
sem voru áfram skuggar af bárum og hugsanir án endimarka
eins og hafið,
eða kannslci, nei, ekkert varð eftir nema þunginn,
þráin eftir þunga lifandi veru
þar sem við bíðum nú verulausir, sligumst
eins og greinar ógnarlegs pílviðar sem hrúgast í linnu-
laust óvænið
meðan gulur straumurinn ber með sér reyrstöngla rót-
slitna í eðjunni,
ímynd andlits sem marmaraðist fyrir úrslcurð eilífrar beiskju:
skáldið tóm.
Þetta er mér ómögulegt að
kalla áhugaverðan skáldskap á
íslenzku, og sama gildir, satt að
segja um önnur kvæði í bókinni,
þó þar sé víða látlausari texti og
með einfaldara orðbragði en
þessi. Ég fæ ekki betur séð en
einfaldleiki Seferis, sem Sigurð-
ur talar um, og seiður tungu-
taksins fari hvort tveggja for-
görðum í íslenzku þýðingunni;
en þessu kann hvort tveggja að
vera kostað til að miðla sem trú-
legast efni, bókstaflegri merk-
ingu kvæðanna. Slík þýðingar-
aðferð á vissulega rétt á sér,
ekki sízt til hjálpar við tungu-
mála- og bókmenntanám; og er
þá eða ætti að vera sjálfsagður
hlutur að prenta frumtextann
jafnhliða þýðingunni þó það væri
kannski tilgangslítið í þessu til-
tekna dæmi. En hafa verða les-
endur slíkra þýðinga hugfast að
þær gera ekki skáldskapartilkall
sjálfra sín vegna; þær eru ein-
ungis til frásagnar, leiðsagnar að
skáldskapnum sjálfum. Lesandi
sem ekki hefur þennan vara á
sér, tekur þær í alvöru sem eig-
inlegan skáldskap lilýtur hins
ingar af litlum efnum, að benda
til einhverrar slikrar villu.
En mér virðist sem sagt að aí
þýðingum Sigurðar A. Magnús-
sonar megi fræðast æði-mikio
um ljóðlist Gíorgos Seferis :séu
þær gaumgæfilega lesnar og
með stuðningi hins ýtarlega inn-
gangs hans um skáldið og ljóðin;
hann er uppx-unalega erindi flutt
fyrir Samvinnuskólanum í Bif-
röst sem hefur þann ágæta sicJ
að kynna árlega á sérstakri
samkomu síðasta nóbelskáld. Að
þessu leyti er ótvíræður fengux-
að bókinni: það er sjaldgæft að
jafn myndarlegt átak sé gert til
að kynna erlendan öndvegishöf-
und fyrir íslenzkum lesendum.
Og þótt þýðingar þessar séu yfir-
leitt ekki markverður skáld-
skapur á íslenzku er íslenzkur
búningur þeirra margra hverra
viðfeldinn það sem hanri nær.
En málfarið er að vísu ofur-
hversdagslegt, og á ýmsum stöð-
um orkar það tvímælis; kann hér
að vera komið að því sem háir
Sigurði A. Magnússyni mest
sem skáídi og þýðanda, brigðulu
Framhald á 15. síðu.
7. júlí 1967 — ALÞÝÐUBLAÐIÐ $