Dagur - 04.08.1949, Side 4

4
DAGUR
Fiimntudaginn 4. ágúst 1949
DAGUR
Ritstjóri: Haukur Snorrason.
Afgreiðsla, auglýsingar, innheimta:
Marínó H. Pétursson
Skrifstofa f Hafnarstræti 87 — Sími 166
lilað'ið kemur út á hverjum miðvikudegi
Árgangurinn kostar kr. 25.00
Gjalddagi er 1. júlí.
l’RENTVERK ODDS HJORNSSONAR H.F.

íslenzk og brezk efnahags-
vandamál
ÞAÐ LEIKUR ORÐ Á ÞVf hér á íslandi, að
enskar vörur séu ódýrar. Ódýr er raunar engin
vara lengur, en brezkar framleiðsluvörur mundu
þó reynast það margar hverjar, ef almenningur
hér þyrfti ekki að gjalda fyrir þær, auk liins raun-
verulega verðs, margfaldan toll og tollviðauka,
söluskatt og hvers konar aðra fjáröflunartolla rík-
isvaldsins hér. Með því háttalagi öllu er útsölu-
verð sterlingspundsins í vöruverðinu hér orðið
eitthvað svipað því, sem sagt er að sterlingspunds-
seðillinn kosti á svarta markaðinum. Og er þá vel
að verið. Þessar staðreyndir koma í huga, við lest-
ur ensku blaðanna um þessar mundir. Þar ber eitt
mál hæzt: Viðskipta- og fjárhagsvandamál þau,
sem nú steðja að brezku þjóðinni. Um þessi
vandamál hefir verið rætt fyrr, en með öðrum
hætti. Upp úr styrjöldinni lögðu Bretar út í „orr-
ustuna um framleiðsluna“, sem þeir kölluðu svo.
Allir voru þá sammála um það, að auka þyrfti
framleiðslu þjóðaiinnar stórlega til þess að tryggja
efnahagslegt sjálfstæði landsins í framtíðinni og
búa þegnunum afkomuöryggi. Þessi orrusta var
háð og er enn háð, og á þeim orrustuvelli hafa
miklir sigrar verið unnir. Framleiðsla Breta er á
mörgum sviðum miklu meiri nú en hún var fyrir
styrjöldina. En vandinn var ekki allur þar með
leystur. Bretar hafa lagt hið mesta kapp á að
sporna gegn dýrtíð í landinu og þeim hefir tekizt
það flestum Evrópuþjóðum betur. Samt er nú svo
komið, áð brezku blöðin segja, að jafnframt því,
sem lífsnauðsyn sé að auka enn framleiðsluna,
verði að stíga annað skref eigi þýðingarminna: að
lækka framleiðslukostnaðinn. Og um það er rætt
nú meira en flest annað, því að menn greinir á um
leiðirnar að þessu takmarki Hið frjálslynda blað,
„Economist", hafði í því efni þetta að leggja til
málanna m. a.: „Það er kominn tími til að hætta
að vernda fólk fyrir áhrifum hins efnahagslega
raunveruleika. Kaupsýslumenn verðr. á ný að
vinna fyrir peningunum, en mega ekki lengur
taka þá á þurru landi með opinberum leyfum og
samningum. Vei’kalýðsfélög verða að skilja að
; verkamennirnir verða að láta gjaldeyrisverðmæti
af hendi fyrir kaup það er þeir fá greitt. Þessir
hlutir fást ekki fyrir útvarpsræður um þjóðarheill
og þegnskap, heldur með því að fjarlægja
„stuðdemparana“, sem eru í milli einstaklinganna
i og hins efnahagslega raunveruleika...
í ÞESSUM UMRÆÐUM um efnahagsmál í
Bretlandi er margt athyglisvert fyrir íslendinga.
— Framleiðslukostnaður útflutningsframleiðslu
Breta er miklum mun minni hjá þeim en hér er.
i Samt óttast þeir sinn framleiðslukostnað og telja
lífsnauðsyn að færa hann niður. Þar sitja mörg
ráð og margar nefndir, sem með ráðstöfunum sín-
um setja „stuðdempara“ í milli einstaklinganna
og „hins efnahagslega raunveruleika“, og þar ger-
izt það enn, að kaupsýslumenn taka gróðann á
þurru landi, ekki fyrir dugnað og hagsýni, heldur
með aðstoð hinna valdamkilu nefnda, sem úthluta
: leyfum og kvótum. En þótt allt sé þetta áberandi
I í Bretlandi, eru það hreinustu smámunir hjá því,
i sem hér er. Ríkisvaldið er búið að skjóta „stuð-
dempurum'' í milli einstaklinga og atvinnuvega
annars vegar og hins fjárhagslega raunveruleika
[ hins vegar nær því á hverju sviði efnahagsmála
landsmanna. Útgerðarmaðurinn
og bóndinn vita naumast lengur
hver hinn efnahagslegi raunveru-
leiki er. Útflutningsuppbætur og
niðurgreiðslur standa þar í milli.
Háar kaupgreiðslur eru inntar af
hendi til einstaklinga til þess að
þeim megi auðnast að greiða háa
tolla af varningi og enn hærri
skatta til ríkis og sveitarfélaga.
Og verzlunin lýtur ekki lengur
lögmáli hagsýni og dugnaðar,
heldur valdi nefnda og ráða, sem
úthluta leyfum og kvótum eftir
dularfullum, pólitískum leiðar-
stjörnum. Þannig mætti lengi
telja dæmin. Hinn efnahagslegi
raunveruleiki í þjóðaibúskap Is-
lendinga er djúpt grafin undir
hrúgaldi reglugerða, tilskipana
og annarra gerfiráðstafana, svo
að fólkið í landinu þekkir hann
naumast lengur. Brezka blaðið
„Economist“ telur vonlaust að
lækna meinsemdina í efnahags-
málum Bretlands nema með
hörðum skóla, sem kenni fólk-
inu að meta lögmál fjármála og
viðskipta. Eftir nokkurra ára
dvöl í skýjaborgum „nýsköpun-
arinnar“ stefnir nú óðfluga að
því, að íslendingar verði að inn-
rita sig í þennan harða skóla. Til
þess að hefja námsferilinn þar
þarf að byrja á því að svipta til
hliðar ýmsum þeim gerfiblæjum,
sem nú hylja raunveruleikann,
þann raunveruleika, sem efna-
hagsleg framtíð landsitis hvílir á.
Við þurfum ekki fleiri nefndir og
ekki fleiri reglugerðir, heldur
aukið frelsi einstaklinganna til
þess áð glíma við þá erfiðleika,
sem staða landsins og eðli fram-
leiðslu okkar ög útflutningsverzl-
unar leggur þjóðinni á herðar. í
þeirri glímu vinnst ekki sigur
með hjálp neinna gerfimeðala,
helur aðeins með dugnaði, hag-
sýni og raunhæfu mati á and-
stæðingnum. E. t. v. þarfnast
þjóðin þess nú fyrst og fremst, að
öðlast skilnipg á þessum raun-
veruleika. Þegar sá skilningur er
fyrir hendi, verður auðveldara en
nú virðist að leggja til atlögu við
mestu meinsemdirnar í íslenzku
fjármálalífi.
FOKDREIFAR
Um daginn og veginn.
ÞAÐ HEFIR kólnað í veðrinu
þessa síðustu daga og í fyrrinótt
gránaði aðeins í rót í fjöllum. Þar
með lauk góðviðriskaflanum, sem
við Norðlendingar höfum búið
við síðan hinum langvinnu vor-
harðindum lauk. Tíðin hefir leik-
ið við okkur allan júlímánuð, en
Sunnlendingarnir hafa búið við
votviðrin. Nú er taflinu snúið við,
og er það raunar ekki nema sann-
gjarnt. Sunnlenzku ferðamenn-
irnir, sem hingað hafa komið í
stórhópum, hraða sér nú suður á
bóginn, í sólina og ylinn þar. —
Verði áframhald á þessu tíðarfari,
má búast við því að mjög dragi úr
ferðamannastraumnum hingað.
Margir ferðamenn hafa gist
þennan bæ og þetta hérað á þessu
sumri, þótt kunnugir segi að
fleiri hafi komið sum árin. Yfir-
leitt mun það reynsla þeirra, sem
greiðasölur og gistihús reka, að
fólk ferðist minna en áður og eyði
minni peningum á gistihúsum en
fyrr var. Segir það sína sögu.
Enda er það sannast mála, að
verðlag á gistihúsum og greiða-
sölum hér hjá okkur er svo hátt,
að það hlýtur að bitna harðlega á
öllum gistihúsarekstri strax og
þrengist fyrir dyrum hjá almenn-
ingi. Er það ískyggilegt vandamál,
því að við megum illa við því, að
gistihúsarekstur og greiðasala hér
dragist saman, eða aðbúð þar
verði lakari en nú er. A. m. k.
ekki ef við eigum að geta tekið
sómasamlega á móti góðum, er-
lendum gestum, sem hingað vilja
sækja. En slíkar heimsóknir geta,
ef vel er á haldið, fært drjúgar
gjaldeyristekjur í þjóðarbúið.
ÞÓTT OKKUR landkröbbun-
um þyki illt að sjá af sólskininu
og góða veðrinu, líta sjómennirn-
ir, sumir hverjir a. m. k., öðrum
augum á málið. Kunningi minn
sagði við mig í fyrradag, þegar
hann var að auka norðanáttina og
„bræluna", sem sjómennirnir
kalla svo: „Bara að hann geri nú
góðan norðangarð í 1—2 daga.
Það mundi kannske hræra upp í
sjónum og færa okkur síldina á
eftir.“ Það kom í ljós við nánari
rannsókn á þessari ósk, að sjó-
menn segja átuna á allt að 10
metra dýpi í sjónum og telja það
of djúpt til þess að síldin vaði.
Einhverjir í þeim hóp munu telja
góðan norðangarð í 1—2 daga
líklegan til þess að færa átuna of-
ar og síldina að yfirborðinu, en
sjálfsagt munu þó ekki allir sam-
mála um þetta, enda allsendis
óvíst að þessi yrði raunin á þótt
hann hvessti á norðan. En von-
legt er, að menn velti fyrir sér
líklegum fyrirbrigðum til þess að
auka síldveiðina. Ástandið er
hörmulegt eins og allir vita, sjó-
mennirnir orðnir langþreyttir að
leita hér á miðunum, og fjárhags-
afkoma útgerðarinnar og síldar-
verksmiðjanna á heljarþröminni,
svo að ekki sé nú talað um gjald-
eyrisástandið og þá erfiðleika,
sem aflabresturinn nú hlýtur að
skapa. Enn vona menn að veiðin
glæðist nú næstu dagana og fram
um miðjan mánuðinn, en verði
sami „dauðinn“ þá, má fastlega
búast við því að sjómenn og út-
gerðarmenn leggi árai í bát og
horfist í augu við þann veruleika,
að þetta sumar verði langversta
aflaleysissumari, sem yfir síldar-
útveginn hefir gengið síðan síld-
veiðar í stórum stil hófust hér
við land. Eftir öll síldarleysisárin
að undanförnu vaknar svo þessi
spurning: Er síldan horfin af mið-
unum hér við ísland? Megum við
búast við því að þessi saga endur-
taki sig næstu árin? Um það veit
vitaskuld enginn. Síldin gerir
ekki boð á undan sér, og hún læt-
ur ekki vita, hvort hennar sé von
eða ekki. Og við það er ósköp
hætt að sitji. Reynslan í ár
ætti að duga til að kenna okkur,
(Framhald á 7. síðu).
Eru íslenzkir eiginmenn hjálplegir
við heimilisstörfin?
Síðastliðið vor lét danska Gallup-stofnunin fara
fram rannsókn á því, hve víðtæk og almenn hjálp
eiginmannanna væri í heimilunum við ýmis heimil-
isstörf. Það kom í ljós, að Danir voru töluvert lipr-
ar „vinnukonur“ og stóðu framar Norðmönnum,
þegar um daglega hjálp var að ræða, en þeir höfðu
einnig látið rannsaka þetta hjá sér.
Það kom í ljós, þegar spurningin um það, hvort
maðurinn hjálpaði til við heimilisstörfin, var lögð
fyrir bæði gifta menn og konur, að mennirnir mátu
hjálp sína meira en konumar gerðu. Augljóst var
að það er almennt, að mennirnir veiti konum sínum
einhverja aðstoð heima, því að 60% af eiginkonun-
um svöruðu því játandi. Aftur á móti var það 77%
af eiginmönnunum, sem svöruðu þessu játandi. Þeir
kváðust hjálpa til ýmist við uppþvottinn, kyndingu,
eða við að leggja á borð og bera af því aftur.
Að jafnaði er það svo, að tveir af hverjum þrem
eiginmönnum eru liðlegir við konur sínar og hjálp-
legir við heimihsstörfin, þótt ekki sé um daglega
hjálp að ræða. Aftur á móti má segja, að rúmlega
einn fjórði hluti allra giftra manna í Danmörku
(27%) hjálpi konum sínum daglega við heimilis-
störfin.
Að maðurinn hjálpi til daglega, er algengast í
Kaupmannahöfn, eða í 40% af heimilunum. í minni
bæjum og þorpum verður talan nokkuð lægri eða
30%, og í sveitaheimilum fer hún niður í 16%.
Þar sem hjónin eru mjög ung, eða undir 25 ára
aldri, er gagnkvæm hjálp mest, eða í um 40% heim-
ilanna, þar sem maðurinn hjálpar til daglega. Á
aldrinum 25—34 ára, fer hjálp eiginmannsins niður
í 31%, og hjá 35—49 ára hjónum hjálpar maðurinn
aðeins í 23% af heimilunum. Aftur á móti eru menn,
sem komnir eru yfir fimmtugt, mun liprari við hús-
störfin. Um 28% þeirra hjálpa konum sínum.
ASTRALSKIR EIGINMENN LIPRASTIR.
Sömu spurningar og hér um ræðir, hafa verið
lagðar fyrir fólk í þrem öðrum löndum: Noregi,
Hollandi og Ástralíu. Samanburður á þessum rann-
sóknum sýnir, að áströlsku eiginmennirnir eru
liprastir og að þar í landi er það algengast og mest
áberandi, að mennirnir hjálpi til við hússtörfin. —
Samanburðurinn lítur þannig út:
Menn, sem hjálpa citthvað til við hússtörfin: 85%
í Ástralíu, 74% í Noregi, 65% í Danmörku, 62% í
Hollandi. — Menn, scm hjálpa til daglega: 54% í
Ástralíu, 27% í Danmörku, 25% í Hollandi 23% í
Noregi.
Eins og á þessu sést, eru hinir áströlsku eigin-
menn mjög til fyrirmyndar. Hjá Norðmönnum
lækkar talan mikið, þegar um er að ræða daglega
aðstoð, og Danmörk fer einu sæti ofar, og verður
ofar bæði Noregi og Hollandi með hina daglegu
hjálp.
Þetta er býsna fróðleg skýrsla, sem húsmæður
allra landa munu hafa gaman af að kynna sér.
-----------------------o----
Mjög má um það deila, hvort réttmætt sé að ætl-
ast til þess, að maðurinn taki að sér einhvern hluta
heimilisstarfanna að loknu dagsverki hans, sem
unnið er utan veggja heimilis. Maðurinn aflar heim-
ilinu tekna með vinnu sinni, en verksvið konunnar
er í heimilinu. Þannig er þetta venjulega sett fram,
og um leið talið óréttmætt, að maðurinn þurfi að
fara að fást við búverk, er heim kemur. Þetta er
að nokkru leiti rétt og auðvitað má misnota lipurð
og vilja góðra eiginmanna til þess að hjálpa til
heima, en því má heldur ekki gleyma, að vinnu-
dagur konunnar í heimilinu er oft æði langur og
erilsamur og í sambandi við heimilisreksturinn.
eru óteljandi snúningar og áhyggjur, sem hveni
konu kemur meir en vel að fá hjálp við.
Eiginmenn, sem eru eins og kostgangarar í sínu
eigin heimili, eru ekki til fyrirmyndar, en það getur
(Framhald á 7. síðu).